Án yrǵaǵyna bólengen aspan

Shymkentte barsha alash jurty ardaqtaıtyn Shámshi Qaldaıaqovtyń 85 jyldyq mereıtoıyna baılanysty «Arys jaǵasynda» retro festıvali jáne «Meniń Qazaqstanym» oblystyq án baıqaýy ótti. «Shámshi – qazaqtyń basyna bergen baq qoı. «Zaman ozady, ómir tozady», deıdi. Shámshiniń ánderi qansha ǵasyr ótse de árin de, sánin de joǵaltpaıdy. Sonaý alpysynshy jyldardan beri qalyń qazaqty mahabbat besiginde terbetip kele jatyr. Shámshide jylaýyq án joq. Qıly kezeńde halqyn jasampaz ánimen rýhtandyryp, bárin bir maqsatqa jumyldyra aldy. Qazaq dalasyn bólshektep, qazaq balasyn keýdeden ıtergen kelimsekterge eldiń, jerdiń ıesi kim ekendigin, namysshyl Alash balasynyń eshkimge keýdesin bastyrmaıtynyn «Meniń Qazaqstanym» atty rýhy myqty ánimen tanytty. Shámshideı rýh sardary bar bizdiń halyq baqytty ǵoı». Oblystyq klınıkanyń bas dárigeri, oblystyq máslıhattyń depýtaty, medısına salasynda óz orny bar azamat Muhan Egizbaev osylaı degen. Osymen altynshy ret ótkizilip otyrǵan retro festıvaldiń qurmetti qonaqtary Muhtar Shahanov, Nurǵalı Núsipjanov, Kópen Ámirbek jáne Nurlan О́nerbaev uly kompozıtor jóninde júrek terbeıtin estelikter aıtty. Festıval aıasynda oblystyq tarıhı-ólketaný murajaıynda «Máńgilik án qaldyrǵan» kórme ashyldy. «Shámshi álemi» gúl­zar­ynda ataqty kompozıtordyń tolqyn ústindegi shabytty sátin beıneleıtin eńseli eskertkishi bar. Qonaqtar eskertkishke gúl shoqtaryn qoıǵannan keıin «Juldyzdar alleıa­syna» esimderi jazylǵan, búginde ónerlerimen barsha jurttyń súıip tyńdaıtyn ánshilerine aınalǵan Zattybek Kópbosynuly men Qaırat Nurtasqa kýálik tapsyrý rásiminiń kýási boldy. Osylaısha alleıaǵa aty jazylǵan ońtústik ánshi-sazgerleriniń sany 50-ge jetti. Festıvalda oblystyq fılarmonııa men oblystyq opera jáne balet teatrynyń ánshileri, J.Shanın atyndaǵy akademııalyq qazaq drama teatry, oblystyq orys drama teatry, oblystyq ózbek drama teatry, oblystyq ázil-syqaq jáne satıra teatry ujymdary, «Ońtústik sırki», Súgir atyndaǵy qazaq ult-aspaptar orkestri, «Qazyna», «Tumar» bı ansamblderi jáne balet toby óner kórsetti. «Arys jaǵasynda» retro festıvalinde Shámshiniń otyzǵa jýyq jaýhar ánderi oryndaldy. Shymkent aspany án yrǵaǵyna balqyp, tirshiliktiń myń san kúıbeńin umyttyryp jiberdi. Án arbaǵan, qosyla shyrqaǵan tyńdarmandarda esep joq. Halyqtyń súıikti ulyna degen mahabbatynda shek joq. Ánin jatqa aıtpaıtyn qazaq jáne joq. Osyndaıda eske túsedi. Aıtpaı búgip qalýǵa jáne bolmaıdy. Kompozıtordyń «Aqsýdan ushqan aqqýlar» ánine baılanys­ty úlken daý týǵan. Almaty oblysynyń Aqsý aýdanynda jolyndaǵy qoıtastardy jańqadaı domalatatyn Aqsý atty ózen bar. Ataqty Ilııas Jansúgirov pen aqyn Saranyń kindik qany tamǵan jeri. Elde jazyq joq, estigenin, kórgenin aıtady. Osyndaǵy aqyn-sazger «Aqsýdan ushqan aqqýlar» ánin aıtyp júredi eken. Meniki, ózim shyǵardym dep kesip aıtpaǵan. Kitaptaryna da kirgizbegenge uqsaıdy. Dúnıeden ótken soń sol aqynǵa múlde telinipti. Bir kúni «Aqsýdan ushqan aqqýlardyń» sózin jazǵan Muhtar Shahanov, ánin jazǵan Shámshi Qaldaıaqov bolyp habarlanǵanda álgi aqynnyń týystary shý kóteredi. Qysqartyp aıtqanda, Shámshi men Muhtar ózgeniń týyndysyna jıendik jasapty-mys. Týrasyn aıtsań, urlap alǵan. Sebep bar. Shámshi ótken ǵasyrdyń án shyqqan jetpisinshi jyldary sol aqynnyń úıinde biraz qonaqtap jatqan eken. Oraıy kelip tur. Qudaı degende, Muhtar Shahanovtyń tiri júrgeni ótirikti órge bastyrmady. «Aqsýdan ushqan aqqýlar» 1971 jyly emes, 1968 jyly shyqqan. Aryndy Aqsý Ońtústikti boılap aǵatyn ózen. Tóle bı aýdany, Mádenı aýyly tusyndaǵy Aqsý