Jylqy kóbeıse – el yrysy

Qazaq dalasynda jylqy ósirýdiń keń taralǵanyn tarıhı derekter aıqyn kórsetedi. Máselen, HIH ǵasyrda ólkede 20 mıllıonǵa jýyq jyl­qy bolǵany aıtylady. 1880 jyldary bir ǵana Orynbor óńiri­niń ózinde 1,8 mıllıon bas tirkelse, HH ǵasyrdyń basynda bul kórset­kish 8 mıllıonnan asqan. Alaı­da keńestik kezeńdegi ujymdasty­rý naýqany túlik sanyna aýyr soq­qy boldy. 1928 jyly elde 4,5 mıl­lıon­nan astam jylqy bolsa, 1939 jylǵy sanaqta nebári 300 myńǵa deıin kúrt azaıǵany tarıhı derekterde kórsetilgen.

Búginde BUU-nyń Azyq-túlik jáne aýyl sharýashylyǵy uıymy málimetinshe, álemde 57 mıllıonnan astam jylqy bar. Sonyń 10 mıllıonnan astamy AQSh-ta shoǵyrlanǵan. Jylqy ósirýden aldyńǵy qatarda Qytaı men Mońǵolııa da bar. Keıingi jyldary Qazaqstan da bul baǵytta ilgerilep, jylqy sany boıynsha alǵashqy ondyqqa endi.

Aýyl sharýashylyǵynda eń­bek ónimdiligin arttyryp, ónimniń ózindik qunyn tómendetýge ba­ǵyttalǵan memlekettik saıasat tur­ǵysynan jylqy sharýashy­ly­ǵyn damytý aıryqsha mánge ıe. Bul baǵytta asyltuqymdy mal sanyn kóbeıtip qana qoımaı, onyń ónimdiligin arttyrý, se­leksııalyq jumysty júıeli jol­ǵa qoıý – negizgi mindetterdiń biri.

Jylqy sharýashylyǵynyń ereksheligi – ony syrttan ákelip jer­sindirýdiń qajeti joq. El aýma­ǵyndaǵy ártúrli tabıǵı aımaqtarǵa beıimdelgen jergilikti tuqymdar men atadan qalǵan úıirli ósirý tájirıbesi bar. Endigi mindet – osy áleýetti zamanaýı tehnologııamen ushtastyryp, salanyń tıimdiligin arttyrý.

Mal asyldandyrýdaǵy negizgi tetiktiń biri – atalyq izder ar­qy­ly ósirý. Sebebi selek­sııa zańdy­lyqtaryna sáıkes, adamǵa qajet paıdaly qasıetterdiń berilýi kóbine atalyq mal arqyly ny­ǵaıa­dy. Demek, tuqym­nyń genetıka­lyq áleýeti aıǵyr sapasyna tike­leı táýeldi. Praktıkada ondaǵan, tipti júzdegen aıǵyrdyń ishinen eń úzdigi ǵana irikteledi. Osyndaı tańdaýly óndirýshilerdiń urpa­ǵy negizinde joǵary ónimdi ata­lyq izder qalyptasady. Ýaqyt óte kele olardan zaýyt­tyq jáne tuqymishilik tıpter damyp, sonyń nátı­jesinde jańa tuqymdardyń negizi qalanady.

Elimizdegi «Mal sharýashyly­ǵy ǵylymı-zertteý ınstıtýty» qurylǵan 1933 jyldan beri ónimdi, ıaǵnı etti-sútti baǵyttaǵy jyl­qy sharýashylyǵynda 66 seleksııa­lyq jetistik óndiriske endi. Osy­laı jylqynyń 3 jańa tuqymy, ­8 tuqymishilik, 10 zaýyttyq tıpi ­men 45 zaýyttyq atalyq izderi jyl­qy sharýashylyǵynyń tektik qo­ryn molaıtty. Bul seleksııalyq jetis­tikterge «Qazaq mal sharýashylyǵy ǵy­lymı-zertteý ınstıtýty» qyz­metkerleri qomaqty úles qos­ty. Atalǵan saladaǵy jetis­tikterdiń jalpy sanynyń 53%-y – osy uıymnyń úlesine tıesili.

Keńes odaǵyna deıin álemdik tájirıbede etti-sútti baǵyttaǵy arnaıy mamandyrylǵan jylqy tuqymdary bolǵan emes. Kóptegen elde negizinen salt minetin, jelisti tuqymdar men aýyr júk tartatyn jylqylar ósirildi. Keı memleketterde, ásirese burynǵy odaq qu­ramyndaǵy respýblıkalarda, or­man, dala men taýly jerlerge beıimdelgen jergilikti tuqymdar ósirildi.

