Jeńis mereıi

Qazaqstan Respýblıkasynyń Ýkraınadaǵy jáne Moldova Respýblıkasyndaǵy Tótenshe jáne ókiletti elshisi Zaýytbek TURYSBEKOVPEN áńgime – Qurmetti Zaýytbek Qaýys­bek­uly! Siz dıplomatııalyq qyz­metińizdiń barysynda halyq qahar­mandarynyń esimin este qaldy­rý isine eleýli eńbek sińirip kele­siz. Ásirese, Qazaqstannyń Reseı­degi elshisi bolǵan kezińiz­de qazaqstandyqtardyń soǵys jyl­dar­yndaǵy erligine qa­tysty kóptegen istiń oraıyn keltirgenińiz­di jaqsy bilemiz. Sol sheshimin tap­qan birer máseleni búgingi Jeńis­tiń 70 jyldyq me­reıine bóle­nip otyrǵan sátte jady­myzda jańǵyrtqanymyz artyq bolmas-ty. – Adamzat tarıhynda teńdesi joq bul soǵystaǵy Uly Jeńis ońaılyqpen kelgen joq. Onyń joly uly tarıhı shaıqastar arqyly tóselip, Máskeý túbindegi qantógis urystarda, Rjev, Stalıngrad, Lenıngrad, Kýrsk, Dnepr úshin bolǵan qandy shaıqastarda aıqyndala tústi. Mundaı shaıqastardyń qaı-qaısysynyń da soǵys taǵdyry úshin mańyzy boldy. Jáne erlik te, eldik te, dostyq ta osy urystar ústinde shyńdaldy. Sońǵy derekter boıynsha, Uly Otan soǵysynda 27 mıllıon KSRO azamaty opat bolyp, eki myńnan astam qala qıraǵan, Keńes Odaǵy ulttyq baılyǵynyń 30 paıyzǵa jýyǵyn joǵaltqan. Soǵys bastalǵan jyly 18-ge tolǵan 1923 jyly týǵandardyń soǵystyń aıaǵyna qaraı 3 paıyzy ǵana tiri qalǵan eken. Burynǵy Keńes Odaǵy qura­myndaǵy Qazaqstan da osy jyldary fashızmge qarsy kúresti. Uly Otan soǵysy – bizdiń ortaq tarıhymyzdyń bólinbes bir bóligi. О́ıtkeni, Qazaqstanda sol soǵystyń órti sharpymaǵan birde-bir otbasyn taba almaısyz. Derekterdi sóıletseńiz, bizdiń elimizden 1 mıllıon 200 myńǵa jýyq adam nemese respýblıka halqynyń 20 paıyzy soǵysqa alynǵanyn málimdeıdi.Olardyń árbir ekinshisi maıdan dalasynda qaza tapqan nemese habarsyz ketken dep esepteledi. Soǵystyń alǵashqy kúninen-aq Qazaqstan maıdannyń eń basty arsenalyna aınaldy. Júzdegen ónerkásip, mádenı, oqý oryndary bizdiń elimizge kóshirilip ákelindi. «Jaýǵa atylǵan on oqtyń toǵyzy Qazaqstannyń qorǵasynynan quı­yl­dy» dep tujyrymdaıtyn tarıh sózi osy kezeńnin bir túıini. Bu­ǵan Qazaqstan jerinde ashylǵan gos­pıtal, qysqa merzimdi áskerı oqý oryndaryn, eldiń ártúrli óńiri­nen evakýasııalanǵan, jer aýda­rylǵan, kúshtep kóshirilgen adamdardy qossańyz, halyq ómirinde soǵys qandaı iz qaldyrǵanyn aıqyn ańǵarýǵa bolady. Elimizdiń tyldaǵy qaharmandyq eńbegi maıdandaǵy jaýyngerlik erlikpen ushtasyp jatty. Soǵys jyldarynda Qazaqstan jerinde on­daǵan dıvızııa men brıgada quryldy. Soǵystyń alǵashqy kúninen bas­tap, Reıhstag ústinde Jeńis jalaýy jelbiregenge deıingi