Jaz aılary týysymen ata-analar balalarynyń bos ýaqytyn tıimdi ári qyzyqty ótkizý qamyna kirisip ketedi. Mundaıda iri saýda-oıyn-saýyq ortalyqtary oqýdan oıy bólingen balalardyń negizgi toptasatyn ortasyna aınalady. Kelýshiler sany eselep artatyn shaqta oıyn alańdary men attraksıondardyń qaýipsizdigi, tazalyǵy men qyzmet sapasy qanshalyqty talapqa saı? Jyltyraǵan jarnama men shat kúlkiniń tasasynda qandaı qaýip-qater buǵyp jatyr?
Jaqynda Májilis depýtattary Marhabat Jaıymbetov, Muqash Eskendirov, Qaırat Balabıev, Ábýtálip Mútáli bul máseleni joǵary deńgeıde birlesip kóterip, Úkimet basshysyna depýtattyq saýal joldaǵan edi. Olardyń keltirgen málimetine súıensek, búgingi tańda elimizde shamamen 7,9 mln sharshy metr saýda alańy men 70 myńǵa jýyq saýda nysany jumys isteıdi.
Qatardaǵy kúnderdiń ózinde iri ortalyqtardaǵy balalar oıyn alańdaryna kelýshiler sany 100 myńǵa jýyqtasa, demalys pen mereke kúnderi, dál qazirgideı jazǵy maýsymda bul kórsetkish eki-úsh esege deıin artady. Sondyqtan Memleket basshysy atap kórsetkendeı, kámeletke tolmaǵandarǵa qatysty quqyq buzýshylyqtardyń aldyn alý, olardyń qaýipsizdigin qamtamasyz etý – zańdyq qana emes, eń aldymen, memleket pen qoǵamnyń tikeleı moraldyq jaýapkershiligi.
Parlamentten joldanǵan depýtattyq saýalda halyq qalaýlylary balalar demalys aımaqtarynyń tórt birdeı ózekti máselesin ashyq kórsetti: oıyn alańdarynyń joǵarǵy qabattarda ornalasýynyń qaýiptiligi; sanıtarlyq-epıdemıologııalyq talaptardyń tómendigi; qyzmetkerlerdiń (operatorlardyń) kásibı daıarlyǵynyń jetkiliksizdigi; baǵa saıasatyndaǵy ashyqtyqtyń joqtyǵy men áleýmettik osal toptarǵa jeńildikterdiń birizdi bolmaýy.
«Logıkaǵa súıensek, saýda ortalyqtarynda eń qymbat oryn – birinshi qabat. Sebebi adam eń kóp júretin jer – sol. Qabat joǵarylaǵan saıyn jalǵa alý arzandaıdy. Keıbir sarapshylardyń aıtýynsha, kınoteatr men balalar alańy ádeıi joǵaryǵa qoıylady. Sebebi adamdar sol jaqqa bara jatyp, jolda dúkenderdi aralap ótedi. Biraq mundaı «tıimdilik» qaýipsizdikke qaıshy. Adam kóp jınalatyn oryndar birinshi qabatta bolǵany durys. Sebebi shynaıy ómirde keıbir qaýipsizdik talaptary saqtalmaı jatady. Sanıtarlyq jaǵdaı da erekshe nazar aýdarýdy qajet etedi. Balalar qolymen ustap, birge oınaıtyn jabdyqtar tazalyq saqtalmaǵan jaǵdaıda kózge kórinbeıtin qaýip kózine aınalady. Júıeli zalalsyzdandyrýdyń joqtyǵy túrli ınfeksııalardyń taralýyna jol ashýy múmkin. Meıramhanadaǵy balalar alańdarynyń sanıtarlyq talaptary da – úlken másele. Al bul – balanyń densaýlyǵyna tikeleı qater», deıdi depýtattar.
Kóterilgen máseleni nazaryna alǵan Premer-mınıstr Oljas Bektenovtiń resmı jaýabyna súıensek, bul baǵytta quqyqtyq negiz qalanǵan. Onyń aıtýynsha, «Qoǵamdyq ǵımarattar men qurylystar» qurylys normalarynyń talaptaryna sáıkes, balalardyń oıyn-saýyq, bilim berý úı-jaılary (alańdary) men attraksıondardy birinshi qabatta ornalastyrý qajet. Alaıda munda úlken quqyqtyq túıtkil bar. «Qurylysqa jobalaý-smetalyq qujattamany ázirleý, kelisý, bekitý tártibi jáne quramy» degen qurylys normalarynyń 5.18-tarmaǵy boıynsha, eger ǵımarattyń jobasy jańa ereje engizilgenge deıin bekitilip, qurylysy bastalsa, oǵan jańa memlekettik normatıvterdiń kúshi júrmeıdi. Demek, bul talap tek 2018 jyldan keıin salynǵan jańa nysandarǵa ǵana qoldanylady.
Kollajdy jasaǵan – Qonysbaı ShEJIMBAI, «EQ»
«2026-2030 jyldarǵa arnalǵan «Qazaqstan balalary» tujyrymdamasynda attraksıondardy qaýipti tehnıkalyq qurylǵylar sanatyna jatqyza otyryp, olardyń jumys isteýin zańnamalyq deńgeıde reglamentteý, sondaı-aq attraksıondardyń ıeleri men operatorlarynyń azamattardyń ómirine, densaýlyǵyna nemese múlkine zııan keltiretin qaýipsizdik talaptaryn buzǵany úshin jaýapkershiligin kúsheıtý jónindegi sharalar qarastyrylǵan. Osylaısha, balalar oıyn alańdaryn qaýipsiz ornalastyrý máseleleri qurylys salasyndaǵy tıisti memlekettik normatıvtermen rettelgen», deıdi O.Bektenov.
