Ár qalamger – jeke álem. Olardyń qalam qýaty da, kisilik kelbeti de áralýan. Dańǵaza ataq pen daýryqpany qulqy súımeıtin Dosan aǵany kórkem de kórikti sózdiń kónbis sheberi deýge bolady.
Men jazýshyny bala kúnimnen bilem. Mektepke barǵanymda aýyldaǵy el ony «aqyn» deıtin. Qazirgi «Ulan» gazetine óleńderi shyǵatyn. Biz izdep júrip oqıtyn edik. 1957 jylǵy odaqtyq óner festıvalinde kórnekti kompozıtor, dosy Áset Beıseýov onyń «Jetisý» gazetinde jaryq kórgen «Týǵan jer» degen óleńine án jazdy. Belgili sazger, ustaz Ibragım Núsipbaevtyń dırıjerligimen ortalyq stadıonda sol ándi Almaty qalalyq balalar hory oryndaǵanda tóbemiz kókke jetkendeı qýandyq. Bul án Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtaýly tur. Ol óleńder jınaǵyn oqyrmandarǵa usynbasa da Áset Beıseýov onyń sózine «Abaıdyń eli», «Jambyl aqyn máńgilik» ánderin shyǵardy. Ol týyndylardy KSRO halyq ártisi Ermek Serkebaev, Qazaq KSR halyq ártisi, Memlekettik syılyqtyń laýreattary Nurǵalı Núsipjanov, Maqpal Júnisova oryndap jurtqa jetkizdi. Jalpy, osyndaı 15 áni Qazaq radıosynyń altyn qorynda saqtaýly. Bul onyń ónerge qosqan úlesi dep bilemiz. Jýrnalıstik qyzmet pen qalamgerlikti qatar alyp júrgen Dosan Janbota shyǵarmasyn sezimge, oıǵa qurady. Adam janyndaǵy qaltarystardy, kópshilik onsha eleı bermeıtin qolattardy izdeıdi. Qýansa da, muńaısa da, keıipkerleri ómir shyndyǵynan alshaqtamaıdy. Balalyq bal dáýreni Uly Otan soǵysyna tap kelgen urpaqtyń ómirbaıany qabyrǵasy qataımaı, beli bekimeı jatyp oıynnan góri oı baqqan jetim óksiginiń, jesirdiń kóz jasynyń kýási dese bolar. Jadaýlyq pen joqshylyqtyń azabyn kóbirek tartsa da olar kónbistikpen qanaǵatqa qaryn toıǵyzǵan, taıqy taǵdyrmen taqasyp, qandaı syn sátte de senimin óltirmegen, zamannyń kóshin órge súıresem dep qulshynǵan, qansha súrinse de, tize búgýge namystanǵan rýhy ústem, jigeri jasampaz jandar edi. Ár adam – ýaqyt perzenti. Dosan aǵany: «Oqysam, bilsem, halqymnyń bir kádesine jarasam», degen taýdaı talap jaqsylarmen janastyrdy. Solardyń bárinen sabaq aldy. Halyq degen alypty taný, onyń qazynasy men qaınaryna sýsyndaý eń basty muraty boldy. Dosan Janbota keıipkerleri – taǵdyr talaıyndaǵy qıly kezeńderde azamattyǵy men adamgershiligine qylaý túsirmeı: «Janym – arymnyń sadaǵasy», dep kúresten tosylyp qalýdy namys kóretin, kerisinshe, qulshynyp, qaıtkende de jaqsylyq jasaýǵa umtylatyn qaısar da ımanjúzdi jandar. «Dala ottaryndaǵy» Jarqyn, «Asý da asý bel edi-degi», Seıpil, Aısa, «Jańǵyryqtaǵy» Baqy, Qydyrbek, «Jer jylýyndaǵy» Asan, Júnis – tabandy da aqjúrek azamattar. Jazýshy keıipkerleri arqyly óziniń de jansaraıyn usynyp, kózge kórinbeıtin syralǵy áńgimeshideı, oqyrmanyn ómirge qulshyndyryp, bolashaqqa jetelep otyrady. Avtor keıipkerlerimen birge muńaıyp, birge qaıǵyrady, qýanyshyn da teń bólisedi. Dosan aǵa shyǵarmalaryndaǵy keń tynystylyq, oı býyrqanystary, jandy qımyl, jerasty sýlaryndaı tepsingen ómir aǵysy sýretkerlik nanymdylyǵymen súısindirip otyrady. Árdaıym ıdeıa men kórkemdik sheshimdi temirqazyq etip alady. Dosan Janbota KazMÝ-dy bitirisimen, Qazaq teleradıo komıtetinde «Qurdastar» redaksııasynda belgili jýrnalıst, kommentator, ómirden erte ótken dosy Sovet Mazǵutovtyń jetekshiligimen aqyn Dúısenbek Qanatbaev, jazýshy Jarylqasyn Nusqabaev úsheýi jýrnalıstik