Kóktem men kúzde mańdaıyn kúnge qaqtaǵan dıqannyń qajyrly eńbegi bolmasa, Qostanaı oblysy elimizdegi astyq derjavasyna aınala qoıar ma edi? Alaıda, tabıǵat-ana kókten nuryn seppese nemese kóktem, kúzde nóser jańbyr tyıylmaı turyp alsa, dıqannyń da eńbegi esh, jigeri qum bolatyn kez az bolmaıdy. 2014 jyly Qostanaı óńirinde bitik egin shyqty. Amal ne, kúzde aspannyń túbi tesilip ketkendeı, tabıǵat shirkin dıqanǵa oraq ustatpady. Tolassyz jaýǵan jańbyrdan kombaındar júre almaı, qańtarylyp turdy. Kún jylt etken sátti paıdalanyp orǵan astyqtyń ylǵaldylyǵy óte joǵary boldy. «IvolgaHoldıng» jaýapkershiligi shekteýli seriktestiginiń dırektory Vasılıı Rozınovtyń aıtýynsha, elevatorlardaǵy astyq keptirgishterdiń árqaısysy úsh retten isten shyǵyp qaldy. О́tken jylǵy dıqandar arpalysynyń kórinisi osydan da belgili.
Dala tósinen jınaıtyn yryzdyq dándi jerge der ýaqytynda sińirýge baılanysty. Bıylǵy kóktem osyǵan mysal boldy. Mamyr aıynda jaýǵan jańbyrdy mamandar úsh aıdyń normasy dedi. Oblys óńirinde 25 mamyrǵa deıin 437 myń gektar ǵana jerge sińirildi. Bul barlyq alqaptyń 10 paıyzy ǵana bolatyn. Alqaptyń negizgi bóligi – 3 mıllıon gektarǵa dán mamyrdyń 26-nan 10-shy maýsym aralyǵynda sebildi. Oblystyń soltústigindegi jańbyr kóp jaýǵan aýdandardaǵy 315 myń gektardan asa alqapta kóktemgi dala jumystary 10 maýsymnan keıin de toqtaǵan joq. Keıbir jyldary dıqandar ylǵal keýip ketpeı, dándi tez seýip tastaýǵa tyryssa, bıyl jerdiń qurǵaýyn kútip ýaqyttan utyldy.
Jaqynda oblys aýyl sharýashylyǵy salasy qyzmetkerleri astyq jınaý naýqany aldynda bas qosyp, keńes ótkizdi. Qazir oblysta negizi astyq jınaý naýqany bastaldy dese bolady, arpa men sulyǵa oraq túsken. Biraq negizgi attanys tamyzdyń 20-nan keıin bastalmaq. Keńeste aıtylǵandaı, tamyzdyń 25-ne qaraı barlyq astyqtyń 37 paıyzy jınalsa, 1 qyrkúıekte bıdaıdyń 90 paıyzy qambaǵa túsip, sol aıdyń ortasyna qaraı naýqan aıaqtalýy kerek. Alaıda, «úıdegi baǵany bazardaǵy naryq buzady» degendeı, aldyn ala aıtylǵan sózdiń iske asýyn alqaptaǵy aýa raıynyń qolaıly-qolaısyzdyǵy sheship ketetini bar. Onyń ústine bıylǵy astyq jınaý naýqanyna kóktemgi dala jumystaryndaǵy qıyndyqtardyń da salqyny tımeı qoımaıtyn sekildi.
– Bıylǵy jalpy qambaǵa túsetin astyq kólemi 4,5 mıllıon tonnadan aspaıdy. Gektar aınalymy 10-11 sentnerden aınalatyn túri bar. Árıne, tamyz aıyndaǵy aýa raıynyń qubylýyna da kóp nárse baılanysty. Onyń ústine, aýdandyq aýyl sharýashylyǵy bólimderi mamandarynyń tamyz aıynyń 10-na deıin bergen aqparattarynda áli 225 myń gektar alqaptyń egini endi bas alyp keledi, al 2 mıllıonnan asa gektar alqapta bıdaı áli gúldeý satysynda tur. Munyń barlyǵy da kóktemde dánniń kesh sińirilgeniniń zardaby. Olardyń tolyq pisýine áli de 30-35 kún kerek, – dedi oblys ákiminiń orynbasary Bazyl Jaqypov.
