Redang aralynyń tańǵajaıyptary
Tús aýa biz Kýala Terengganý qalasynyń teńiz aılaǵyna kelip, kemege otyrdyq. Baǵytymyz – Redang araly. Bul Terengganý shtatyna qarasty Taman Laut Pualu Redang parkine kiretin toǵyz araldyń biri eken.
Mingen kememiz úlken-aq. Ústińgi palýbadan basqa tómende jabyq eki kaıýta-zaldar bar. Olardyń barlyǵyna birneshe qatar jumsaq oryndyqtar ornalastyrylǵan. Keme-avtobýstyń bortyna júzden astam adam mindi. Bul jergilikti turǵyndardy aralǵa tasıtyn eń tıimdi kólik eken. Jabyq kaıýtaǵa jaıǵasqannan keıin, biraz ýaqyt edáýir jaýraı bastadyq. О́zimizben birge ala shyqqan jyly kıimderimizdi kııýge týra keldi. Osy rette aıta ketetin bir másele, Malaızııada kondısıoner ataýly kúshti jumys isteıdi. Jabyq keńistikke kirseń boldy, úı me, avtomobıl me, ushaq pa, keme me túgeldeı derlik kondısıonerlermen jabdyqtalǵan. Malaızııanyń turmystyq kondısıoner shyǵarýdan álemde birinshi oryn alatyndyǵyn amalsyz moıyndaısyz.
Kýala Terengganý qalasynan shyqqannan keıin teńizde toqtaýsyz eki saǵat júzip, Redang aralyna jettik. Araldyń jaǵalaýy tegis ulpa mamyqtaı qum. Beınebir qum emes jumsaq túkti kilemniń ústinde júrgendeısiń. Sondyqtan da bolar, aral jaǵalaýy toly kýrorttyń kókesi. Juldyzdar jarysyna túskendeı neshe túrli juldyzdy qonaqúıler. Biz jeke-jeke kottedj túrinde salynǵan tórt juldyzdy Redang Island atty qonaqúıge tústik. Qonaqúıdiń atqarýshy menedjeri Rızal Iаkob bizdi qarsy alyp, qonaqjaılylyq tanytty. Biz dereý Rızal Iаkobty áńgimege tartyp, Ońtústik Qytaı teńiziniń ortasyndaǵy Redang aralynyń jáı-japsaryn suraı bastadyq.
Onyń aıtýynsha, bul araldyń uzyndyǵy 7 shaqyrymnan, eni 6 shaqyrymnan asady eken. Ol Redang teńiz parkine qarasty 9 araldyń ishindegi úlkeni kórinedi. Araldyń shyǵys jaǵalaýyn Teluk Dalam, Teluk Kalong sııaqty ásem buǵazdar alyp jatyr. Bul araldaǵy demalys oryndarynyń ishindegi eń irisi Taaras Beach & Spa Resort (qysqasha Taaras) kýrorty kórinedi. Araldyń ushaq qonatyn óz áýejaıy bar. Sonymen birge, bunda jergilikti turǵyndar turatyn iri derevnıa ornalasqan. Bul derevnıada turatyn turǵyndardyń negizi býgıs degen halyq kórinedi. Olar osydan birneshe ǵasyr buryn Indonezııanyń Sýlavesı aralynan kelip osynda qonystanǵan eken. О́tken ǵasyrdyń ortasynda olar Ońtústik Qytaı teńizinde ornalasqan iri Pınang aralyna qonys aýdarypty. Biraq 1970 jyldardyń basynda jerdiń jetispeýine baılanysty Pınang turǵyndarymen sıysa almaı qaıtadan osy Redang aralyna turaqtapty. Qazir osy halyqqa qarasty birneshe júz turǵyndar Redang aralyndaǵy jalǵyz Kampýng atty eldi mekende turady. Derevnıa turǵyndary negizinen balyq aýlaýmen jáne mal ósirýmen aınalysady. Sońǵy ýaqytta jergilikti turǵyndar araldaǵy jyldan-jylǵa kóbeıip bara jatqan kýrorttarda qyzmet kórsetý salasynda kóptep eńbek etetin boldy.
Rızal Iаkobtyń bul aralda eńbek etip júrgenine onshaqty jyldyń júzi bolypty. Sondyqtan aral tarıhyn jetik biledi eken. Onyń aıtýynsha, Redang aralyndaǵy alǵashqy kýrort 1980 jyly boı kóteripti. Sodan bergi jyldar ishinde bul aralda birneshe jańa kýrorttar salynyp, týrısterdiń eń kóp keletin ornyna aınalǵan. Bul araldyń ataǵynyń keńinen jaıylýyna áıgili «Jazǵy kanıkýldar» kınofılmi sebepker bolypty. Bul fılmniń negizgi oqıǵalary osy aralda túsirilgen eken. 2003 jyly Berjaya Group kompanııasy Redang aralynda áýejaı qurylysyn salyp, 2004 jyldan bastap Kýala Lýmpýr – Redang baǵytyndaǵy ushaqtardy qabyldaı bastaǵan. Qazir mundaǵy áýejaıdan Sıngapýrǵa deıin tikeleı ushaq ushady.
