Fýtboldan AQSh, Meksıka, Kanada elderinde ótetin HHIII álem chempıonatynyń bastalýyna sanaýly kúnder qaldy. 11 maýsymda shymyldyǵy túriletin jarys 19 shildede máresine jetedi. Irikteý týrnırinen irkilmeı ótken 48 komanda 38 kún boıy básekege túsip, úzdikterdi anyqtaıdy. Mine, osy dúbirli dop dodasy qarsańynda bir aıdan astam ýaqyt boıy búkil álemniń nazaryn ózine aýdaratyn biregeı birinshiliktiń tarıhyndaǵy qyzyqty derekterdi oqyrman nazarlaryna usynamyz.
• Álem chempıonaty tuńǵysh ret úsh memlekette 48 komandanyń qatysýymen ótkeli otyr. Olar tórt-tórtten 12 topqa bólindi. Ár topta alǵashqy eki oryndy oljalaǵan ulttyq quramalar pleı-offqa joldama alady. Sondaı-aq úshinshi orynǵa taban tiregender arasynda eń kóp upaı jıǵandar da jarysty jalǵastyrady. Pleı-off saıystary 1/16 fınaldan bastalady.
• Mýndıalda oınaıtyn komandalar mynadaı topqa tústi: A – Meksıka, OAR, Ońtústik Koreıa, Chehııa. V – Kanada, Bosnııa men Gersegovına, Qatar, Shveısarııa. S – Brazılııa, Marokko, Gaıtı, Shotlandııa. D – AQSh, Paragvaı, Aýstrııa, Túrkııa. E – Germanııa, Kıýrasao, Kot-d’Ivýar, Ekvador. F – Nıderland, Japonııa, Shvesııa, Týnıs. G – Belgııa, Mysyr, Iran, Jańa Zelandııa. H – Ispanııa, Kabo-Verde, Saýd Arabııasy, Ýrýgvaı. I – Fransııa, Senegal, Irak, Norvegııa. J – Argentına, Aljır, Aýstrııa, Iordanııa. K – Portýgalııa, Kongo, О́zbekstan, Kolýmbııa. L – Anglııa, Horvatııa, Gana, Panama.
• Dop dodasy AQSh-tyń Nıý-Iork, Fıladelfııa, Boston, Atlanta, Maıamı, Hıýston, Dallas, Los-Andjeles, San-Fransısko, Kanzas-Sıtı, Sıetl, Kanadanyń Toronto men Vankýver, Meksıkanyń Mehıko, Gvadalahara, Monterreı qalalarynda ótedi.
• Básekeler «Metlaıf» (Nıý-Iork, 82 500 kórermenge eseptelgen), «Eı-tı-end-tı» (Dallas, 80 000), Erroýhed (Kanzas-Sıtı, 76 416), «En-ar-djı» (Hıýston, 72 220), «Soý-Faı» (Los-Andjeles, 70 240), «Lıýmen-Fıld» (Sıetl, 72 000), «Djıllett Stedıým» (Boston, 65 878), «Mersedes-Bens» (Atlanta, 83 000), «Lınkoln Faınenshel Fıld» (Fıladelfııa, 69 796), «Lıvaıs» (San-Fransısko, 75 000), «Hard Rok Stedıým» (Maıamı, 67 518), «Bı-Sı Pleıs» (Vankýver, 54 500), «Bımo Fıld» (Toronto, 45 500), «Asteka» (Mehıko, 87 528), «Estadıo BBVA» (Monterreı, 53 500), «Akron» (Gvadalahara, 49 850) stadıondarynda ótedi.
• Komandalar arasyndaǵy eń ataqtysy – Brazılııa quramasy. Fýtbol koroli – Peleniń otandastary álemdik dodada 5 ret (1958, 1962, 1970, 1994, 2002 jyldary) bas júldeni oljalady. Italııa (1934, 1938, 1982, 2006) men Germanııa (1954, 1974, 1990, 2014) tórt týrnırde top jardy. Argentına (1978, 1986, 2022) úsh jarysta aldyna jan salmady. Ýrýgvaı (1930, 1950) men Fransııanyń (1998, 2018) eki márte mereıi ústem boldy. Anglııa (1966) men Ispanııa (2010) fýtbolshylary bir-bir retten teńdessiz dep tanyldy.
• Barlyq 22 álem chempıonatyna qatysqan jer-jahandaǵy jalǵyz komanda da – Brazılııa quramasy. Germanııa 20 básekede boı kórsetti. Italııa men Argentına 18 jarysta oınady. Meksıka – 17, Anglııa, Fransııa, Ispanııa – 16, Ýrýgvaı, Belgııa 14 ret óz ónerlerin ortaǵa saldy. Al О́zbekstan, Iordanııa, Kabo-Verde, Kıýrasao quramalary mýndıalda alǵash ret baq synaǵaly otyr.