О́tken ǵasyrdyń 30-jylda­ry jylqy sharýa­shylyǵyn da­my­­tý barysynda elimizdiń aýma­ǵynda tabyndy jylqy zaýyttary uıym­das­tyryldy. Bul zaýyttarda analyq top jer­gi­likti tuqymdardyń eń tańdaýly bıelerimen tolyqty. Degenmen jergilikti bıelerdiń boıy alasalaý, bitimi olqy bolǵandyqtan irikteý barysynda jaramsyz dep tanylatyn. Sondyqtan tabyndy jylqy zaýyttarynda analyq toptardy qalyptastyrýǵa asyltuqymdy aıǵyrlardy paıdala­ný arqyly talapqa saı keletin bý­dan analyqtar alý joly tańdal­dy. Alǵashynda orlov jáne orys je­listi tuqymdarynyń aıǵyrla­ry qoldanylǵanymen, býdan jyl­qylar atty áskerge saı minis attarǵa qoıylatyn talap údesinen shyǵa almady. Osyǵan baılanys-ty analyq toptar taza qandy aıǵyrlarmen, jartylaı qandy býdandarmen shaǵylystyryldy.

Býdandastyrý tájirıbesi kór­setkendeı, jylqylardy jaıy­lymda baǵý jaǵdaıynda jaq­sar­týshy tuqym qanynyń úlesi art­qan saıyn býdandardyń dene bitimi álsirep, dalalyq óriste ja­ıylý men tól berý qasıetiniń tó­men­degeni baıqaldy. Osy kem­shilikterdi túzetý maqsatynda tabyndy jylqy zaýyttarynda don tuqy­my­nyń aıǵyrlary qoldanyla bastady.

Kúrdeli qaıta býdandastyrý, atty áskerge laıyq jylqylar­dy qatań suryptaý, jaramdy tıptegi býdandardy «óz tólinen» ósirý oń nátıje berdi. Býdandar tabyn jaǵdaıynda erkin ósip-jetilip, jumysqa qabiletti bolyp, dene bitimi men syrt turpatyna qaraı salt ministi, arbaǵa, áskerı kólikke jegýge arnalǵan zaýyttyq jylqylarǵa saı keldi.

О́tken ǵasyrdyń 50-jylda­ry atty áskerdiń qurylym retin­de taratylýy jylqyny ju­mys maly retinde paıdalaný qajet­tiligi azaıdy da seleksııa baǵyty ózgeriske ushyrady. Sonymen ǵalym-seleksıonerlerge jylqy sharýashylyǵyn etti-sútti etý ba­ǵytynda damytý mindeti júkteldi.

Jańa tuqymdy shyǵarý ju­mys­y  Oral men Aqtóbe óńirlerinde qolǵa alynyp, mundaǵy zaýyttarda júrgizilip kelgen selek­sııalyq jumys ári qaraı jalǵasyn tapty.

Tuqymdyq toptaǵy jylqy­lardy jetildirý jumysy 1976 jylǵy 15 sáýirde jańa beleske kóterildi. Dál osy kúni elimizde ónimdi baǵyttaǵy jańa jylqy tuqymy resmı túrde tanyldy. Keńes odaǵy Aýyl sharýashyly­ǵy mınıstrliginiń buıryǵymen Qazaqstanda shyǵarylǵan «Kó­shim» tuqymy seleksııalyq jetis­tik retinde bekitildi. Bul – álem­dik jylqy sharýashylyǵy tarı­hyndaǵy eleýli oqıǵalardyń biri.

Atalǵan tuqymdy shyǵarǵan ǵalymdar kópjyldyq eńbeginiń nátıjesinde 1980 jyly «Kóshim» et-sút baǵytyndaǵy jańa jylqy tuqymyn jasap, ony óndiriste tıimdi qoldanǵany úshin ǵylym men tehnıka salasyndaǵy memlekettik syılyqqa ıe boldy.

Kóshim tuqymynyń artyq­shy­lyǵy, etti keledi, salmaǵy da jo­ǵary. Bul tuqym negizgi, shom­bal jáne salt ministi dep úsh tıpke jikteledi. Negizgi tıp­tegi jylqylarǵa tán basty bel­giler: dene bitiminiń iriligi, kon­s­tıtýsııasynyń myqtylyǵy, bul­shyq etteriniń jaqsy damýy men jyl boıy tebindep jaıylýǵa tó­zimdiligi.

