Shyńǵyrlaý

Qııa – bizdiń oıymyzsha halqymyzdyń turmys-saltymen bite qaınasqan tómen qaraı quldyrap quldılaý emes, kerisinshe, alǵa umtylý men bıikke qol sozý túsinigin bere alatyn maǵynasy mol sóz. Qazaq ádebıetiniń klassıgi Muhtar Áýezovtiń «Abaı joly» romanynyń keıbir taraýlary órde, qııada dep kelmeýshi me edi. Bul bala Abaıdyń ósý joly ekeni de ekiniń birine belgili. Sol sekildi shalǵaıdaǵy Shyńǵyrlaý aýdanyna jolymyz túsken kezde bul óńirdiń jáne onyń turǵyndarynyń qııaǵa bet alyp kele jatqandaryna kóz jetkizgendeı boldyq. Sonyń eń basty kórinisi – sapaly ómir men órkenıetke degen umtylys. Alǵa qaraı quıyndatyp aǵyp bara jatqan zamana kóshinen qalyp qoıyp júrmesek eken degen órshil rýh. Munyń ózi kóp etnos­ty aýdan halqynyń bir jaǵadan bas, bir jeńnen qol shyǵara bilýiniń arqasynda qalyptasyp úlgergen qoǵamdyq qundylyq dese de bolady. Buǵan deıingi aýdan ekonomıkasynyń damýynda negizinen aýyl sharýashylyǵy, egin egip, mal baǵý basym sıpat alyp kelse, búginde ony ártaraptandyrý baǵyty ustalyp otyrǵany da aıqyn baıqalady. Bul – óz kezeginde taza shıki­zat­tyq sektordan ázir ónimge, ıaǵnı ónimdi óndirýden ony óńdeýge betburý degen sóz. Búginde respýb­lıkamyzdyń barlyq shalǵaı aýdandaryna tán kórinis – mal ónimderin óńdep turǵyndarǵa usynatyn qurylymdar men núktelerdiń bolmaýy. Et pen et ónimderin aıtpaǵannyń ózinde aıran, sary maı, irimshik, qaımaq, qurt sekildi sút ónimderine turǵyndar tarapynan suranys qaı kezde de bolatyny anyq. Alaıda, el ishinde bul iske bel býatyn aǵaıyndarymyz neken-saıaq. Nemese kókónis ónim­derin alaıyq. Munda da solaı. Osy arada shekaralas aýdanda arnaıy shaǵyn sehtar ashý jónindegi máselelerdiń oılastyrylýy, mal soıý oryndary, tońazytý qondyrǵysy jáne kókónis saqtaý qoımasyn salý jónindegi máselelerge kóńil aýdarylýy ózgelerge de oı salatyndaı is. Sondaı-aq, Shyńǵyrlaýda qus fermasyn ashý jónindegi joba da óz sheshimin taýyp keledi eken. Eń birinshiden, ony qarjylandyrý máselesi sheshilgen. Ǵımaraty da turǵyzylǵan. Bul turǵyda jergilikti kásipker Jasqaırat Aısıevtiń qolǵa alǵan qadamy tek quptaýǵa laıyqty. Endeshe, shyńǵyrlaýlyqtar keleshekte qus etinen de, taýyq jumyrtqasynan da zárý kórmeıtini anyq. Aýdan ekonomıkasyn ártaraptandyrýdyń bir mysaly da osy desek qatelese qoımaspyz. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, órkenıet pen joǵary mádenıetke umtylýdyń bir kórinisi aýdan ortalyǵy Shyńǵyrlaý aýylynda búgingi zamanǵy bıik talaptarǵa jaýap bere alatyn saýda úıleri men sýpermarketter, oıyn-saýyq ortalyǵy men záýlim meıramhana ǵımaraty salynyp paıdalanýǵa berilýi. Osy arqyly atalǵan jańa nysandardyń árqaısynda kóptegen jańa jumys oryndary ashylǵan. Mundaı jaǵymdy jańalyqtyń turǵyndarǵa tıgizetin paıdasy jóninde bizge Shyńǵyrlaý aýdanynyń ákimi Aldııar Halelov bylaı dedi. – Qazirgi kúni bizdiń udaıy nazarymyzda turǵan máseleniń biri – azyq-túlik baǵalarynyń turaq­tylyǵyn saqtaý. Boı kótergen sýparmarketterde ony rettep otyrýǵa múmkindik bar. Munda merzimi ótken azyq-túlik túrlerin múldem kezdestire almaısyz. Kóp jaǵdaılarda oblys ortalyǵynan shalǵaı aýyldarǵa jetkizilgen qoljetimdi taýarlarǵa ústeme qosylady. Al sýpermarkette olaı emes. Baǵalary qalamen bir­deı. Ári azyq-túlik túrleri kún saıyn jańǵyrtylyp otyrady. Sondyqtan da sapasyn joǵalt­paıdy. Konveıerden shyq­qan kúıinde saqtalady. So­nymen bir­ge, menshik ıeleri men jergilik­ti azyq-túlik ónimderin de tıim­di baǵamen satý jóninde kelisim­ge kelýdemiz. Budan keıin biz aýdan basshysymen áńgimelesý barysynda Shyńǵyrlaý óńiriniń baı tarıhy men kemel keleshegi, úlken áleýeti, ishki týrızmdi damytýǵa qajetti tartylymdyǵy jóninde oı tarqattyq. Rasynda da bul óńirde talaı tarıhı tulǵalardyń izi qalǵan. Halqymyzǵa tıgizgen shapaǵaty men jaqsylyǵy, aıshyqty isi qalǵan. Onyń bárin shaǵyn maqalanyń ishinde tizbektep shyǵý esh múmkin emes. Sonyń bir-ekeýine ǵana toqtalyp ótsek, bul topyraqta bir kezde Ábilqaıyr hannyń bekinisi qonys tepkeni tarıhtan belgili. Qazaq handyǵynyń tuma bastaýy bolsa, onyń odan ári damýy men qalyptasýy, árqıly kezeńderi, tarıh sahnasyna órshil syıpatpen shyqqan tustary, qazaq degen halyqty jer betinen joǵaltpaı, aman saqtap qalý jónindegi taktıkasy men strategııasy da bolady. Bul turǵyda Ábilqaıyr hannyń tarıhtaǵy orny men rólin eshkim joqqa shyǵara almasa kerek. Al osy óńirde qol bastaǵan Bógenbaı batyrdyń rýhy búgingi urpaǵyna qanshama rýh bergenin qalaısha aıtpasqa. Sondyqtan da, el turǵyndarynyń ortaq uıǵarymymen osy baı tarıhty búgingi urpaqtyń sanasyna sińirýge septigin tıgize alatyn mýzeı jobasynyń qolǵa alynǵany da óńirdiń tarıhı-rýhanı áleýetiniń tereńdigin tanytady. О́tkensiz búgin joq. Búginsiz erteń joq. Al búgin dep otyrǵa­nymyz, aldaǵy damý baǵyty­myz­dy aıqyndaý, erteńgi urpaq súısinetindeı tálimdi de taǵy­lymdy is qaldyrý emes pe?! Osy turǵyda respýblıkadaǵy monoqalalar tizimindegi kenshiler kenti Aqsaıǵa taıaý ornalasqan Shyńǵyrlaý aýdanyn odan ári kórkeıtýdiń tıimdi tutqalary joq emes. Aıtalyq, birneshe sheteldik kompanııa kómirsýtegi shıkizatyn óndirip jatqan óńirge shekten tys túsetin salmaqtyń bar ekenine kúmán keltire almaımyz. Onda ornalasqan iri shet­eldik jáne otandyq kompanııa­lar men uıymdardyń arasynda tyǵyzdyq pen shıelenisten týatyn kereǵarlyqtar da kezdespeı turmaıdy. Osyny sál de bolsa azaıtýdyń joly kenshiler qalasy Aqsaımen irgedegi Shyńǵyrlaýǵa sol tyǵyzdyq pen shıelenistiń on paıyzyn aýystyrsa, ondaǵy basqarý júıesi de sál jeńildep qalar ma edi, qaıter edi. Túsinikti tilmen aıtqanda, bul kendi óńirdegi keıbir óndiristik qurylymdardy onyń kórshisine qaraı baǵyttaý bolmaq. Mundaı qadam Elbasymyz ustanyp otyrǵan óńirlerdiń ala-qula bolmaı birqalypty damýy jónindegi saıasatyna da sáıkes kelmek. – Osyndaı