AKADEMIIа MÁRTEBESI О́ZGERMEK

Ol jaıynda keshe Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń májilis zalynda ótken Qazaqstan Ulttyq ǵylym akademııasy jalpy jınalysynyń kezekti sessııasynda aıtyldy. Quramynda 165 múshesi bar UǴA sessııasynyń kún tártibinde negi­zinen tórt másele qaraldy. Bi­rin­shiden, UǴA músheleriniń Mem­le­ket basshysy N.Nazarbaevtyń bı­ylǵy jylǵy Qazaqstan halqyna Jol­daýyna oraı UǴA qandaı má­se­lelerdi sheshý, qandaı másele­ler­di alǵa qoıyp, ǵylymnyń qandaı salalaryn damytýǵa tıis ekendigi týraly usynystar talqylanyp, ol qujat jaqyn arada Úkimet pen Bi­lim jáne ǵylym mınıstrligine, Ǵy­lym komıtetine jiberilmek. Ekinshiden, UǴA-nyń márte­be­sin ózgertý. Barshaǵa aıan, búginde UǴA qoǵamdyq birlestik bolyp otyr. Alaıda, qoǵamdyq birlestik tý­raly Azamattyq kodekske ózgeris engizilgeli burynǵy 11 pýnkttiń altaýy alynyp tastalyp, olardyń quqyǵy shektelip, jumys isteýleri qıyndaǵan-dy. Sondyqtan, akade­mııa endi memlekettik emes mekeme de­gen statýsty qabyldamaq. Mun­daı jaǵdaıda onyń quqyqtyq múm­kindigi aýqymdy bolmaq. – Jalpy bizge memlekettik emes jáne kommersııalyq emes uı­ym­dardyń qaısysyn qabyldaý, ol – erkimizde, – dedi ótken jyldyń qorytyndysyna oraı esepti baıan­da­masynan keıin jýrnalısterge bergen suhbatynda UǴA prezı­denti Murat Jurynov. – Kommer­sııalyq emes AQ bolýdy tańdasaq, onyń aksııasy, basqasy bar, ta­ratýdyń mashaqaty kóp. Sondyqtan odan bas tartyp, “mekeme” degen már­te­bege toqtadyq. Onyń qandaı múm­kindigi bar? Eger biz mekeme már­tebesimen óz úlesimizdi memle­ket­tik organǵa bersek, onda bazalyq qar­jylandyrýǵa quqyqty bolamyz. Máselen, akademııa 71 elge taraı­tyn 8 jýrnal shyǵarady. Qazaq­standa ondaı bedeli bar ǵylymı jýrnal joq. Búginde ony shyǵarý, shyǵarmaý máselesi kún tártibinde tur. Menińshe, qoldaý kerek. Qazir kim jýrnal shyǵarmaı jatyr. Biraq, aǵylshyn, fransýz tilinde jarııalanyp, sonshama elge taraı­tyn, onyń ishinde Amerıka Kon­gre­siniń Ulttyq, Anglııa Koroldiginiń kitaphanalary alatyn jýrnaldy qaıdan tabasyz. Biz oǵan Keńes odaǵy kezinde qol jetkizdik. Endi bir izge túsken, daıyn nárseden aırylyp qalýymyz jaramas. Sondyqtan osy máseleni qoldap, ary qaraı jalǵastyrýymyz kerek. Sondaı-aq, ulttyq baıandama Pre­zıdent úshin daıyndalady. Ony ǵy­­lymnyń barlyq salasynan daı­yndaıtyn tek qana bizdiń akademııa. Basqa akademııalar ony jasaı almaıdy, óıtkeni, olardyń bireýi ekonomıka, bireýi jaratylystaný salasy ǵana boıynsha, al biz sııaq­ty ámbebap klassıkalyq akademııa joq. Úshinshi kóterilgen másele – Qazaqstan ǵalymdarynyń qartaı­yp, jas mólsheriniń egde tartýy. Bul máseleni jedel qolǵa almasa, otandyq ǵylymnyń qanat jaıýyna keri áserin tıgizbek. Olaı deıti­ni­m­iz, qazir eń jas akademık 50-den asqan bolsa, 90 jasty alqymda­ǵandar sany 37. Eger 2003 jyly 205 akademık bolsa, qazir 165. Onyń ústine on bes jyldan beri saı­laý ótpegen. Sondyqtan UǴA osy jyldyń aıaǵynda jańadan