uzyn jyranyń túbinde jyltyrap aǵady. Keı jerinde ataqty ózenniń eki saǵasyna eki aıaǵyńdy qoıyp tamashalaı alasyz. Tilik jerdiń túbinde sarqyrap jatyr. Bylaı óte jalpaq jaǵalaýǵa aınalady. Án osy Aqsýǵa arnalǵan. Shaha­novtyń utqan jeri, áni men sózi notasymen birge jergilikti 1968 jyly «Ońtústik Qazaqstan» gazetine shyqqandyǵy. Ándi alǵash oryndaǵan, radıoǵa jazdyrǵan sol kezde stýdent, búginde respýb­lıkaǵa máshhúr kásipker Serikjan Seıitjanov. Osylaısha kóńilsiz daýǵa núkte qoıyldy. Shámshi bireýden án urlaıtyn adam ba? Biz bul suraqtyń jaýabyn kompozıtor Ilııa Jaqanovtyń bir esteliginen tapqandaı bolǵanbyz. Bul ózi «Aqsýdan ushqan aqqýlar» daýyna deıin jazylǵan dúnıe, О́tken ǵasyrdyń jetpisinshi jyldary Taldyqorǵan oblystyq mádenıet basqarmasynyń shaqy­rýymen bir top aqyn-sazgerler Jetisý jerine keledi. As ta tók as. Jarqyn qabaq, kishipeıil kóńil. Dastarqanǵa ashy sý mindetti túrde qoıylady. Shákeńniń dúrkirep júrgen kezi. Kóńili shalqyǵanda salfetkaǵa nota jazyp, «jigitter, men án jazdym» deıdi eken. Bir emes, eki emes, bes-alty ret solaı jasasa kerek. Ilııa aǵamyz ústel ústinde qalǵan, jerge edenge túsip ketken áldeneshe salfetka qaǵazdy qaltasyna salyp alypty. Arada eki-úsh apta ótkennen keıin Shákeńniń úıine keledi. Sóz arasynda: «Sháke, men jańa án jazdym», deıdi. Shámshi elp etip «oryndashy» deıdi. Birinshi ánine maqtaý aıtady. Ekinshi ánin oryndaıdy. Úshinshi. Tórtinshi. «Ilııa-aý, tamasha ánder jazypsyń ǵoı», deıdi Shákeń shattanyp. – Sháke aǵa, shynymen myna ánderdi tanymadyńyz ba, sizdiki ǵoı dese, Shámshi tańdanady deıdi. «Men mundaı ánder jazǵan joqpyn ǵoı», dep. Mine, Taldyqorǵan sapary, ánge muhıt Shámshiniń bireýden án urlamaq túgili dos kompozıtoryna án syılaǵanyn estigenbiz. Shámshitanýshy sazger Qaldybek Qurmanáli: «Shámshiniń án yrǵaǵy, ózindik stıli ataqty bir-eki kompozıtorlardyń týyndylarynan baıqalyp qalatyny ras. Biraq, kózi tirisinde Shámshi yńǵaı bermegennen keıin, bul taqyrypqa endi oralmaýǵa keliskenbiz» degen. Durys, esti sóz. Bir ánniń ekinshige uqsap turatyndyǵy bolady. Ol urlap aldy degendi bildirmese kerek. Biraq, bizde arzan daqpyrt qýalaǵandar keıde asyryp jiberedi. Kezinde Tynyshbaı Rahy­movtyń «Altaıdyń ar jaǵynan kelgen arý» ánin Qytaı qazaqtarynyń áni dep aqyndy ábden kúıdirip edi. Keıingiler odan asyp tústi. Ataqty kompozıtor Nurǵısa Tilendıevtiń shoqtyǵy bıik týyndysy «Ata tolǵaýyn» Shyńjańdaǵy Ile-Qazaq avtonomııalyq oblysyndaǵy belgili qart kúıshige telidi.Tipti, bizdiń aty shyqqan belgili kúıshimiz: «Nurǵısa Tilendıev-kompozıtor emes, myqty árleýshi», degendi baspalap aıtyp jiberdi. Tasada jatyp tas atatyndar Shámshi men Nurǵısany kompozıtor emes dese jetisken ekenbiz. Bul ekeýi keıbir júz mıllıondaǵan halqy bar memlekette joq has talant, sý túbinde jatatyn marjan, rýhanı baılyǵymyz emes pe?! Munyń bárin taýsylyp aıtpas ta edik, keıbir tyńdarmandar jaqsyǵa sóz laqtyrǵan aıtaqqa senip qalady. Pálenshekeń myqty ma desek, ury eken ǵoı deıdi. Sonymen 800-ge jýyq Oń­tústik ónerpazdary Shámshi Qal­daıa­qovtyń týyndylary men oǵan arnalǵan ánderdi oryndady. «Meniń Qazaqstanym» án baıqaýynda úmitkerler baıqaýdyń birinshi kezeńinde Shámshiniń bir ánin, ekinshi kezeńinde jergilikti kompozıtorlardyń ánin naqyshyna keltire oryndady. Jeńimpazdar men júldegerler Astana qala­synda ótetin Sh.Qaldaıaqov atyn­daǵy halyqaralyq «Meniń Qazaq­stanym» án baıqaýyna joldama aldy. Án-kúıge bókken eki kún Ońtús­tik halqynyń ǵajaıyp kúnderine aınaldy. Baqtııar TAIJAN, «Egemen Qazaqstan». ShYMKENT. Sýretterdi túsirgen Maqsat ShAǴYRBAEV.