«Meniń pirim – Súıinbaı, Sóz sóılemen syıynbaı!», – degen Jambyldyń ómirlik kredosy qazaq oqyrmanyna ósıet sııaqty estiletini qalaı? Jákemniń ónerdi ónege qyp, al sol ónerdi jasaýshy uly ónerpazdy pir tutýy – sózdiń qudiretine bas ııýi emes pe? Sebebi, sózdi sóz etetin de, bóz etetin de adam. Al aqyndar úshin qısynyn tapsa, sózdiń almaıtyn asýy, aıtpaıtyn syry, shaqpaıtyn muńy joq. О́mirdiń barlyq qubylystaryn kókeıge túıip, sodan ǵıbratty keste toqyp, halyqtyń óz sózin ózine óleń etip aıtyp bergen adamdy biz aqyn dep tanımyz. Qas talantqa ómirdiń óri men yldıy bolǵan emes. Olar qaıda salsa da kireýke buzǵan jebedeı jandy jerdi dál taýyp, qadalmaq sert. Aqynnyń ádiletsizdik pen jaýyzdyqqa silteıtin aldaspany da, jaqsylyq pen izgilikti quıqyljyta jyrlaıtyn aq tilek aspaby da álmısaqtan, tek qana sóz bolǵan. Ras, sózdi kerek kezinde jumyr qylyshtaı siltep, áýezdi áýenin naqyshtaı bilgen maıtalman aqyndar qazaq dalasynda az emes. Aqyndar kóp rette qarym-qatynas quraly bop júretin sózdi yrǵaq pen uıqasqa aınaldyryp, mazmunyna tereń syr men symbatty, taǵylym tarıhty, jınaqtap aıtsaq, jalpy ómirdi syıdyryp jibergenin kórgende, olardy sózdiń piri demeýge lajyń joq. Sondyqtan, Súıinbaıdy sózdiń piri dep otyrǵanymyzdyń máni osynda.
Súıinbaı Aronuly HIH ǵasyrdyń aqyny. Áıtse de kóbimiz ony tym jaqynnan kórip, únin etene estımiz. Munyń qudireti mynada dep bilemin: sózdiń sáýlesin bolmystyń barlyq shyndyǵyna túsirip, sol arqyly dáýir men dáýirdi ushtastyrǵan jáne bolashaqqa da osy qasıetimen kerýen kóshin esh toqtatpaı tartyp bara jatqan azamat aqyn ekendigi. Súıinbaı sulý da suńǵyla sózdiń talanty. Jetisý aqyndarynyń atasy. Dańqy Alataýdan asyp, búkil qazaq dalasyna jetti. Osylaı Súıinbaıdyń aqyndyq ortasy keńeıdi, qanatyn jaıdy, mektebi qalyptasty. Ony aıtys óneriniń abyzy desek te artyq emes. Bir ózi bir ǵasyrdyń joǵyn joqtap, muńyn muńdap ótken kórkem shejire. Ol dala darabozy. О́ıtkeni, aınalasyndaǵy aýyldyń alty aýzynan ataǵy ústem shyqqanyna onyń ómir joly men shyǵarmashylyǵy tolyq kýá.
Kórnekti súıinbaıtanýshy ǵalym, urpaǵy, professor Sultanǵalı Sadyrbaevtyń málimetterine qarasaq, aqyn týraly alǵashqy derek HH ǵasyrdyń jıyrmasynshy jyldarynan bastap, baspasózderde jarııalana bastaǵan eken. Súıinbaı esimin elge tanytýshylar: belgili folklorıst-ǵalym Á.Dıvaev, ardaqty aqyn S.Seıfýllın, qazaq poezııasynyń qulageri I.Jansúgirov ekeni bárimizge málim. Osy baıqampaz bastaý keıin de úzdiksiz jalǵasyp, tyń zertteý, tynymsyz izdenisterdiń nátıjesinde tolyqtyrylyp otyrdy. Elimizde jaryq kórgen aqyndar jyrlaryna, aıtys jınaqtaryna, poezııalyq antologııaǵa Súıinbaı esimi óziniń ómirsheń jyrymen enip, ádebıet tarıhynan laıyqty ornyn aldy.
