At qoıýǵa abaı bolaıyq

Shańyraǵymyzda at baılar dú­­nıege kelip, anam tuńǵysh ul-nemeresi týǵanyna qýanyp jat­qanda, elge syıly azamat úıge qońyraý shaldy. – Apa, nemereli bolypsyz, qut­ty bolsyn! Esimin qoısam, qarsy emessiz be? – degen. – E, shyraǵym, árıne, seniń nıetińdi kim qaıtarady, sirá laıyqtaǵan atyń bolyp tur ǵoı shamasy, – degen anama: – Iá, bıyl Shaqshaq Jánibek babanyń 300 jyldyǵy emes pe, ómirge kelgen balǵynǵa sol atasynyń esimin bersem be dep edim, – degen ar jaqtaǵy daýys ıesi Nurhan Islámıev aǵa. – Aınalaıyn, Nurhan-aý, kishkentaı bala sımeı-tyshpaı tura ma, sonda kelinim: «Áı, Jánibek, jańa ǵana búldirgenińdi jýyp edim, taǵy da bylǵandyń ba», – dep jul­qylap jatsa men shydap qalaı otyramyn. At qoıamyn degeniń jón, biraq qolaqpandaı etip, atasynyń atyn emes, basqa bir esim oılasań, – degen nıetin bildirip, artynan nemeresine sol kisi aıtqan basqa atty qoıdyrǵan. Jýyrda áriptesimiz jańa týǵan sábıge jubaıynyń sonaý Shyǵys Túrkistandy dúrildetken batyr babasynyń qurmetine Ospan dep atasynyń esimin bergenin aıtty. – Durys eken, al sen balańdy qalaı atap júrsiń? Ospan dep atyn ataı beresiń be? –degenbiz. – Iá, endi qalaı?– dep qysylyp qalǵan sińlime joǵarydaǵy áńgi­meni aıtyp, ózi eńbek etetin ujym­daǵy jaqsy bir mysaldy da alǵa tarttyq. Alataýdyń baýraıyndaǵy aýyl­­dardyń biriniń kelini – Ken­jeniń ómiri balasynyń atyn badyraıtyp aıtqanyn estimeppiz. О́ıtkeni, balasy kishkentaı bol­ǵanymen esimi úlken. Bildeı bir batyrlyǵyna áýlıeligi astasqan, óziniń máńgilik tynystaıtyn jerin urpaqtaryna belgilep berip, búginde Almatyny qaq jarǵan ózi attas kósheni ıelengen Raıymbek babanyń aty. Sondyqtan Kenje úshin kishkentaı Raıymbek – Ba­tyr, ujymdaǵylar da eger ol Ba­tyr dep balasyn shaqyr­ǵanyn es­tise nemese ol jaıly áńgimelep jat­­sa, Raıymbek ekenin birden uǵady. – Apaı, endi men de balamdy Batyr dep ataıtyn boldym, siz­derdiki durys eken. Men osyny oılamappyn,– dedi qysylǵan áriptes sińlim. Anam birde: «Balaǵa esimdi baıqap-baıqap berý kerek. О́ıt­keni, ár esimniń atqarar júgi bar. Taıaýda jazýshy inilerimniń bi­ri uldy bolǵanyn, balasyna Jasulan dep esim bergenin aıtty. Shydamaı kettim de: «Seni de sóz túsinetin, ózi jurtqa jón úıretetin qalam ustaǵan qazaq desem, o ne qylǵanyń? Jaraıdy, qazir ol jasulan shyǵar, aty tipten jarasyp-aq tur, al biraq ol erteń qartaımaı ma, sonda saqaly bar shal kele jatqanda balalar: «Jasulan atam kele jatyr, deı me? Ne dep osyndaı at qoıady, álde ba­lasy jastaı qyrshynynan qıylsyn deı me, túge?» – dep keıigeni bar. Jasyratyn ne bar, búginde at berýdiń ádebin belinen basyp, kórshiler tárizdi Ivan Ivanovıch bolyp, ákesiniń esimin berýshiler de shyqty. Týǵan atasynyń atyn nemeresine qoıyp nemese sharanaǵa teledıdardan kórgen hıkaıattyń keıip­ke­ri­niń esimin berý ádetke aınalyp bara