keńes jaýyn­gerleri júrip ótken barlyq jeńim­paz shaıqastyń belortasynda qazaq­standyqtar júrdi. Maıdan dalasyn­daǵy erlikteri úshin 200 myńnan astam qazaqstandyqtyń orden-medaldarmen, 528 otandasymyzdyń, sonyń ishinde 103 qazaqtyń Keńes Odaǵynyń Batyry ataǵyn alýy, al tórt jerlesimiz: Sergeı Lýganskıı, Talǵat Bıgeldınov, Leonıd Beda, Ivan Pavlovtyń bul joǵary ataqqa eki márte ıe bolýy – sóz joq, osy kezeńdegi jappaı búkilhalyqtyq erlikti beıneleı alady dep oılaımyn. Qazir ýaqyt ózgerdi, urpaq ja­ńardy. Atalar salǵan erlik jolyn qurmetteý, eske alý, belgi qaldyrý arqyly keıingi urpaqtyń sanasyna sol bir surapyl jyldardaǵy jappaı erliktiń máni men mańyzyn sińirý – bizdiń býynnyń bir bory­shy dep oılaımyn. Árıne biz de so­ǵysty kórgemiz joq, biraq soǵys­tyń el ishindegi tańbasyn, adam taǵ­dyryndaǵy naqty izin kórip óstik; soǵysta qan tókken, týǵan jerge múgedek bolyp oralǵan ardager­lerdi, Jeńisti jetkizgen ákeler men aǵalardy kórdik, solardyń áńgi­mesin tyńdadyq, qatar júrip qyzmet­tes boldyq. О́kinishke qaraı, saý­saqpen sanarlyq soǵys soldat­tary­nyń sany jyl sanap azaıyp ba­rady. Demek, olardyń erligin este qaldyrýdy, urpaqtan-urpaqqa jetkizýdi, jahandyq sol soǵys qasiretiniń qaıtalanbaýy úshin kúresýdi zamannyń ózi alǵa shyǵardy. Qazaqstannyń Reseıdegi elshisi bolyp júrgen kezimde elshilik ujymymen birge naq osy baǵytta maqsatty jumystar júrgizgenimizdi iltıpatpen eske alamyn. Qazaqtyń birtýar uly, dańqty batyr Baýyrjan Momyshulynyń týǵanyna 100 jyl tolýyna baılanysty júzege asyrylǵan ister ilgerileý nátıjesi retinde este qaldy. B.Momyshuly týraly elshiliktiń qoldaýymen shyǵarylǵan «Legendarnyı batyr» jınaǵynyń tusaýkeser rásiminen keıin ile-shala Máskeý Úkimetine batyrdy este qaldyrýdyń eleýli sharasyn qolǵa alý týraly ótinish bildirdik. О́tinishti qaraýdyń, taldaýdyń, saraptaýdyń san túrli syndarynan súrinbeı ótip, aqyrynda Zelenograd aýmaǵyndaǵy jalpy bilim beretin №229 mektepke Keńes Odaǵynyń Batyry Baýyrjan Momyshulynyń esimi berilýine qol jetkizdik. Bul mektep – quramynda Baýyrjan Momyshuly shaıqasqan general Ivan Panfılov basqarǵan dıvızııanyń Máskeý túbindegi qantógisti shaıqastary ornynda boı kótergen, ataqty Krıýkovo stansasyna jaqyn ornalasqan, panfılovshylardyń erligin aıǵaqtaıtyn bir ǵımarat edi. Baýkeń atyndaǵy osy bilim ordasy qazaqstandyq kásipkerlerdiń kúshimen túbegeıli jańǵyrdy. Keńes Odaǵynyń Batyry Álııa Moldaǵulova atyndaǵy №891 mektep te Qazaqstan qam­qorlyǵyndaǵy bilim ordalarynyń biri. Máskeýdiń Veshnıakı aýdanyna ornalasqan bul bilim uıasy 1971 jyly ashylǵan: Oǵan 1999 jyly qazaqtyń batyr qyzynyń esimi berilgen. Soǵys jyldary osy jerde áıelderdiń ortalyq mergender mektebi jumys istegen. Mergender mektebin bitirgen 2200 túlektiń biri – Álııa. 