Shombal tıptegiler – denesi iri, turqy uzyn, kókiregi keń ári keýdesi tereń, etti pishini aıqyn damyǵan jylqylar. Úıir ustaǵan «Marsh» aıǵyrynyń tolysqan kezindegi  taza salmaǵy rekord­tyq 711 kg-ge jetti. Shombal tıptegi jylqylar úıirde ustaýǵa, dalalyq qýań aımaqtyń qatań klımatyna beıim bolyp keledi.

Kóshim tuqymyn jetildirý jumysy zaýyttyq atalyq iz negi­zinde «taza tuqym ósirý» ádisimen júrgizilip jatyr. Keıingi jyldary otandyq ǵalymdardyń úı­les­tirýimen kóshim tuqymynyń «Janaqala», «Mamyr – Aqtóbe» men «Jánibek» tuqymishilik tıp­teri aprobasııadan ótti.

Kóshim jylqysyn ósirýmen ne­gizinen Aqtóbe men Batys Qazaq­stan oblystarynyń mal sharýa­shylyqtary aınalysady. Qazir tuqymnyń taralý aımaǵy keńeıdi, búginde ony Atyraý, Aqmola, Qostanaı, Soltústik Qazaqstan, Almaty men Jetisý oblystarynyń sharýashylyq qurylymdary ósire bastady.

О́kinishke qaraı, jekeshe­len­­dirý naýqany kezinde kó­shim jylqylarynyń sany kúrt tó­­mendedi. Statıstıka derek­te­­rine súınesek, 1990 jylǵy 1 qań­­tarda respýblıkadaǵy sharýa­shylyqtardyń barlyq sanatynda kóshim tuqymynyń 56 844 bas jylqysy bolǵan, onyń ishinde 9 679 taza tuqymdy, al taza tuqymdy bıeler 3 162 bas edi. Al búginde Respýblıkalyq asyltuqymdy mal tiziliminde 2025 jylǵy 1 qańtardaǵy málimet boıynsha 7 045 kóshim jylqysy tirkelgen, onyń ishinde bıeler 4 992 bas. Iаǵnı tuqym sany bu­rynǵy deńgeımen salystyrǵanda 8 ese azaıǵan.

Keıingi jyldary elimizde jyl­qy sharýa­shylyǵy qaıta jandanyp, onyń sany artyp, búginde 5 mıllıon basqa jýyqtady. Jyl­qy ónimderiniń óndirisi men satylymy da artyp keledi. Saýmal-terapııa men ıppoterapııaǵa qyzyǵýshylyq kúsheıip, at týrızmi men atqa salt miný qyzmetteri de damyp keledi.

Zaman talabyna saı aldaǵy ýaqytta ǵylym men óndiris aldynda sapalyq turǵydan jańa satyǵa kóterilý, ıaǵnı jylqynyń «mármár» etin óndirýdiń tıimdi jolyn qalyptastyrý ózekti másele bolmaq. Osy maqsatty júzege asyrý úshin mamandandyrylǵan jylqy tuqymdarynan alynatyn, jylqy etin óndiretin, ártúrli tehnologııalyq ádisteri eskerilgen, qosymsha quny joǵary, tereń óńdelgen jylqy ónimderiniń memlekettik standarttaryn daıyn­daý kerek.

Árıne, naryqqa jylqy etin jyl boıy turaqty usyný úshin arnaıy jylqy bordaqylaıtyn júıeniń qalyptasýy shart, sonda ǵana dalada jaıylyp júrgen mal­dy mezgilinde bordaqylaýǵa qo­ıyp, olardan sapaly et ónimin alý­ǵa bolady. Júzege asyrylatyn osy qarapaıym sharýalar naryq talabymen shektelip qalmaı, memleket tarapynan pármendi qoldaý tapsa ǵana jylqy etiniń artyqshylyǵy el ıgiligine aınalmaq.

«Jylqy maly kóbeıse, el­diń yrysy artady» deıdi. Eli­miz­de jergilikti qazaqy jaby jyl­­qysynyń negizinde etti-sút­­ti baǵyttaǵy Kóshim men Mu­ǵal­­jar tuqymdaryn baryn­­sha qar­qyndy ósirip, Qostanaı men Adaı tuqymdaryn damytýǵa pármen berilse, jylqy sharýashylyǵynyń áleýeti artyp, el ıgiligine qosar úlesi qomaqty bolary sózsiz.

Aıbyn TО́REHAN,

Qazaq mal sharýashylyǵy jáne jemshóp óndirisi ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń bas dırektory, aýyl sharýashylyǵy ǵylymdarynyń doktory, professor