Tyǵyryqtan shyǵýdyń joly ozyq úlgidegi tehnıka jáne astyq keptirý quraldary ekenin ótken jyldyń sabaǵy kózge shuqyǵandaı etip kórsetip berdi. Byltyr keptirgishi bar sharýashylyqtar astyq qansha ylǵal bolsa da shyǵynǵa bata qoıǵan joq. Mundaı múmkindigi joqtardyń bıdaıy qardyń astynda qaldy. Tehnıkany, janar-jaǵarmaıdy saılap alyp, ýaqyttan utý ǵana dıqan eńbegin esh etpeıdi. Bıyl kúzgi jıyn-terin jumystaryna 11,6 myń astyq jınaıtyn kombaındar daıyn tur. Onyń ishinde 3,2 myń Djon-Dır, Keıs, Klaas, Akros jáne taǵy basqa ónimdiligi joǵary sheteldik kombaındar qatysady. 3,2 myń jatka, 8,6 myń astyq tasıtyn júk mashınalary, 18,6 myń traktor tirkemeleri jáne basqa da tehnıka alqapta bolady.
Oblys boıynsha qazir 245 dán keptirgish bar, áli de 66 osyndaı tehnıka-jabdyq jetispeıdi. Qazir oblysta egin sharýashylyǵyn ártaraptandyrý júrip jatyr. Bıdaımen qatar maıly daqyldar alqaby keńeıip keledi. Maıly daqyldardy ylǵalsyz saqtaǵanda ǵana shyǵyndy qaıtarady. Oblysta keptirgish alýdy shyǵynsynbaǵan sharýashylyqtardyń jaqsy mysaly bar. Meńdiǵara aýdanyndaǵy «Qarqyn» sharýashylyǵynda qazir táýligine 200-400 tonna astyq keptiretin keshen jumys istep tur. Sharýashylyq jetekshisi, Qazaqstannyń Eńbek Eri Saıran Buqanov quny 200 mıllıon teńge bolatyn, syıymdylyǵy 10 myń tonna keptirgishi bar qoıma boıynsha ınvestısııalyq jobany júzege asyrdy. О́tken jyly onda 10 myń tonna bıdaı, 3600 tonna maıly daqyl keptirildi. Keptirgish jabdyqtyń ózi sharýashylyqqa 36,6 mıllıon teńgege tústi. Eger Saıran Bálkenuly osy kólemdegi astyǵy men kúnbaǵysyn keptirip, saqtaý úshin elevatorǵa aparsa, onyń bir jylǵy shyǵyny 125 mıllıon teńge bolar edi. Ol astyǵyn ózi oryp, ózi keptirip, ózinde saqtaıdy. Tájirıbesi mol sharýashylyq uıymdastyrýshy bir jyldyń ózinde 88 mıllıon teńgeni únemdeıdi eken jáne astyǵynyń sapasy jaqsy, shyǵyny joq.
Keńeste «Ivolga-Holdıng» JShS dırektory V.Rozınov elevatorlar daıyndyǵyn sóz etti. Onyń ishinde astyq keptirgishtiń mańyzdylyǵyna toqtaldy. Elevatorlar dıqandardan eńbeginen tabys tabý úshin emes, olarǵa minsiz qyzmet kórsetýi tıis. Muny astyq ınspektorlary qatań qadaǵalaıtynyn tilge tıek etti.
Qazaqstan boıynsha astyqtyń tórtten birin óndiretin, eksportqa shyǵaratyn unnyń tórtten birin beretin Qostanaı óńiri dıqandaryna astyqty jınap alý ońaıǵa túspeıdi.
– Dıqandar úshin ár kóktemgi dala jumystary men kúzgi jıyn-terimniń jyl saıyn ereksheligi bar. Biraq, memleket aýylsharýashylyq taýarlaryn óndirýshiler úshin josparly túrde qoldaý kórsetip keledi. Mysaly, osydan 10-11 jyl buryn 300 mıllıon teńge bolsa, qazir aýyl sharýashylyǵy keshenine memleketten bólingen qarjy 18 mıllıard teńgeni quraıdy. Aýyl sharýashylyǵy jumystary tek qana ozyq tehnıkanyń kúshimen jańa, zamanaýı satyǵa kóterilmek. Sonda ǵana aýa raıynyń qolaısyzdyǵynan bolǵan qıyndyqtarda tyǵyryqtan jol tabamyz, – dedi oblys ákimi Nuraly Sádýaqasov.
Qostanaıdyń astyqty alqaptary dúbirge tolar kún keldi. Dándi seýip tastap, «ne beresiń?» dep aspanǵa qarap otyratyndardyń kúni ótken. Byltyrǵy jańbyrly kúz dıqanǵa jańa ýaqytqa ilese jumys isteý kerektigin eskertken sekildi. Ol elıtalyq tuqym, zamanaýı tehnıka, tehnologııa, shegirtkege qarsy kúres, tyńaıtqysh, aramshópten tazartý bolyp kete beredi. «Ońaı jerde nan joq» degen támsil eń alǵash dıqan aýzynan shyqqan bolar, bálkim.
Názıra JÁRIMBETOVA,
«Egemen Qazaqstan».
QOSTANAI.