Redang aralyndaǵy ataqty demalys orny jeti juldyzdy qonaqúıleri bar Taaras kýrorty bolyp tabylady. Taaras qonaqúıleriniń bólmelerin aralaǵanda, beınebir patsha saraıynda júrgendeı áser aldyq. Soǵan sáıkes baǵasy da birshama kórinedi. Sondyqtan Taaras kýrortyndaǵy qonaqúılerge qaltalylardyń ǵana qoly jetetin syńaıly. Osy qonaqúıdi aralap kele jatyp, oryssha sóıleıtin jas menedjerdi jolyqtyrdyq. О́zin Sherzoda dep tanystyrǵan suńǵaq boıly, kórkine kóz toıǵysyz ásem jigit Tájikstan azamaty eken. «Malaızııaǵa kelgenime bes jyldyń júzi boldy. Osydan úsh jyl buryn arnaıy konkýrsqa qatysyp, osy Taaras qonaqúıine kezekshi resepshn qyzmeti úshin arnaıy konkýrsqa túsip, qyzmetke ornalastym. Búginde jeti juldyzdy Taaras qonaqúıiniń jetekshi menedjeri bolyp qyzmet isteımin. Týǵandarym Tájikstanda jáne Máskeýde turady. Birneshe jyl boıy Máskeýde jumys taba almaı ýaqytymdy ótkizip aldym. Malaızııaǵa kelgenime ókinbeımin, mine, naǵyz malaızııalyq azamat boldym», deıdi qýanyshy betine shyǵa kúlimdegen Sherzoda. Ol bizben tanysqanyna qýanyshty ekenin bildirip, Taaras qonaqúıine qazaqtardyń kóp keletinin aıtty.
Erteńine Redang aralynyń jaǵalaýlaryn bulqyna soǵyp jatqan Ońtústik Qytaı teńizin tamashalaýǵa shyqtyq. Túnde teńiz sýy kóterilip, aral jaǵalaýynyń birazyn basyp qalady eken. Tań ata sý birtindep qaıta bastaıdy. Mine, osy kezde kóterilgen sýmen birge úıir-úıir teńiz balyqtary jaǵalaýǵa jaqyndaıdy. Balyqtarǵa ilesip qorek izdegen muhıttyń alyp tasbaqalary da jaǵalaýǵa jaqyndaıtyn kórinedi. Dál osy kezeńde, ıaǵnı endi ǵana tań atqanda teńizge shyqqan adam alyp tasbaqalardy kóredi. Biz mingen qaıyq jaǵalaýdan sál uzaı bergende, sýdyń astynan úı ornyndaı qap-qara maqulyq júzip ótti. Sóıtsek, aınadaı jaltyraǵan móldir sýdyń asty balyq úıirleriniń sońynan júzgen úlkendi-kishili teńiz tasbaqalaryna toly eken. Bul tamasha kórinisti kórip, adam shyn máninde tabıǵattyń qaıtalanbas qudiretin túsingendeı bolady.
Sodan keıin biz mingen qaıyq saǵym jeter kók teńizdiń ortasynda turǵan aqshańqan kemege jaqyndady. Bul birneshe qabat kaıýtalary bar úlken kater eken. Onyń ıesi nemis azamaty kórinedi. Vılgelm atty bul teńizshiniń Malaızııaǵa kelgenine jıyrma jyldyń júzi bolypty. Sodan beri ol óziniń osy katerinde ómir súredi eken. Alyp katerdiń ishinde adam turmysy úshin ne kerektiń bári bar. Vılgelm osy katerin jalǵa berip, qaltaly týrısterdi birneshe kúnge tipti, aptalap ashyq teńizge alyp shyǵyp qydyrtady. Kater eki adamdyq birneshe kaıýtadan quralǵan. Árbir kaıýta eki adamǵa arnalǵan jatatyn oryn, as úı, demalys bólmesi jáne jýynatyn bólmelerden turady. Ol katerdi jalǵa alatyn týrısterdiń qaltasyna qaraı eki adamnan on adamǵa deıin ashyq teńizge uzaq merzimdi saıahatqa alyp shyǵatyn kórinedi.
Redang aralynyń jaǵalaýlary Ońtústik Qytaı teńiziniń Fılıppın, Indonezııa jáne Papýa-Jańa Gvıneıa aımaqtary qıylysatyn «Marjan úshburyshy» dep atalatyn óńirge jatady. Munda teńiz balyqtarynyń 80 paıyzy ómir súredi. Teńiz asty áleminde balyq túrleri men olardyń tústerinen kóz súrinedi. Sansyz boıaýǵa malynǵan balyqtar sý astynda laqsha týlap, teńiz asty álemin boıaýlar básekesine túsirgendeı. Redang aralynda ornalasqan demalys oryndarynyń týrısterge kórsetetin áserli qyzmet túrleriniń biri sý astynda serýendeý arqyly osy bir san tústi tirshilikpen tanystyrý bolyp tabyldy.
Jylqybaı Jaǵyparuly,
«Egemen Qazaqstan».
(Jalǵasy bar).