M.Áýezovtiń Súıinbaıdy «aıtys óneriniń altyn dińgegi» dep baǵalaýy otandyq ǵylymdaǵy aqyn shyǵarmashylyǵyna berilgen úzdik baǵa boldy. Osyndaı negizdi pikirlerimen qazaqtyń kórnekti ǵalym-jazýshylary S.Seıfýllın, I.Jansúgirov, S.Muqanov, Ǵ.Músirepov, M.Ǵabdýllın, Q.Jumalıev, E.Ysmaılov aqıyq aqynnyń ónerine jan-jaqty taldaýlar jasaǵan.
Al bul úlken topqa ony pirim dep batasyn alyp, janynda júrgen jyr alyby Jambyldy qospaı ketý ábestik bolar edi. «Men Súıinbaıdyń qasynda kóp júrdim. Mundaı júırik tildi, tereń oıly aqyndy eshqashan kórgen emespin. Ol óleń aıtsa kókiregi kúmbirlep, aýzynan býdaq-býdaq sıqyrly sulý sózder estiletin: eger aıtysa qalsa, nurlanyp, jer men aspannyń arasyn qara sózge toltyryp jiberetin edi, jaryqtyq!..» – dep Jákem Súıinbaıdyń ımprovızatorlyq talantynyń asa aryndy ekenin kóz aldymyzǵa elestetken. Estelik edi dep qomsynbaı, zer sap qarasaq, ustaz sózderiniń kórkemdigin shákirti tap basyp baıqaǵan. «Sıqyrly sulý sózder», «jer men aspannyń arasyn qara sózge toltyryp» dep tańǵalǵan Jambyldyń osy sózdi aıtyp otyrǵan kezinde dańqy jer jaratyn. Ol álemdi tańǵaldyryp júrgen jyr jampozy bola turyp, Súıinbaı týraly sóılese, ylǵı da tabynyp, tamsanyp otyrýdan eshbir tańǵan emes. Jambyldyń ýnıversıteti – Jetisý jeri, oqýlyǵy – halyq murasy, ustazy – Súıinbaı bolsa, ádebıettiń termınderin álgideı ádipteýge aqynnyń dástúrli tanymy molynan jetken. Tyńdaýshyny elitip, eljiretip, arbap, aspan men jerdiń arasynda qustaı qalyqtatyp qoıatyn Súıinbaıdyń sulý sózderi Jambylǵa zertteýshige tán zerdeli oıyn aıtqyzdy. Ol ustazynan turmystyń kúıkiligin, jeke bastyń muń-zaryn ári óte-móte ýaqyttyq nárselerdi sóz qylmaýdy úırengen adam. О́ıtkeni, Súıinbaı jaýyngerlik dáýirdiń sońy men jazba ádebıettiń basynda turǵan aqyn bolǵandyqtan, zamandastarynda kezdesetin túńilis sarynynan birshama taza boldy. Eldiń bolashaǵy týraly ásire qaıǵyrý, óz basynyń taqsiretin halyq qaıǵysyna deıin kóterý sııaqty aıasy tar taqyryptarǵa aqyn sonshama sóz shyǵyndaı bermegen. Buǵan Súıinbaıdyń jyr-tolǵaýlary kýá.
Jalpy, Súıinbaıdyń jyraýlyq poezııamen úndese damyp, rýhanı jalǵasqan uran men úndeýge toly jyrlary onyń óz ereksheligi, kerek bolsa jańalyǵy retinde qaralýy kerek. Jańalyq ýaqytynda ǵana jańalyq, al ýaqyty ótken soń tarıhqa aınalady. Sondyqtan, el birligi, qazaqtyń tutastyǵy jolynda tý kótergen batyrlardy dáriptep, rýlyq, toptyq sheńberden shyǵyp, ulttyq tulǵa dárejesine deıin shyqqan Súıinbaı óz ýaqytynyń jańashyl aqyny boldy. Oǵan «Tezek tóremen aıtysy», «Súıinbaı men Qataǵannyń aıtysy», Qarasaı men Qarash, Jabaı batyrlar týraly tolǵaýlary, Suranshy, Saýryq, О́tegen jaıyndaǵy jyrlary tolyq dálel bolady.
Súıinbaıdyń Tezek tóre jáne qyrǵyz Qataǵanmen aıtysy I.Jansúgirov pen F.Ǵabıtova qurastyrǵan 1935 jylǵy jınaqta jarııalanǵannan beri túrli kitaptarda jaryq kórip, zertteýshilerdiń nazarynan da tys qalǵan emes. Sebebi, asyl sózdi tot baspaıdy. Ár kezeń onyń óleń-jyr, tolǵaýlar men aıtystaryna jaryǵyn túsirip, kórkemdik qýaty men ómirlik shyndyqtaryna árdaıym boılata bermek.