eńbek jolyn bastady. Teginde, jýrnalıst qaı zaman da bolsa da, ýaqyttan ozyp júrýi kerek. Osy turǵydan kelgende ol bul údeden shyqqan qalamger. D.Janbotanyń «Jer ıesi» romany Jer-ananyń joǵyn joqtaıdy, muńyn muńdaıdy. Bul romanda jaǵymdy, jaǵymsyz deıtin keıipker joq. Almatynyń janyndaǵy Qaraǵaıly degen bulbul qusy saıraǵan, alma baǵy jaınaǵan eldi mekende turatyn zeınetker Janys qarııanyń kózimen kórgeni, kóńiline túıgeni baıandalady. Roman aqyn Oljas Súleımenovtiń tómendegi óleńin mańdaısóz etip alǵan. «Bireý bolsa О́zi sol bir erkektiń Dep júrýshi em tireýindeı Jer kóktiń Talqan boldyń, Ashýlandyń ol ashý az degendeı, Tóbetimdi bir teptiń Saǵan bosqa usynyppyn tórimdi, It ıt emes Sen ıt boldyń, jerindim. Meniń otty, meniń kekti kózime Sodan basqa qorqaý bolyp Kórindiń». Romanda barynan aıyrylǵan, yntymaǵy jaraspaǵan oǵan kim, ne kináli degendi izdegen, bir-aq tappaǵan aýyl qazaǵynyń tirshiligi kórinis tapqan. Dosan Janbota – ózinen keıingi beldi qalamgerlerdiń jolyn ashqan azamat. Olardyń qatarynda, Júsipbek Qorǵasbek, Talǵat Temenov, atajurtynda otyrǵan О́mir Káripuly, taǵy basqalar. Osy bir tusta, aıta ketpeske bolmaıdy, Dosan Janbotanyń aqyndyq qýaty da erekshe. Oǵan M.Maqataevqa arnaǵan «Aıaýly aǵaı» degen balladasy mysal bolady. Bunyń bári búgingi emes, áńgime ǵoı keshegi, Almatynyń jazǵy tunyq keshi edi. Bıik-bıik úılerdiń keregesin kún qaqtap, Buryshtardan lúp etip, salqyn samal esedi, – deı kelip, ardaqty aqyn ómirinen mol málimet beredi. Taǵy birde ol: «Kaspıı tunyq, tup-tunyq-aý, tup-tunyq, Aqjal tolqyn jas sábıdeı eńbekteıdi bulqynyp. Aptap ystyq, kún túbine súńgip ketken teńizdiń, Biz úsheýmiz jańa jettik julqynyp. Sý betinde dirildeıdi sýretim, Áset sazger án shyrqaǵan túnde, tyń. Temirhannyń aqyndyǵy bar qazaqqa áıgili Inilik te atqaryp júr mindetin», – dep Áset Beıseýov pen aqyn Temirhan Medetbek beınelerin óleń órnegine túsiredi. Jazýshy eńbek jolyn jýrnalıst bolyp bastaǵan dedik. Sodan beri jarty ǵasyrdan asypty. Osynsha ýaqyt qazanynda qaınap, shyńdalǵan. Qalamger kóptegen kórnekti qoǵam qaıratkerlerimen, el qurmetine bólengen tulǵalarmen kezdesken. Birge júrip syılasyp, syrlasyp, suhbat alǵan. Atap aıtsaq, Dinmuhamed Ahmetulymen úsh kezdesýi – «Qaıtalanbas qas-qaǵym sát» essesi kórkem áńgimeniń júgin kóterip tursa, halqymyzdyń qadirmendi tulǵasy Asanbaı Asqarov týraly tolǵanysy tálim berer mazmundy dúnıe. Al ataqty óner tarlany Hakimjan Naýryzbaevtyń balalyq shaǵyn tolǵaıtyn «Tastarmen syrlasqanda» derekti povesinde, armannyń aldamaıtynyn, ol úshin tózimdilik, qajyr-qaırat kerek ekenin pash etse, eń alǵashqy rejısser, professor Asqar Toqpanovtyń aǵalyq ta danalyq qasıeti jaıly jazylǵan «Dúnıeniń taryn-aı» essesi onyń týrashyldyǵy men tapqyrlyǵyn tanytady. Jazýshy elý jyl jubyn jazbaı dos bolǵan kompozıtor Áset Beıseýovtiń ómir jolynan syr shertetin «Saǵyndym, Áset, ózińdi» derekti povesi de oqyrmandarǵa talant tabıǵatyn, onyń boıyndaǵy óner qupııasyn ashyp beredi. «Ápke», «Qaıyqshy», «Balapan ushpaı qalǵan jaz», t.b. kórkem áńgimeleri oı tereńdigimen, ózekti máselelerdi qamtýymen qundy. Jazýshynyń ishki oıy, kóńil-kúıi ártúrli ómir qubylystarymen býyrqanyp, tolǵanyp, birde shalqysa, endi birde kúızeledi. Ol kele-kele kórkem dúnıeniń jemisin quraıdy. Onda jaqsylyqtarmen