jatqandaı. Kóshede Fer­daýs, Aılın, Denız, Iаsmındi kez­destirý jańalyq bolmaı barady. Kalıanı, Anandı, Mathýbala, Icha dep qyzyn shaqyryp jatqan qazaq kórsek te tańǵalmaıtyn shy­ǵarmyz. Dılnaz, Aıshenýr, Assol dep ózge ulttyń esimderin qoıý nemese aty-jóni joq qyzdyń esim­deriniń sońyna «a» árpin jal­ǵap, Anar – Anara, Gúlnar – Gúlnara taǵy sol sııaqty ke­tip bara jatqan jón­sizdikter qan­shama. Keıde osyndaı kelbetimizge jat esimderdi kórgende, arnaıy qazaq esimderiniń tizimin bekitip nemese onyń túbiriniń taza qazaq­tyń sózi ekenin dáleldegende baryp AHAJ oryndary tirkese degen de oılar keledi. Áıtpese, Anel, Janel, Dıana, Anýra, Alınýra, Lına, Lana, Adelıa, Laýra, Sadjıda, Rýslana, Sabına esimderin tańdap qoıǵan ata-ana balalaryn óz tamyry men tilinen ajyratyp jatqan­daı kórinedi. Elde bolǵan túrli sharalarǵa qarap Sammıt, Sammıta, Azıada dep esim tańdaýdy da óz basym qabyl almaımyn. At qoıý­da da mádenıet, tanym, ádep pen dástúr barlyǵy umyt qalatyny nesi? Anamnyń kózi tirisinde ózi baǵyp, ósirgen nemeresi Aqarý turmysqa shyǵyp, kishkentaı dúnıege kelgen, bóbekke esim tańdaý sátinde anam qudasynyń jasy ózinen kishi bolsa da: «Atty quda qoısyn, ulynyń alǵashqy nemeresi, sol kisige aıtyń­dar», – dedi. Balalar: «Ol kisi bizge múlde unamaıtyn at usynsa qaı­temiz? – degende: – Atalaryńa «Nemereńizge birneshe at tańdańyz, sonyń ishinen aqyldasyp bireýin qoıǵymyz keledi dep aıtyńdar», – dep jón siltegen anam jalpy adamnyń esimi sol pendeniń teginen, shyqqan ortasynyń mádenıetinen de habar beredi. Musylmansha saýaty bar áý­lettiń esimderi Qurannan alynsa, oqyǵan-toqyǵany kóp zııaly ata-ana balasyna unaǵan ádebı keıipkeriniń, jazýshynyń, bı-sheshenniń atyn beredi. Al taza qazaqy qalypta, oqymaǵanymen kókirek kózi oıaý ata-ana da ba­la esimine qalaı bolsa solaı qara­maıdy. Ulttyq dástúrge, qalypqa saı ádemi at beredi. Keıin kelin túsirip, uldy úılen­dir­gende, qyz turmysqa shy­ǵarda osyny este ustańdar. Ult­qa jat esimdi qoıǵan otbasynan ulttyq qundylyǵymyzdy qa­dirleıtin, dástúrdi úzbeıtin bala ósip shyqpaıdy. At qoıýda da tektiliktiń túbiri bar, degen edi. Nemerege at qoıýda ata-ájeniń qalaǵan esimin berý, bolmasa onyń aldynan ótý de sırep barady. Halyqty azdyrmaı, óz beınesin joǵaltpaı alyp kelgen eldik dástúr kómeskilenip, esesine ózgege eliktep, solyqtaýdyń áserinen ulttyq keıip­tiń ózgerip bara jatqany jú­rekke qaıaý salady. Álemde ilgeri ketken jurttyń ólip qalǵan tilin tiriltip, jer-jerden jınalyp, bir mekenge bas qurap, memleket bolǵany, jan-jaǵyna jiti qarap, tipti jahanǵa bıligin de júrgizip júrgeni aıan. О́lmegen rýh, alasarmaǵan ulttyq bitimniń eshkimniń aldynda ózińdi tómen sanatyp mónteńdetpeıtini, eńseni bıiktetip, keýdeni bastyrmaıtyny aıan. Endeshe, at qoıýǵa da abaı bolsaq. Anar TО́LEÝHANQYZY, «Egemen Qazaqstan».