Al Súıinbaıdy Tezek tóre ózi de aqyn bolǵandyqtan ári narkeskendeı qıyp túsetin ótkirliginen qaımyqqandyqtan moıyndaǵan. Súıinbaıdy tuńǵysh baǵalaǵan adam da osy Tezek tóre. Súıinbaıdyń onymen qansha ýaqyt dámdes bolyp, birge júrgenin bilmeımiz, esesine onyń Tezek tóre týraly tikeleı de, janama da jyrǵa qosqan kezi az bolmaǵan. Ol qaıǵyryp otyrǵanda kóńil aıtty, el-ishi tóreniń kesirinen daýlasyp jatqanda tórelikke júrdi, aıtysty, tartysty, synady. Nátıjesinde Tezek tóre esimi ádebıetke de tústi.
Bárimizge ádebıet hrestomatııasynan belgili myna shýmaq Tezek tóreniń barlyq bolmysyn kóz aldymyzǵa jaıyp salǵan.
«Assalaýmaǵalaıkým, Tezek tóre,
Elden jylqy qoımaǵan kezep tóre!
Teli menen tentekti tııat dese,
О́ziń urlyq qylasyń, áttegene!»
Bılik pen baılyqqa masattanǵan adamdardyń jınaqtalǵan obrazy sııaqty ádebıetke engen bul adam tarıhı tulǵa. Atasy Abylaı han, ózi Uly júzdiń aǵa sultany. Tezektiń kózi ashyq bolǵanyna onyń aqyndyǵy dálel ári Shoqannyń qaıyn atasy, orystan áskerı ataq alǵan, Jetisý jerin patsha áskeriniń basyp alýyna atsalysqan adam. Bir sózben aıtqanda, aqyldy alpaýyt. Al onyń Súıinbaımen aıtysy osy janrdaǵy úzdik shyǵarmalardyń biri bolyp qaldy. О́ıtkeni, aıtysta halyqtyń áleýmettik hali, bılik pen baılyqtyń shekten shyqqan ozbyrlyqtary, tektilik pen teksizdik, otbasy, oshaq qasy, sulýlyq pen usqynsyzdyq, tipten mal-jannyń kúıi men qońyna deıin sóz bolǵan. Tirshiligi jylqyǵa tikeleı táýeldi qazaqtyń ary men aıbyny da osynda ǵoı. Al Tezek tóre Súıinbaıdy aryq-turaq, kári attarmen muqatqysy keldi. Aqyndyq kedeılikpen jaqyn ekenin meńzegendeı, astamsı sóılep, kóterem malyn syıǵa tartty. Súıinbaı onyń osy usaq minezin de óz malynyń aýzymen betine aıtyp saldy. Neni murat tutqany da tórege málim boldy. Aqyn ótkirligimen de óziniń adamı qasıetin saqtap qaldy.
«Han Tezek, baılyǵyńa bas urmaımyn,
Men biraq kórgenimdi jasyrmaımyn!
Atyń da, shapanyń da bári ózińe,
Kelgenshe endi aınalyp turǵyn aman!» – dep ses kórsetedi.
Súıinbaı Aronuly – tóreniń, bılik pen baılyqtyń aldynda: «Sóz shyndyqqa kelgende, Bas kesse de bolmadym», – dep azamattyq, aqyndyq ustanymynan qaıtpaı, ádilet jolynda tura bildi. Ol Abaı synaǵan «shen men shekpen úshin, janyn jaldap, bireýdi aldap» aqyndyq quratyn adamdardyń tobynan emes ekenin de bul aıtysta dáleldedi. Demek, aıtystyń ómirsheń bolýynyń kóp sebebiniń biri de osynda emes pe?!
«Aıtys – sóz barymtasy» degen uly Muqań osy ónerdiń ulttyq sıpatyn dál aıtqan. Munda eki jaqtan sóz saıysyna túsetin aqyndardyń artynda qalyń el tur degen sóz. Báseke, tartys, namys, óner salystyrý sııaqty syn saǵattarda aqyndar baǵzy barymtashylardyń qaýip-qaterin bastan keshedi.