2010 jyly Álııa Moldaǵulovanyń týǵanyna 85 jyl tolýyna oraı mektepke Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń atynan jańa shaǵyn avtobýs syıǵa tartyldy. Al jalpy atalǵan eki mektepti jańǵyrtý, jańartý jumystaryna kezinde 1 mıllıon AQSh dollaryna jýyq qarjylaı qarajat jumsalǵanyn atap ótkim keledi. Nátıjesinde qazir qazaq batyrlary atyndaǵy qos mektep tehnıkalyq jaraqtandyrylýy jaǵynan Máskeý qalasyndaǵy zamanaýı úlgidegi tańdaýly bilim uıalary bolyp otyrǵany bárimiz úshin de súıinishti. – Qazaqstandyqtardyń soǵys jyldar­yn­daǵy jaýyngerlik erligi týraly sóz bolǵan­da, ataqty Rjev shaıqasyn aınalyp óte almaımyz. Reseıdegi elshi retinde el esinde qal­ǵan eleýli eńbegińizdiń biri de sol óńirde júzege asyrǵan jáne bir ıgilikti isińiz boldy. Osyǵan toqtala ketseńiz. – Soǵys tarıhynda ártúrli sebepterge baılanysty uzaq ýaqyt syry aıtylmaıtyn, jumbaǵy ashylmaıtyn shaıqastar bolady. Soǵan sáıkes bul urystardyń qaharmandary da qaltarysta qala beredi. Rjev qyrǵyny dál sondaı shaıqastar dep esepteledi. Onyń qupııasy 2007 jyly ǵana ashyla bastady. Sol jyly Reseı Prezıdentiniń Jarlyǵymen Rjevke «Áskerı dańq qalasy» ataǵy berildi. Al osy urystardyń barysy týraly tarıhı qujattardy saralaı otyryp, eki jaqtyń adam shyǵyny 2,5 mıllıonnan asqanyn eskere kelgende, Rjev alańyndaǵy qantógisti urystar bolmasa, Stalıngrad túbindegi, Kýrsk ıinindegi jeńisterge, jalpy soǵys barysyndaǵy túbegeıli betburysqa qol jetkizý múmkin bolmas edi degen qorytyndyǵa kelesiz. Zertteýshiler ekinshi dúnıejúzilik soǵys tarıhynda aýqymy men qamtylýy jaǵynan Rjev shaıqasyna teńdesetin qantógis joq dep esepteıdi. Almatyda jáne Aqtóbede qurylǵan 100-shi hám 101-shi derbes atqyshtar brıgadalary dál osy ot pen oqtyń ortasyna tústi, jan aıamaı soǵysty, jaýyngerler quramynyń 80 paıyzdan astamy maıdan dalasynda mert boldy. Biz Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń tapsyrmasymen qazaqstandyq osy eki brıgadany este qaldyrý sharasyn qolǵa alǵanda, Rjev túbinde shaıqasqan jerlesterimizdiń esimi de, erligi de uzaq ýaqyt kópshilikke belgisiz bolǵanyn, olardyń birqatary «habarsyz ketkender» sanalyp kelgenin, artyndaǵy urpaqtarynyń bir habaryn bile almaı júrgenin eskerdik. Sóıtip, tarıhı ádilettilikti qalpyna keltirý úshin Qazaqstan dıplomattary Reseı Qorǵanys mınıstrliginiń Podolsk qalasyndaǵy Ortalyq