• Nemis Mıroslav Kloze álem chempıonaty tarıhynda surmergender kóshin bastap tur. Tórt chempıonatta (2002, 2006, 2010, 2014) 24 márte jasyl alańǵa shyqqan ol 16 ret nysanany dál kózdedi. Brazılııalyq Ronaldo – 15 (1994, 1998, 2002, 2006), germanııalyq Gerd Mıýller – 14 (1970, 1974), fransııalyq Jıýst Fonten (1958) men argentınalyq Lıonel Messı – 13 (2006, 2010, 2014, 2018, 2022) goldyń avtory atandy. Sondaı-aq mergender tiziminde myna dúldúlder bar: Pele (Brazılııa), Kıllıan Mbappe (Fransııa) – 12, Shandor Koshıch (Majarstan), Iýrgen Klınsmann (Germanııa) – 11, Helmýd Ran (Germanııa), Garrı Lıneker (Anglııa), Gabrıel Batıstýta (Argentına), Teofılo Kýbılıas (Perý), Tomas Mıýller (Germanııa), Gjegoj Lıato (Polsha) – 10 gol.
• Mýndıalda eń kóp oıyn ótkizgen – Lıonel Messı. Argentınanyń arlany 26 ret jasyl alańǵa shyqty. Ekinshi, úshinshi oryndarda – Germanııanyń qos qyrany Lotar Matteýs (25 match) pen Mıroslav Kloze (24). Odan keıingi satylarǵa ıtalııalyq Paolo Maldını (23) men portýgalııalyq Krıshtıaný Ronaldý (22) jaıǵasqan.
• Álemniń úsh dúrkin chempıony degen ataǵy bar jalǵyz fýtbolshy – Pele. Fýtbol koroli 1958, 1962, 1970 jyldary jalaýy jelbiregen jarystarda jasyndaı jarqyldap, óz komandasynyń bas júldeni oljalaýyna súbeli úles qosty. Brazılııanyń – 13, Italııanyń – 4, Argentınanyń 1 oıynshysy álem kýbogin eki ret tóbesine kóterdi.
• 1934, 1938 jyldary Italııa quramasynyń álem chempıony atanǵany belgili. Osy jarystyń ekeýinde de Apennın túbegi ókilderin áıgili Vıttorıo Posso jattyqtyrdy. Brazılııalyq Marıo Zagallo, germanııalyq Frans Bekkenbaýer, fransııalyq Dıde Desham oıynshy retinde de, bapker retinde de dúnıejúzilik dop dodasynda bas júldeni enshiledi.
• Álem chempıonattarynda tirkelgen eń iri esepter: Majarstan – Ońtústik Koreıa 9:0 (1954 jyl), Iýgoslavııa – Zaır 9:0 (1974), Majarstan – Salvador 10:1 (1982).
• Álemdik dop dodasyndaǵy eń jyldam goldy Túrkııanyń tarlanbozy Hakan Shúkir soqty. Ol 2002 jyly Túrkııa men Ońtústik Koreıa arasyndaǵy matchtyń 10,8 sekýndynda mergendik tanytty.
• Mýndıalǵa bes ret qatysqan alty fýtbolshy bar. Olar – Antonıo Karbahal (Meksıka, 1950–1966), Lotar Matteýs (Germanııa, 1982–1998), Rafael Markes (Meksıka, 2002–2018), Lıonel Messı (Argentına, 2006–2022), Krıshtıaný Ronaldý (Portýgalııa, 2006–2022), Andreas Gýardado (Meksıka, 2006–2022).
• Álem birinshilikterinde jasyl alańǵa eń kóp shyqqan oıynshy – Lıonel Messı. Ol 26 básekede óz eliniń namysyn qorǵady. Bir jarysta eń kóp gol soqqan fýtbolshy – Jıýst Fonten. Fransııanyń surmergeni 1958 jylǵy chempıonatta alty kezdesý ótkizip, 13 ret nysanany dál kózdedi. 1994 jyly Kamerýnǵa qarsy matchta reseılik Oleg Salenko bes ret dopty torda týlatty. Bul da – rekordtyq kórsetkish.
• Mýndıalda oınaǵan eń qart fýtbolshy – mysyrlyq Essam ál-Hadarı. 2018 jyly ol 45 jastan asqan shaǵynda óner kórsetti. 1994 jyly 42 jastaǵy Kamerýnnyń kókjaly Roje Mılla mergendik tanytty. Sóıtip, onyń esimi dúnıejúzilik dop dodasynda gol soqqan eń qart fýtbolshy retinde tarıhta qaldy. Al chempıonatta dopty qaqpaǵa engizgen eń jas aıaqdop sheberi – Pele. Ol 18 jasqa tolmaı jatyp nysanany dál kózdedi.