Aıtalyq, Súıinbaı men Qataǵan aıtysqan kezde el men eldiń jarysy, sóz saıysy, ult namysy tarazyǵa tústi. Qos aqyn da óz ultynyń uly bolǵandyqtan, baryn, baılyǵyn, maqtanyn dáriptedi. Bir-birine sóz soıylyn aıamaı salysqan olardyń aıtystary qos halyqtyń ımprovızatorlyq óneriniń óte joıqyn, kórkemdik kemeldikke ulttyq sıpattaryn meılinshe saqtaı otyryp, ǵasyrlardan baıyp jetkenin kórsetti. Qataǵan qyrǵyzdyń baı-manaptaryn dáriptep, Súıinbaıdy kemsite qorlap otyrýy – aıtys tabıǵaty boıynsha qalypty nárse. О́z kezeginde Súıinbaıdyń da Qataǵandy maqtap otyrǵan manaptarymen qosa jerge tyǵa túırese, bul da oryndy bop sanalady. Alaıda, aqyndar aıtyp jatqan el men jerdiń, bar men joqtyń, kisilik pen satqyndyqtyń, ataq pen abyroıdyń bári de eki eldiń enshisine tıesili nárse. Sondyqtan, artyq aıtylǵan bir sóz bir eldi ekinshi eldiń aldynda jerge qaratýy ábden múmkin. Uıatty, namysqa tıetin, betke shirkeý, kerek bolsa, súıekterine máńgi tańba bolyp túsetin jaıttardyń da oryn alýy ǵajap emes. Tabanda sýyryp salyp aıtysyp jatqan aqyn qarsylasynan keletin qaterdi de qadaǵalap otyrýy shart. Mine, osy baǵytta Súıinbaı men Qataǵan qazaq pen qyrǵyzdyń atynan sóz barymtasyna shyqty. Ekeýi de óz eliniń jaqsy jaǵyn aıta otyryp, jamandyqtaryn jipke tizdi. Birden tarpa bas salǵan Qataǵan qazaqty batyry joq, baılyǵy joq, qyrǵyz kóppiz dep aıaǵyn shalys basty. Osy sońǵy sózi Súıinbaıǵa Qataǵannyń, ásirese qyrǵyzdardyń talmaý tusy ekenin birden ańǵartty. «Aspan men jerdiń arasyn qarasózge toltyryp» jiberetin Súıinbaı úshin az qyrǵyzdyń tóbesine de, kómeıine de qalyń qazaqty qumsha quıyp jiberý túk bolmady. Qazaqtyń úsh júzin, olar mekendegen atyrap pen aımaqty, batyry men bıin, baıy men baılyǵyn Qataǵannyń kóz aldynan salqar kóshteı tizip ótkizgende, bekter men manaptar, han Orman, qara Báıtik bastaǵan barlyq qyrǵyz jeńis Súıinbaıdyń qanjyǵasynda ketip bara jatqanyn kúrsine moıyndady.
Sózdiń piri – Súıinbaı:
«...Handaryń otyr qysylyp,
«Kóppin» dep maǵan aıtpaı-aq,
Baımyn deseń jetpeı me?!
Asqaraly taý men edim,
Adyrmaq taý sen ediń.
Tartylǵan bulaq sen ediń,
Aıdyn shalqar kól men edim!
Menimenen aıtysyp,
Qataǵan seniń qadamyń,
Áýel bastan ońǵan joq.
Aldaspanǵa jolyqtyń,
Túbińe jetpeı tynbaımyn!
Sóz bastaǵan bulbulmyn,
Top bastaǵan dúldúlmin!
Sýdan shyqqan súırikpin,
Báıgeden ozǵan júırikpin!
Shyǵarma, Qataǵan, únińdi.
Esińe saqta qulaǵan,
Qanatyń synǵan kúnińdi.
Qyrǵyz, qazaq jıylyp,
Jalpyldatpa munyńdy!» – dep toqtaǵanda namys pen uıattan órtene kúıingen qyrǵyzdar qazaqtyń sóz zergerine astyndaǵy attaryn ózderi túsip berdi. Myna jaıt anyq: bul aıtystan keıin tóskeıde maly, tósekte basy qosylyp, beıbit qatar ómir súrip kele jatqan qyrǵyz, qazaqtyń arasyna sonshama syzat túsken joq. «Qazan buzar úı tentek» qaıda da bolǵan, sondaılardyń saldarynan ózara shekisip qalǵan jekelegen adamdar bolmasa, tutas el bir-birimen múlde jaý edi dep aıtýǵa eshkimniń qaqysy joq. Tarıh Kenesaryǵa baılanysty keıbir qatqyl tujyrymdar jasaıtyny ras, áıtse de eki eldi ózara jaý boldy deıtin syńaıdaǵy pikirlerdiń ornyǵýyna patsha otarshyldary men onymen pıǵyldas jazylǵan tarıhı eńbekterdiń birshama yqpal etkenin de qaperge alý artyq emes-aq.