arhıvinde saqtalǵan, 70 jylǵa jýyq jabyq jatqan derekterdi izdedi. Sonyń nátıjesinde tabylǵan on myńǵa jýyq jaýyngerdiń esimi qos brıgada qaharmandaryna Aqtóbe oblysy ákimdiginiń qarjylandyrýy arqasynda Rjev jerinde ornatylǵan eńseli eskertkishtiń mármár taqtalaryna oıyp jazyldy. Osyndaı oıda júrgen eleýli is-sharalar júzege asyrylǵannan keıin Rjev-Vıazma shaı­qasyna qatysýshy birqatar ardagerlermen kez­desip, áńgimelesken edim. Sol kezde olar Qazaqstan Prezıdentine, barlyq qazaqstan­dyqtarǵa soǵys qaharmandarynyń erligine óshpesteı belgi qoıǵany, eń bastysy tarıhı shyndyqty qalpyna keltirgeni úshin shynaıy rızashylyqtaryn bildirdi. Bul maqtanysh úshin emes, mártebe úshin aıtylýǵa tıis sóz dep bilemin. Osy taqyrypqa oraılas taǵy bir jáıtti aıtaıyn. Jaqynda baspasózden Almatyda «Máskeý» metrostansasy ashylǵanyn oqy­dym. Bul da ekijaqty yntymaqtastyqtyń sol kezeńde negizi qalanǵan jańalyǵy edi. Otandastarymyzdyń Uly Jeńiske qosqan úlesin máńgi este qaldyrý oraıynda kezinde Máskeý metropolıteninde «Almaty» stansasyn ashý jobasyn iske asyrý múmkindigi týǵan-dy. Elshiliktiń bastamashylyǵymen burynǵy «Brateevo» stansasyn «Almatyǵa» aınaldyrýdyń basy-qasynda júrgenimiz ózińe belgili. Bastapqyda «Astana», «Qazaqstan» degen ataýmen qolǵa alynǵan jobalar ishinen naqty júzege asyrý múmkindigi «Almatyǵa» baılanys­ty baıqalǵan soń, biz muny Máskeýdi qorǵaǵan ataqty Panfılov dıvızııasynyń Almaty qalasynda qurylý faktisimen sabaqtastyryp, kúlli uıymdastyrý sharalaryn, jergilikti halyq arasyndaǵy túsinik jumystaryn osy baǵytqa qaraı jumyldyrdyq. Dál sol kezeńde Máskeý metrosynan «Almaty», Almaty metrosynan «Máskeý» stansasyn ashaıyq degen ózara ýaǵdalastyqqa da qol jetkizildi. Nemis generaly Gepner soǵys kezinde óz basshylyǵyna Panfılov dıvızııasy týraly «soǵys qımyldaryn júrgizýdiń barlyq erejeleri men jarǵylaryna baǵynbaıtyn jabaıy dıvızııa, dıvızııa soldattary eshqashan tutqynǵa túspeıdi jáne ólimnen eshbir qoryqpaıdy» dep jazypty. Mine, Máskeý tórinen «Almaty» metrostansasynyń ashylýyn osynaý panfılovshyl jeńimpazdarǵa, barsha qazaqstandyq jaýyngerlerge kórsetilgen eki eldiń ortaq qurmeti dep túsinemiz. – Elshi myrza, Reseı jerindegi soǵys qurbandaryna, olardy máńgilik este qaldyrýǵa qatysty isterdiń órisi keń ekendigi málim. Ásirese, soǵysta qaza tapqan ata-babasynyń zıratyn izdep kelýshilerge degen qurmet, kómek-qolǵabysqa ázirlik reseılikterdiń atap aıtýǵa turatyn qasıeti dese bolǵandaı. Al Ýkraına elindegi jaǵdaı qalaı? Baýyrlas Reseı men Ýkraına qazir jerdiń aınalý osiniń eń qıyr eki