qatar, aıaqqa oralǵy adam boıyndaǵy jaman qylyqtar, pendeshilik is-áreketter óris alyp, tuıyqtan shyǵar joldy izdeıdi. Osyndaı ómirdi boıamasyz sýretteý Dosan Janbotanyń qalamyna tán qubylys. Povesteri men áńgimelerinen kúrdeli túıinder men kúrmeýli máselelerdi molynan ushyrastyramyz. Onda el taǵdyry, til taǵdyry, áleýmettik ahýaldar sóz bolady. Qansha jerden qıyn bolsa da, kúırektik tanytpaıdy, qaıta qaıratqa úndeıdi. Atameken tabıǵatynyń baýyry jónsiz jeleýlermen tilinip, baǵynyń taımaýyna alańdap, ekologııalyq apattyń túp-tamyry rýhanı apatta, adamdardyń toıymsyzdyǵynda ekenin meńzeıdi. Adamgershilik, ar-ıman tartysy talaı tar jol, taıǵaq keshýlerden ótip otyrady. Keıipkerleri qıyndyqqa qajymaıtyn tabandy, qabilet-qarymy mol, ultjandy, el úshin qyzmet etsem dep qulshynady. Shyndyqty shashaý shyǵarmaı, aqıqatty alasartpaı tógildiretin Dosannyń oı aǵystarynyń arnasy – shalqar. Zaman shyndyǵy men keıipker ómiriniń shyndyǵy arasynda alshaqtyq joq. Qamtyǵan taqyryptary da san alýan. Kórkem shyndyq ómir shyndyǵynan alshaqtamaıdy. Búgingi aqıqatpen shektelmeıdi, ótkenge de oralyp soǵyp, tarıhtan taǵylym alýǵa shaqyrady. Mańdaıdan ter aǵyzbaı, qýlyq-sumdyq, pasyqtyq, ekijúzdilik, qanypezerlik, satqyndyq – osy sııaqty jaman qylyqtar arqyly jer-kókti ylańdap júrgen jandar da kezdesedi. IIIyǵarmada ondaı usqynsyz keıipkerler jazasyn almaı qalmaıdy. Ol shyǵarmalarynda tartystar men qoǵamdyq qaıshylyqtardyń tosyn qyrlaryn ashýǵa, sol arqyly oı bıiktigimen kórinýge talpyndy. Adamdardy jeke bastyń tirshiligi men qoǵamdyq ómiriniń dıalektıkalyq baılanysyn birlikte kórsete bildi. О́mirdegi barsha talas-tartys, aıqas degender adamdar kózqarasynda, baǵyty men pıǵylynda, minezinde degen tujyrym jasaıdy. О́zi sýrettegen kezeńniń moraldyq jáne áleýmettik problemalary, rýhanı tynysy, jetistikteri men kemshilikteri kórinis tabady. Bir ańǵarǵanymyz – Dosan Janbota qaı taqyrypqa qalam tartsa da, júregin tolǵanysqa túsirgen, oıyn shıryqtyryp, janyn mazalaǵan máselelerge taban tireıdi. Oqyrmannyń talaby da, izdeıtini de osy emes pe? Jazýshynyń shyǵarmalaryndaǵy kórkem shyndyqtyń birqatary – óz kózimen kórgen, júreginen ótkizgen ómir qubylystary. Onyń bizge jyly, etene kórinetini – ózimizge tanys aýyl ómiri. Ol aýyl atty rýhanı qoımanyń qazynasyn molynan qarpıdy. Jazýshy shyǵarmalarynyń altyn arqaýy – tazalyq, qaıyrymdylyq, adaldyq, jalǵandyqqa bitispes narazylyq. Ol kez kelgen qubylystyń sebep-saldaryn shyndyqqa sáıkes etip kórsetýge umtylady. Onyń qaı shyǵarmasy bolmasyn óristi, óreli oılarymen baýrap alady. Adam júregin nurly shýaqqa bóleıtin lırıkalyq jyly ıirimder qalamger qalamyna jıi iligedi. Bul onyń tabıǵatynyń týa bitti náziktigin aıqyndaıdy. Adam balasynyń basynan keshetin shyndyqty izgilik pen adamgershilik muraty turǵysynan bezbendeýge kúsh salady. Kózge kórinbeıtin kedergilerdiń arǵy jaǵyndaǵy sebep-saldardyń túıinin meńzeıdi. Qoǵamdaǵy qıǵashtyqtarǵa jany aýyrady. Shyǵarmalarynyń negizgi dińgegi – oı. Oı bolǵanda da tereń, shıyrshyq atqan, tegeýrindi oı. Otbasynan bastalyp, Otan múddesimen aıaqtalady. О́mirdiń ózi usynǵan taqyryptardy qaýzaıdy. Bir sózben aıtqanda, ulttyq múdde, halyqtyq murat – onyń shyǵarmalarynyń berik tini, káýsar bulaǵy.
Jaqypjan NURǴOJAEV,
Qazaqstan Jýrnalıster odaǵynyń múshesi.