Áke men bala keshegi surapyl soǵysta bir derevnıa úshin qan tókken edi

Ádette, akademık Ábdýáli Qaıdarıdiń esimi atalsa – qazaq tili, qazaq tili dese – akademıktiń esimi biri-birinen ajyramaı, juptasa qalatyny bar. О́ıtkeni, qazaq qoǵamy – búginde 90 degen jastyń tórinde otyrǵan akademık aǵamyzdy týǵan tilimizdiń shyn janashyry retinde jaqsy biledi. Alaıda, ol kisiniń jaýyngerlik jolyn, soǵysta ákesi Týǵanbaı ekeýi bir derevnıa úshin qan tókkenin  kópshilik bile me eken?!  – Ábdýálı aǵa! 9-synyptyń oqý­shy­syn sizdi áskerge qalaı shaqyryp, maı­dan­ǵa qalaı alyp júr? – Patrıottyq se­zim­niń qyzýy ǵoı. 9-sy­nyptyń bir top oqý­shysy aý­dan­dyq gazette «Bizdiń maıdanǵa bar­ǵymyz keledi!» dep úndeý tastadyq.  Qol­­daýshy­lar bol­ǵanymen, Eń­bek­shi­qazaq aý­dan­­dyq áskerı komıs­­sa­­rıa­tynyń bastyǵy: «Sender áli myl­tyq kótere almaısyńdar», dep Túrgendegi úsh aılyq mu­ǵa­limder kýrsyna oqýǵa jibertti. Sol jerde alǵashqy áskerı daıyndyq pánin oqydyq. Sóıtip júrip shaqyrý qaǵazyn aldyq, biraq maıdanǵa baramyz degen qýanyshymyz uzaqqa sozylmady. Bul joly Tashkentke  jiberdi, sol jerde radıo-telegraf salasy boıynsha taǵy úsh aı tosyn mamandyqqa oqytty. Sodan, kúnderdiń kúninde Más­keý­den bir-aq shyqtyq... Ol tusta qala irgesinen jaý qýylyp tastalǵan-tyn. – Eń alǵash oq-dáriniń ıisi murnyńyzǵa tıgen jer esińizde me? – Soǵystyń aty – soǵys... Jastyǵymyzǵa qaramady ári maıdan dalasyna demalysqa kelmegenimiz anyq. Á degennen-aq «tıip-qashyp» shaıqasqa tústik. Solardyń ishinde kúlli maıdan jyldaryndaǵy esimde umytylmastaı iz qaldyrǵan bir ǵana oqıǵa bar... Kalının maıdany. Plehanov degen derevnıa úshin shaıqastyq. Ol týraly «Operasııa «Mars». Kazahı v dolıne smertı» degen kitapta táptishtep jazylǵan. Qandastarymyz baýdaı túsip qyrylǵan jeri. Sol derevnıa úshin shaıqasta ákem Týǵanbaı qaza taýypty. Taıaq tastam jerde, álgi eldi mekenniń ekinshi búıirinde men shaıqastym... Keıin estip-bilgende, ózegimdi órt shaldy. Bir maıdanda, bir derevnıada Qaıdardyń ákeli-balaly urpaǵy jan aıamaı soǵysyppyz ǵoı, shyraǵym... – Bul aıtqandaryńyz kádimgi, keshe ǵana dúnıeden ótken ataqty Rezo Chheıdzeniń  «Soldattyń ákesi» atty klassıkalyq fılmdegi jaǵdaıǵa uqsap tur ǵoı... – Odan da ótkir oqıǵa. Tańǵalarlyǵy sol –  álgi eldi meken úshin bolǵan sol shaıqasta men de  bas kótere almas­taı qatty jaralandym. Jaralylardy maıdan dalasynan shanaǵa jegip, úıretilgen ıtter arqyly shyǵaratyny bar edi. Qansha degenmen de shaıqas alańy emes pe, snarıad degen toqtaýsyz jaýyp turady. Jarylystan jalt burylǵan ıt shanany aýdaryp alýy da múmkin. Soǵan qaramastan, álgi aqyldy maqulyq ottyń ortasynan meniń denemdi tylǵa alyp shyqqan ǵoı.  