núktesi sııaqty bolyp tur ǵoı. – 2013-2014 jyldary Kıevtiń jáne Ýkraı­nanyń jaý qolynan azat etilýiniń 70 jyldyǵy atap ótildi. Ýkraınany azat etýge 600 myń qazaqstandyq jaýynger qaharmandyq eńbegin arnady. Olardyń arasynan eki márte Keńes Odaǵynyń Batyry Talǵat Bıgeldınovti, Keńes Odaǵynyń Batyry Saǵadat Nurmaǵambetovti, dańqty partızan Qasym Qaısenovti jáne basqa qaharman-jaýyngerlerdiń erligin ýkraındyqtar jaqsy biledi. Soǵys jyldary Shymkentte qurylǵan 102-shi atqyshtar dıvızııasy men 106-shy Aqmola kavalerııa dıvızııasy «Harkov qazanynda» bir adam qalmastan qaza tapty. Ýkraınany azat etý úshin bolǵan shaıqastarda erlik kórsetken 156 qazaqstandyq jaýynger Keńes Odaǵynyń Batyry joǵary ataǵyn aldy. Soǵys kezinde 300 myńnan astam qazaqstandyq soldattar men ofıserler Ýkraına jerinde opat boldy. О́mirde birqatar belgili adamdarmen, sonyń ishinde soǵys qaharmandary Talǵat Bıgeldınov, Saǵadat Nurmaǵambetov, Qasym Qaısenov, Rahymjan Qoshqarbaev, Baýyrjan Momyshuly syndy asyl aǵalarmen talaı márte kezdesip, áńgimelestim. Bular shyn máninde birtýar, qaıtalanbas tulǵalar edi. Olardyń esimi men isi Otandy súıýdiń naǵyz úlgisi desek, artyq aıtqandyq emes. О́mirdiń osyndaı taǵylymdy sabaqtary qazaqstandyqtardyń Uly Jeńiske qosqan úlesi týraly «Otan úshin otqa túsken» fılmin ázirleý ıdeıasyna alyp keldi. Avtorlyq ıdeıany sheberlikpen iske asyrǵan qazaqstandyq talantty rejısser Nazgúl Ábýturapova túsirgen bul telefılmniń tanystyrylymyn Ýkraınanyń jaýdan azat etilýiniń 70 jyldyǵyna baılanysty Kıevte jáne Astanada ótkizdik. Munda joǵaryda esimi atalǵan maıdanger aǵalar týraly áńgime bolady, sonymen birge Qazaqstanda qurylǵan 100 jáne 101-shi atqyshtar brıgadasy, 102-shi atqyshtar dıvızııasy, 106-shy Aqmola kavalerııa dıvızııasy, 72-shi Krasnograd gvardııalyq dıvızııa­sy men 38-atqyshtar dıvızııasy jónindegi áskerı-tarıhı derekter keńinen baıandalady. Osy fılmniń tanystyrylymyn ótkizý orny retinde Kıevtegi Uly Otan soǵysynyń Ulttyq mýzeıin tańdadyq. Aıta ketý kerek, bul burynǵy keńestik keńistiktegi eń tańdaýly mýzeılerdiń biri. Fılmniń tanystyrylymyna Kıev qalalyq memlekettik ákimshiliginiń, dıplomatııalyq ókildikterdiń basshylary, Ýkraına Syrtqy ister mınıstrliginiń qyzmetkerleri, Kıev qalalyq ardagerler uıymynyń músheleri, qazaq dıasporasynyń, izdestirý uıymdary men BAQ ókilderi qatysty. Qatysýshylar árqashan Uly Otan soǵysynyń tarıhyna aıryqsha qarap, qurmet kórsetetini úshin Qazaqstan Prezıdenti N.