Súıinbaı qyrǵyzdy Qataǵansha qaralap, orynsyz oı aıtatyn aqyn emes. Keń qulash, epıkalyq sanadaǵy jyrshy, aqyn bolǵandyqtan, ár nárseniń sebep-saldaryna, ásire ońǵaq sıpatyna tereń úńilgen. Qalyptasqan ulttyq tanym boıynsha, ólgenniń artynan ólmek joq ekenin, olar týraly ǵaıbat, pendelik sóz aıtýdyń ábes ári artyq bolaryn jáne bári de jazmysh, solaı bolǵandyqtan, olar uly qurbandyq, sheıit degen uly baılam aıtyp otyr. Qazaq aqyny abyzdyń aıtatyn ataly sózin Qataǵanmen aıtysynda osylaı tolǵapty. Al biz, búgingi órkenıetti qoǵamnyń adamdary sózdiń piri – Súıinbaı jasaǵan osynaý adamı tujyrymǵa toqtaı almaı júrgenimiz ókinishti-aý!
Aqynnyń 200 jyldyq mereıtoıyn ótkizip jatqan kúnniń muǵdarynan qarasaq, kem aıtqanda úsh urpaq aýysyp ketti. Alaıda, aqyn jyrlaǵan arman men murat eshqaıda ketken joq. О́ıtkeni, adam balasynyń ómiri osynaý qundylyqtarǵa negizdelgen. Turmystyń taýqymetinen bastap, ómirdiń barlyq qýanyshy men qaıǵysy tarıhı ýaqyttyń enshisindegi nárse. Ár zaman ártúrli baǵytta kósh túzeıdi jáne ol ilgerileý men keri ketýden de aman bolmaıdy. Sondyqtan, túıtkildi máseleler ádil sheshimin talap etedi. Al osy jolda azamattyq únimen zamana únin tolǵaıtyn top ta qalyptasady. Álbette, artyq aıtyp, kem pishetin sátter kezdesedi, biraq bári de ýaqytqa qyzmet etedi. Urpaq ótkenniń durystyǵy men qateligin ajyratyp, bolashaqqa úlgili jolmen qadam basady.
Máńgiliktiń syryn tanýǵa talpynǵan adam ózim máńgi jasasam eken demeıdi, elim, rýhym, taǵylymym máńgi bolsa eken deıdi. Bizdiń Máńgilik El bolý deıtin uly ıdeıamyzdyń ózi de osy. Rýhy, ujdany, tarıhy, taǵylymy, ádebıeti men mádenıeti, ekonomıkasy men saıasaty – bári-bári taspadaı órilmeı, ıdeıalyq maqsatqa taban tireý ońaı emes. Ol úshin ótkenge úńileıik, bolashaqta qatelespeıik deıik. Ol úshin rýhanı mádenıetimizge, tarıhymyzǵa kóz salaıyq, odan biz úırenetin qandaı sabaq bar eken.
Súıinbaı Aronuly – «Qarasaı batyr», «О́tegen batyr», «Suranshy batyr», «Jabaı batyr», «Qarash – Qarash uly eken» deıtin tolǵaýlaryn aıtyp otyrǵanda jan-jaǵynan qysqan jaýlarynyń kim ekenin bilip, atyn atap, túsin tústeıdi. Ne amal isteý kerek ekenin de atap-atap aıtyp bergen. Ol sózderin batyrlarǵa, halyqqa estirtip aıtqan ýaqytta aqyn ótken babalardyń ómir jolyn úlgi ete tolǵady. Namys, jiger, qaırat berý úshin olardyń erlikterin zamandastaryna orasan dáriptep kórsetti. О́ıtkeni, «óser eldiń balasy birin-biri batyr» deıdi. Túńilý, muqatý, teris nasıhat aıtý – Súıinbaıǵa jat minez. Ol zańǵar jazýshy Muhtar Áýezovtiń sózimen aıtsaq, «oı batyry» bolatyn. Tarıhı derekter onyń Suranshy, Saýryqtarmen birge joryqqa qatysqanyn da rastaıdy. Olarǵa babasy Qarasaıdyń rýhyn shaqyra kúreske úndeýi zamandastaryn ólimge ıtermeleý emes, «qara qazan, sary balanyń qamy úshin» eken. Dálirek aıtsaq, myna bizder úshin. Qalyń qazaqtyń máńgilik muraty úshin.