Biraq, es-tússiz jatqan usqynymdy kórip, sanıtarlar «ólgen» dep lazaretke tastaı salady. Qatty tońyp oıanǵanda ǵana kil óli deneniń arasynda jatqanymdy sezdim. Tula boıymnyń aýyrsynǵanyna qaramastan: «Men tirimin!» dep aıqaı salmaımyn ba?! Meniń daýsymnan taǵy bir orys jigit «oıanady». Ekeýmizdiń ashy daýsymyz dárigerlerge jetken... Ákemniń qaza taýyp, meniń jaralanǵan kúnderimizdiń arasy nebári on-aq kún! – Elge sol jaraqattan soń oralǵan boldyńyz ǵoı, sirá? O basta maıdanǵa bir otbasynan qansha jan attanyp edińizder? – E-e... ol jaraqattar soǵysta oıynshyqqa teń. Odan da aýyrlary jetedi. Bir ret kontýzııa aldym... Jaspyz ǵoı, atyp turyp avtomatty asynamyz da kete beremiz. Ákemmen birge týǵan, maıdanǵa birge attanǵan baýyr etteri –  Maılybaı men Jeksen de soǵystan oralmady. О́zim aýylǵa 1946 jyly jazda bir-aq keldim. Kelsem, sheshem Jambala jaryqtyq, aýylda sol eki aǵamnyń áıeli men balalaryn, oǵan qosa jer aýdarylyp kelgen úsh balaly bir cheshen otbasyn qosa baǵyp, asyrap otyr. Sol úshin  sharýashylyqtyń 1 gektar temeki plantasııasyn baptap, ósimin memleketke tapsyrýdy moınyna alypty. Anamdy aıap kettim, egildim. Ákemnen «qara qaǵaz» alǵan anam meniń tiri oralǵanyma sener-senbesin bilmeı ábden jylady... – Maıdannan keıingi azamattyq ómirge beıimdelýdi qalaı bastadyńyz? – Keýdesi orden-medalǵa tolǵan leıtenant 9-shy synyptyń, ıá, ıá, kúlkisi joq...  О́zimnen bes jas kishi balalarmen bir partaǵa otyrdym. Oqýǵa degen ynta ol zamanda basqashalaý edi! Solarmen birge memlekettik emtıhan tapsyryp, mektepti úzdik bitirdim. QazMÝ-dyń fılologııa fakýltetine tústim. Eshkimniń  járdeminsiz aspırantýrany bitirdim, sýret salatyn erekshe qabiletim bar edi, ony sol tusta doǵaryp, til bilimine birjolata moıyn burdym, 1980 jyldan UǴA korrespondent-múshesimin. – Bir derevnıa úshin sizben birge qan tókken ákeńizdiń taǵdyry maǵan qatty áser etti, aǵa... – E, shyraǵym, ol oqıǵany osynshama jasqa kelsem de eske alý maǵan da ońaı emes. Roza  esimdi qaryndasym, ózi ǵylym jolynda – hımııa ǵylymdarynyń kandıdaty... sol Plehanovqa baryp, ákemniń beıitine topyraq salyp, Quran baǵyshtap qaıtty. Bizdiń aýyldaǵy úıde ósip, keıin ózim dombyraǵa úıretip, bilimge jol siltegen Ahmet Magomaev baýyrym erjetip, ósip, qyzmeti Cheshen-Ingýsh Avtonomııaly  Respýblıkasynyń ishki ister mınıstriniń orynbasaryna deıin kóterildi. «Asharshylyqta jegen quıqanyń» dámin áli kúnge deıin umytpaıdy. – 1 mamyrda Ahmetti, 9 mamyrda ákeıdi eske alady ekensiz ǵoı?! – Dál solaı deseń de bolady... Qazaq – eshýaqytta esh ultty «bul bóten» dep jatsynǵan emes. Onyń qaıtarymy bolady eken, balam! Qazir elimizdegi kúlli ózge ult ókili nege Elbasy Nursultan Nazarbaevty jaqsy kóredi?! Nege oǵan degen súıispenshiligi joǵary? Onyń túbinde sonaý aýyr jyldardaǵy qazaqtyń baýyrmaldyǵynyń qaıtarymy jatyr, bildińiz be? – Áserli áńgimeńiz úshin rahmet, aǵa! Áńgimelesken Talǵat SÚIINBAI, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.