Á.Nazarbaevqa erekshe yqylastaryn bildirdi, atalmysh fılmniń Qazaqstan men Ýkraına halyqtary arasyndaǵy dostyqty nyǵaıtýdaǵy, jas urpaqty patrıottyq rýhta tárbıeleýdegi mańyzyna nazar aýdardy. Osy fılm taıaý kúnderi Ýkraınanyń jáne Qazaqstannyń telearnalarynan kórsetile bastaıdy. О́tken jyly Jeńis meıramy qarsańynda Harkov oblysynyń Krasnograd qalasynda 106-shy Aqmola kavalerııa dıvızııasy jaýyngerleriniń qurmetine eskertkish stela ashtyq. Bul elshiliktiń jáne Harkov qalalyq «Birlik» qoǵamdyq uıymy ókilderiniń birlesip ornatqan belgisi boldy. Stela tósine: «106-shy Aqmola kavalerııa dıvızııasynyń qaharman jaýyngerlerine qazaqstandyqtardan taǵzym» dep jazylǵan. Osy kezeńde V.N.Karazın atyndaǵy Harkov ulttyq ýnıversıteti ǵylymı kitaphanasynyń kórme zalynda qazaqstandyqtardyń Harkovty jáne Harkov oblysyn jaýdan azat etýge qosqan úlesin baıandaıtyn fotokórme ashyldy. Onda soǵys jyldarynyń muraǵattyq qujattary, jaýyngerler týraly estelikter, sońǵy úsh jyl ishinde «Birlik» qoǵamdyq birlestiginiń izdestirýshileri jınaqtaǵan sırek qujattar, osy óńirde soǵysqan qazaqstandyq dıvızııalar týraly biregeı qujattar birinshi ret kópshilik nazaryna usynyldy. Uly Jeńistiń 70 jyldyǵy qarsańynda elshilik qyzmetkerleri Jıtomır jáne Sým oblystaryndaǵy qazaqstandyqtar jerlengen baýyrlastar zıratyna baryp, eske alý is-sharalaryna qatysty. Jeńis meıramyna oraı taıaýda Ýkraınada turatyn jalǵyz maıdanger-qazaq, Uly Otan soǵysynyń ardageri Nurbaı Amanjolov aqsaqaldy quttyqtap baryp, oǵan estelik medal tabys ettim. Shyǵys Qazaqstannyń Shyńǵystaı aýylynda dúnıege kelgen bul eldes azamattyń ómir-tarıhy qyzyq: Jastaı jetim qalyp, balalar úıinde tárbıelenedi; 1942 jyly 7-synypta oqyp júrgeninde, jasyn úlkeıtip, 1923 jyly týdym dep Qatonqaraǵaıdyń áskerı komıssarıatyna aryz jazyp, óz erkimen áskerge alynady. Shyn týǵan jyly 1926 jyl eken.Tambovtyń áskerı ýchılıshesin bitirip, kishi leıtenant ataǵymen soǵysqa qatysady. Ýkraınany, Polshany, Chehoslovakııany azat etedi. Soǵystan keıingi ómirin tutastaı áskerı qyzmetke arnaǵan, búginde nemere, shóbere súıip otyrǵan aqsaqal-polkovnık. Qoryta kelgende, bul aıtylǵandar soǵys jaýyngerleriniń erligin áspetteý, esimin este qaldyrý baǵytyndaǵy jumystardyń keıbir mysaldary deýge bolady. Eń aldymen eldestirmekti maqsat tutatyn qazaqstandyq dıp­lomattar úshin Uly Jeńistiń mereıi – burynǵy Keńes Odaǵyn mekendegen baýyrlas halyqtar yntymaqtastyǵynyń yrys-kózi. Jeńis jalaýyn jelbiretken urpaqtyń erligin qasterleý, bul óshpes ónegeni óskeleń urpaqtyń ón boıyna sińirý bárimiz úshin de ortaq borysh bolyp sanalatyny sondyqtan. Áńgimelesken Serikqalı BAIMENShE. KIEV.