kózqaras ústem tússe bul eki jaqqa da tıimdi bolar edi. Osy arqyly óńirde sha­ǵyn jáne orta bıznestiń órisin odan ári ósirýge, salyq baza­syn ulǵaıtýǵa da múmkindik týmaq. Joǵary memlekettik organdar men sheteldik KPO (bv) kompanııasy basshylarynyń qatysýymen osyndaı baǵdarlama jobasyn oılastyra alsaq, budan eshkim de utylmaıdy dep oılaımyn. Osyndaı ómirsheń iske qozǵaý salý nıetimen Shyńǵyrlaý aýdanynyń ortalyǵynda sheteldik alıans ókilderi men Aqsaıdaǵy iri kásipkerlerdi shaqyryp oblystyq deńgeıdegi forým ótkizýdi josparlap otyrmyz, – dedi osy tusta aýdan basshysy. Árıne, keń oılaǵannan eshkim de kem bolmaıdy. Biz onyń oıly pikiri ábden quptaýǵa turarlyq ekenin túısindik. Shyntýaıtyna kelgende, biz áńgime jasap otyr­ǵan óńirde buǵan qajetti faktor­lar men alǵysharttar jetki­likti deýge bolady. О́ıtkeni, Shyńǵyr­laý temirjoldyń boıynda orna­lasqan. Sondaı-aq, irgeli eldi oblys ortalyǵymen jáne Aqsaı qa­lasymen jalǵastyratyn avto­jolǵa kúrdeli jóndeý júrgizilgen. О́ńirde jylý, energetıka, gaz jáne aýyz sý sekildi ınfraqurylymdyq júıeler de birshama jetildiril­gen. Sondyqtan da, bul oı jyǵylsań nardan jyǵyl degendik emes, naqty esepter men taldaýlarǵa súıengendikten týǵan dep bilemiz. Jýrnalıstik issapar barysynda biz Shyńǵyrlaý jeri ishki týrızmdi damytýǵa da tartymdy ekenine kóz jetkize tústik. Aýdan aýmaǵyndaǵy Toryatbasy, Qyzemshek, Sarqyrama, Aqqum ústirt­teri, ózender men kólder, ja­myraı aqqan bulaqtar ony tama­shalaǵan jannyń bárin tań­ǵ­al­dyrmaı, tańdandyrmaı tura almaıdy. Onyń árqaısysy bir-bir tarıh. Bir-bir shejire. Mundaǵy jer-sý ataýlary eldiń injý-marjandarynyń bet-beınesi men kórinisin aıqyn bel­gilep bere alady. Aıtalyq, Qyz­em­shek shoqysy alystan qara­ǵanda qyzdyń qaz omyraýy­nan aýmasa, Toryatbasy bıiktigi zerdeleı úńile qaraǵan adamǵa jylqynyń basynan bir aıyrǵysyz. Endeshe, tabıǵattyń ózi – músinshi, tabı­ǵattyń – sýretshi demeı kórińiz. Al bar syryn ishine búgip turatyn landshafty qoryqsha Aqqumda Qazaqstannyń «Qyzyl kitabyna» engizilgen dala tyshqany, qaban jáne eliktiń mekendeýi de óz aldyna bir bólek áńgime. Túıindi tusta taǵy da Tory­atbasqa oralsaq onyń eteginde tushy sý kózinen turatyn bulaq syldyr qaǵyp aǵady. Ertede ǵa­shyqtar osy tabıǵattyń qaıta­lanbas qoınaýyna kelip bir-birine syrlaryn aqtarady eken. Toryatbasy – mahabbat pen súıispenshilik saltanat qurǵan qazaqtyń kıeli qonysy. Dál osy jerde júrek qylyn shertetin halyq aýyz ádebıetiniń ne bir shuraıly úlgileri ómirge kelip bizdiń zamanymyzǵa deıin jetken kórinedi. Sonyń biri tómendegideı. Degende Toryatbasy, Toryatbasy, Qasyńa qańqý sózdi jolatpashy. Qaýyshyp qalqataımen jatqan kezde, Elińdi jaý shapsa da, oıatpashy. Ǵajap emes pe?! Mynaý jalǵan dúnıede ǵashyqtyq pen mahabbatqa teń keler tereń sezim bar ma eken, sirá?! Temir QUSAIYN, «Egemen Qazaqstan». Batys Qazaqstan oblysy, Shyńǵyrlaý aýdany.