«Eı, Suranshy, Saýryq!
Qoqannyń qoly kóp boldy,
Jetisýda jatqaly.
Aqtuıaq atqa minesiń,
Búgin maǵan eresiń!
Qanshama halqyń eredi,
Ony da keıin kóresiń.
Tý alyp jaýǵa shyqsań sen:
Ilede jatqan Jalaıyr,
Shapyrashty, kóp Dýlat,
Olar da atqa minedi.
О́zderińdeı bolǵan soń,
Suranshy – Saýryq tiregi» – dep, osy tarıhı shaıqastyń bas ıdeology bolǵan Súıinbaı aqyn, keıin Tezek tóreniń: «Elińde qandaı batyr bar, aıtshy?», dep ótirik saýal tastaǵanda, «Suranshy batyr» degen áıgili tolǵaýyn aıtyp, olardyń erligin shyp-shyrǵasyn shyǵarmaı dál kórsetken ári tóreniń ezdigin betine basty. Azamattyq pen satymsaqtyqty tarazyǵa sala sóılep, ony uıaltqan edi.
Al búgingi oqyrman aqynnyń el basqarǵan basshylar men el shetin jaýdan qorǵaǵan batyrlardy shynaıy, keıde ańyzdyq saryn qosa jyrlaǵan tolǵaýlarynan neni baıqaıdy desek, erlikti, otanshyldyqty, Máńgilik El bolý ıdeıasyn uǵady dep sanaımyn. Myna tómendegi otansúıgishtik sezimderge toly joldar bizge aqyn júreginen aqtarylyp túskenimen qundy. Súıinbaıdyń babalarǵa bas ıgen taǵylymdy tolǵaýlary men azamattyq úni kórkem ádebıette rııasyz tazalyǵymen erkin oryn aldy.
«Sol Qarasaı babamyz
Emennen naıza alatyn,
Qoramsaqqa qol salatyn,
Qyryq myń dushpan kelse de,
Taısalmaı qarsy baratyn», – dep tolǵaıtyn Súıinbaı aqyn:
«Áýleti Qarasaıdyń túgel batyr,
Ornatqan dushpanyna zaman aqyr.
Suranshy men Saýryqtyń erlikteri,
Kún saıyn qalyń elge tarap jatyr».
Nemese:
«Qazaq qazaq bolǵaly,
Qazaq atqa qonǵaly,
Ne kórmedi bul elim?!» – dep qapalanǵan halyq qaharmany qazaǵyna rýhty uran tastap, zamananyń jaýyngerlik úndeýin jasapty. Ol áıgili «Bórili meniń baıraǵym» óleńinde:
«Bórili baıraq astynda –
Bógelip kórgen jan emen!
Bórideı jortyp ketkende,
Bólinip qalǵan jan emen!» – dep eldiń eldigi men tutastyǵy jolynda janqııarlyq jarǵysyn jarııalaǵan Súıinbaı Aronulyn HIH ǵasyrdyń aqıyq, «júırik tildi, tereń oıly, sıqyrly sulý sózdi» suńǵyla aqyny dep bilemiz. Onyń Máńgilik El úshin «bórili baıraq kóterip, bólinip qalmaı» jyr tógetin aqyndyq muraty – kúlli qazaq, barlyq bolashaq urpaqqa ardaqty amanattaı estiledi.
Alataýdyń aqıyq aqyny Almaty oblysynyń búgingi Jambyl aýdanynda Qaraqystaq ózeni boıyndaǵy Qulansaz jerinde ómirge keldi. Súıinbaı Aronulynyń áýleti – óleń uıa salǵan qasıetti shańyraq. Arǵy atasy Kúsep iri aqyn edi. Ol 1701 jyly týyp, 1791 jyly qaıtys bolǵan. Odan Aron týady. Ol 1750 jyly týyp, 1835 jyly dúnıe salady. Aronnyń tórt balasy bolǵan. Olar: Jamanshal, Jumyq, Súıinbaı, Ospan. Osy tórt balanyń ishinen óleń Súıinbaıǵa qonady. Oǵan Súıekeńniń óz óleńi kýá. Túsinde bala Súıinbaı qyzyl jolbarysty, aıdy aınalyp ushyp júrgen dombyrany kóredi.