Sonymen qatar oıyn alańdaryndaǵy jabdyqtar men oıynshyqtar – tazalyq saqtalmaǵan jaǵdaıda úlken ınfeksııa kózi. Júıeli zalalsyzdandyrýdyń joqtyǵy, ásirese tamaqtaný oryndarynyń janyndaǵy shaǵyn oıyn buryshtary bala densaýlyǵyna tikeleı qater tóndiredi. Depýtattar bul jabdyqtardy kúnine keminde eki ret mindetti túrde zalalsyzdandyrý normasyn jáne lısenzııa alý tártibin engizýdi, sondaı-aq qajet bolǵan jaǵdaıda quzyrly organdarmen talaptardyń saqtalýyna qatysty aı saıyn tekserý josparyn bekitip, aqparatty kópshilikke jarııa etýdi usyndy.
Bul rette atqarýshy bılik qoldanystaǵy Sanıtarlyq qaǵıdalarǵa sáıkes, paıdalanylǵan oıynshyqtar men jabdyqtardy óńdeý kúndelikti júrgiziletinin alǵa tartady. Buǵan qosa «Attraksıondardyń qaýipsizdigi týraly» EAEO tehnıkalyq reglamentine sáıkes, syrǵanaqtar, batýttar men átkenshekter sııaqty barlyq múlik mindetti sertıfıkattaýdan ótýge tıis. Alaıda Úkimet basshysy kásipkerlik sýbektilerine qatysty retteýdi budan ári qataıtý, mysaly, depýtattar usynǵan lısenzııalaýdy engizý úshin Kásipkerlik kodeksiniń 82-babyna saı, aldymen retteýshi áserdi taldaý rásimin júrgizý qajettigin eskertedi. Iаǵnı tekseristi jıiletý úshin aldymen bıznestiń jaǵdaıy da tarazylanýǵa tıis.
Taǵy bir kúrdeli másele – qyzmet kórsetýshi personaldyń biliktiligi. Tótenshe jaǵdaı oryn alsa, balalardy úreıge boı aldyrmaı, qaýipsiz jerge shyǵara alatyn maman kerek.
«Eńbek kodeksiniń normalaryna sáıkes, qyzmetkerlerdi kásibı oqytýdyń qajettigin jumys berýshi óz betinshe aıqyndaıdy. Kásibı oqytý uıymnyń ózinde, beıindik oqý oryndarynda nemese kadrlardy daıarlaýdy júzege asyratyn ózge de uıymdarda júrgizilýi múmkin. «Azamattyq qorǵaý týraly» zańǵa sáıkes adamdar kóp jınalatyn nysandardyń qyzmetkerleri tótenshe jaǵdaılar kezindegi is-qımyl tártibin bilýge mindetti. «Attraksıondardyń qaýipsizdigi» ulttyq standartynda operatorlarǵa, olardyń quzyrettilik deńgeıine talaptar belgilengen. Kadrlardy daıarlaýdy uıymdastyrý úshin arnaıy baǵdarlamalar ázirlenedi, daıarlaýdy, taǵylymdamadan ótýdi, bilimin tekserýdi jáne biliktiligin baǵalaýdy júrgizý týraly qujattama júrgiziledi. Alǵash ret emtıhan tapsyrǵan operator oqýshylaryna paıdalanýshy komıssııa sheshimi negizinde operator biliktiligin beredi jáne bir jylǵa beriletin kýálikti resimdeıdi. Biliktiligin rastap, emtıhan tapsyrǵan operatorlardyń kýálikteriniń qoldanylý merzimi bir jylǵa uzartylady. Tujyrymdamany iske asyrý sheńberinde jergilikti atqarýshy organdar jylyna eki ret attraksıon ıeleri men operatorlary úshin qaýipsizdik mádenıetin arttyrýǵa, standarttardy saqtaýǵa baǵyttalǵan túsindirý is-sharalaryn ótkizedi», deıdi Premer-mınıstr.
Jalpy, bul talaptardyń is júzinde qanshalyqty qatań saqtalyp jatqany qoǵamdyq baqylaýdy qajet etedi. Al baǵa saıasatyna keler bolsaq, bir qalada nemese bir ortalyqta kórsetiletin qyzmet baǵasynyń 30-50% aıyrmashylyqpen usynylýy, demalys kúnderi kópbalaly jáne áleýmettik osal otbasylardan shyqqan balalarǵa jeńildikterdiń jasalmaýy – naryqtaǵy retsizdiktiń kórinisi. Sondyqtan depýtattar barlyq jerde biryńǵaı jeńildikter júıesin engizýdi talap etti. Osy oraıda Úkimettiń ýájine súıensek, Kásipkerlik kodeksine sáıkes naryqtyq baǵa belgileý men jeńildikter berý – kásipkerlerdiń óz quzyretindegi sharýa. Degenmen, bul sanattaǵy sýbektiler «Áleýmettik kásipkerlik» tizilimine engizilip, memleket tarapynan qoldaý taýyp otyr. Memlekettiń bızneske shamadan tys aralasýyna jol berilmeıtindikten, mindetti jeńildikter engizý máselesi qosymsha pysyqtaýdy qajet etedi.
Túıindep aıtqanda, balalar qaýipsizdigi – eshqandaı sózbuıdaǵa salýǵa kelmeıtin, ekonomıkalyq tıimdilikten joǵary turýǵa tıis eń basty qundylyq. Májilis depýtattary kótergen máseleler men Úkimettiń bul baǵyttaǵy zańnamalyq tetikteri kórsetkendeı, elimizde quqyqtyq baza bar, alaıda onyń oryndalýyn qatań baqylaý nazardan túspeýi kerek.