saı­laý ótkizbek. Saılaýda negizinen qa­zirgi halyqaralyq deńgeıde belgili bolyp, jaqsy jumystarymen kórinip júrgen jas ǵalymdardy tartyp, urpaq jalǵastyǵyna kóńil bólmek. Tórtinshiden, UǴA-nyń aka­demıkteri Májiliste talqyla­nyp jatqan Ǵylym týraly zań jobasyna ózderiniń kózqarastaryn, naqty usynystaryn bildirdi. Onda Qazaqstan ǵylymynyń bolashaǵyna qalaı áser etý múmkindigi sóz bo­lyp, onyń sheshimderi mınıstrlik­ke tabys etilmek. Sondaı-aq, sessııada talqylan­ǵan máseleler boıynsha 13 aka­demık jaryssózge shyǵyp, óz oı­laryn ortaǵa saldy. Máselen, aka­demık Asqar Jumadildaev UǴA-na jańa múshe qabyldaý, ony jasartý óte mańyzdy sharýa ekendigine toq­tala kelip, 1995 jylǵa deıin mem­le­kettik bolyp kelgen UǴA-ny qal­pyna keltirýge kúsh salý, sóı­tip, akademııanyń bedelin, deńgeıin kóterýge naqty is jasaý ke­rektigin sóz etse, akademık Ra­qym­jan Eleshev búginde akademııa­nyń, akademıkterdiń kóptigin es­ker­tip, eger memlekettik emes me­ke­me bol­saq, onda UǴA zańda qa­lyp, qara­jat jaǵyn aıtpaǵannyń ózinde, qoǵamdyq partııalar sııaqty kóptiń biri bolmaıtynyn, sondaı-aq burynǵy saılaýdyń durysty­ǵyn, ıaǵnı korrespondent-múshe ar­qyly akademıkke ótýdi qoldaı­tynyn jetkizdi. Sondaı-aq belgili ǵalym-akademık E.Nurǵojın egemendi el bolǵan soń qandaı ǵy­lymdy dúnıejúzilik deńgeıge shy­ǵar­dyq, qaı lısenzııamen tórtkúl dú­nıege taraıtyn jýrnalǵa ǵalym­da­ry­myzdyń maqalasy shyqty jáne alǵan baǵasy jóninde aıtý kerek­tigin, óıtkeni qazir shyǵyp jatqan referatıvtik, resenzııamen ótetin halyqaralyq jýrnaldardyń ishin­degi Qazaqstan ǵalymdarynyń orny óte tómen deńgeıde ekenin, sondyqtan Qazaqstannyń ǵylym deńgeıin álemdik dárejege kóter­meı­tin bolsaq, bizdi eshkim baǵa­lamaıtynyn ekpin túsire aıtty. О́z kezeginde akademık jas ǵalymdardy kóterip, ǵylymǵa tartýymyzdy qol­daý kerektigin, sonymen birge, er­teń doktorlyq, kandıdattyq dıs­sertasııanyń keregi joq desek, son­da erteń peıjdıdiń bárin akademık etemiz be degen oılaryn da alǵa tartty. Al belgili ekonomıst ǵa­lym-akademık Saǵyndyq Satybal­dın búgingi qoıylǵan máselelerdiń ózektiligine, elimizdiń ǵylym or­dasy – akademııanyń bolashaǵy tý­raly áńgimeniń qozǵalǵanyna, UǴA-nyń prezıdenti M.Jurynovtyń baıandamasyn negizinen qoldaıty­nyn aıta kele, kóńildegi biraz kúpti oılaryn da bildirip ótti. Birin­shiden, dedi ǵalym, bizge aldymen peıjdıdi túsinip alý kerektigin, Bolon úrdisimen úsh deńgeıli oqý júıesine eshqandaı daıyndyqsyz kóshkenimizdi, ıaǵnı bilim júıesin jetildirip, magıstrantty júrgizý úshin oqýlyqtar, baǵdarlamalar, muǵalimder daıyndaý máselesine kóńil bólýdi basa aıtty. Sondaı-aq jaryssózge shyqqan Edige Túrkebaev, Turysbek Kári­mov, Álıhan Meldebekov, Murat Nádirov, Haıdar Aıtjanuly, t.b. akademıkter Qazaqstandaǵy elıta­lyq akademııanyń jumysyn jaq­sar­týǵa qatysty óz pikir, usy­nys­taryn ortaǵa saldy. Jıyn so­ńyn­da kóterilgen máseleler boıynsha qaýly qabyldandy. Gúlzeınep SÁDIRQYZY.