«Atyńnan aınalaıyn, Qyzyr babam,
Túsimde tańǵa jýyq keldiń maǵan.
Bilmeımin «óleń» dedi, «kógen» dedi,
Saıraýyq qustar kelip tóndi maǵan.
Men turmyn qoldy-aıaqqa turǵym kelmeı,
Qoıdy ǵoı qoıyńa da qyrǵyn kelmeı!
Aýzymnan túıdek-túıdek shyqqan sózdi,
Ne deıin sóz kestesi – óleń demeı», dep aqynnyń ózi aıtqan.
Osydan soń:
«Súıinbaı sóıler sózge tarylmaǵan,
Jaltyldap janǵan ottaı jalyndaǵan,
Sańqyldap qalyń qazaq arasynda,
Elirip óleń aıtsa aryndaǵan!»
«Aqyn bop, jıyrmada jeldeı boldym», dep osy ónerdiń tegeýrinin tolǵaıtyn Súıinbaı sóz zergeri. Aqynnyń óleń-jyrlary ýaqyttyń tezinen tozbaı ótip, búginge jetti, bolashaqqa da kete bermek. О́ıtkeni, «Balqytqan han-qarany, qyzyl tilim, Tabylmaǵan sóılesem sózden minim», «Sózim sulý bolǵan soń, Bilindi elge zergerim», degen joldardy beker aıtpaǵan ǵoı. Aqynnyń aldaspany sózi edi. Osy jolda eldiń muńy men armanyn aıtyp, basyn báıgege tikken kezderi de az bolmaǵan.
Qaıtalap aısaq:
«Halyqty tilmen qorǵadym,
Sóz shyndyqqa kelgende,
Bas kesse de bolmadym...», – degen jyr joldarynan Súıekeńniń halyq aqyny bolǵanyn túısinemiz. Onyń osyndaı saıası lırıkalyq óleńderinde qazaqtyń sol ýaqyttaǵy shynaıy ómiri jatty. Qanynda qasıetti óner bar ári áýlıe sóz ony tańdap kep qonǵandyqtan, Súıinbaı Aronuly qazaq óleńiniń mártebesin kóterdi.
Sonymen qatar, «Bórili baıraq» tolǵaýynda búkil qazaqtyń ortaq rýhy kórinip qana qoıǵan joq, túbi bir túrkilik tutastyq degen ıdeıa da kóterildi. Arǵy jaǵy Kók bóriden bastalatyn bórili baıraqty ustap, eldikti nyǵaıtý, birlikke umtylý deıtin úlken másele jatyr. Al aıtystarynda ulttyq múdde men ult táýelsizdigi de sóz bolǵan. Mysaly, Qataǵanmen aıtysynda Súıinbaı atamyzdyń mynadaı sózderdi jasqanbaı aıtqany tańǵaldyrady.
Naýryzbaı tiri júrgende,
Orystyń ketken mazasy, – degen joldarda Kenesary bastaǵan ult-azattyq kóterilistiń aıbyndy rýhyn dáripteý bar. Patshalyq otarshyl júıeniń arǵy túbin ańdaý bar. Olar seskenetin Kenesary-Naýryzbaılar sııaqty ult batyrlary bolǵan. Sondyqtan, qıly zaman, qıyn kúnderde qan tógip, qaza bolǵan osy tulǵalar ult táýelsizdigi jolyndaǵy bozdaqtar ekenine Súıinbaı aqyn ımandaı sengen. Aqynnyń osy tujyrymyn búgingi tarıh rastap otyr, demek Súıinbaı Aronuly da táýelsizdik ıdeıasynyń uly jyrshysy dep esepteımiz.
Ýálıhan QALIJANOV,
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet
jáne óner ınstıtýtynyń dırektory, fılologııa ǵylymdarynyń doktory,
UǴA múshe-korrespondenti,
Qazaqstannyń eńbek sińirgen qaıratkeri.
ALMATY.
Sýretti salǵan Ábilhan Qasteev.
Sýretti túsirgen Baqdáýlet Batyrbekuly.