Álemdi alańdatqan munaı baǵasy

Norvegııa ǵajaıybynyń erteńi kúńgirt Soltústik teńizindegi mol munaı qory Norvegııany álemdegi eń gúldengen eldiń birine aınaldyrdy. Sońǵy ýaqyttaǵy munaı baǵasynyń kúrt quldyraýy Soltústik koroldik úshin aýyr soqqy bolyp tıdi. Dýaly aýyz sarapshylar men saıasatkerler norvegııalyq ekonomıkalyq «ǵajaıyp» aıaqtalýǵa jaqyn ekenin eskertedi. Iá, búginde gúldený men damýdyń bıik belesine kóterilgen Norvegııa qyryq jyldan beri Soltústik teńizi munaıynan mol nápaqa taýyp keledi. Qara altynnan túsetin orasan zor paıdanyń arqasynda Norvegııa koroldigi únemi ekonomıkalyq damý bıiginen kórinýde. Norvegııalyqtardyń turmys dárejesi álemdegi eń joǵary deńgeıge jetken. Dúnıe júzinde norvegııalyqtardan kóp tabys tabatyn el kemde-kem. Bul el naǵyz kemeldengen sosıalızm jaǵdaıynda ómir súredi. Alaıda, ár nárseniń shegi bolatyny sııaqty, bul eldegi «máńgi» damýdyń da shegi kórine bastaǵanǵa uqsaıdy. Oǵan Soltústik teńizindegi norvegııalyq platformalardaǵy munaı óndirý kóleminiń azaıýy sebep bolyp otyr. Dúnıeni túgel qyspaqqa alǵan sońǵy qarjy-ekonomıkalyq daǵdarystardyń birde-bireýi bul eldiń ekonomıkasyna áserin tıgizgen joq. Al ótken jyldyń sońyndaǵy munaı baǵasynyń eki eseden artyq quldyraý oqıǵasy Norvegııa ekonomıkasyna birden salqynyn tıgizdi. Eldiń bedeldi mamandary men sarapshylary kúrdeli kezeńniń bastalǵanyn tilge tıek ete bastady. «Biz endi sońǵy 10-15 jyl kóleminde udaıy qol jetkizip kele jatqan úlken jetistikterge jete almas­pyz. Biz qazir kórshilerimizben bir qaıyqqa mindik», deıdi norvegııalyq Norges Bank atty banktiń prezıdenti Oısteın Olsen Financial Times gazetine bergen suhbatynda. Norvegııa qarjy mınıstri Sıv Iensen de endi eldiń ekonomıkasyna sońǵy 20 jyl kóleminde turaqty quıylyp kele jatqan qarjy kóleminiń qysqaratynyn aıtady. Keıbir sarapshylar saıasatkerlerdiń úreı týǵyzyp júrgenin, Norvegııa ekonomıkasy úshin eshqandaı daǵdarystyń izi de joq ekendigin alǵa tartady. Eurostat deregi boıynsha, ótken jyly Batys Eýropadaǵy eń iri munaı óndirýshi elde munaı óndirý kólemi 3 paıyz artqandyǵyn atap kórsetedi. Bul Ulybrıtanııanyń kórsetkishinen de joǵary. Tipti, munaı baǵasy eki ese tómendegen ótken jyldyń tórtinshi toqsanynda Norvegııa koroldigi ekonomıkalyq damý deńgeıi boıynsha kári qurlyq elderi ishinde ekinshi oryndy ıelendi. Koroldiktegi jumyssyzdyq kólemi álemdegi eń tómengi deńgeıde – 3,7 paıyz kóleminen aspaıdy. Norvegııa úshin álemdegi munaı baǵasynyń tómendeýi izsiz ketpeıtini anyq. О́ıtkeni, qara altyn bul eldiń eksportynyń jartysynan astamyn quraıdy. Al munaı ónerkásibine salynatyn ınvestısııa kólemi búkil ekonomıkaǵa salynatyn ınvestısııa kóleminiń 20 paıyzynan astam. Norvegııa úshin eń basty problema, munaı baǵasynyń tómendeýi men munaı ónerkásibine ınvestısııa salý kóleminiń artý kezeńi tuspa-tus kelip otyr. Word Mackenzie konsaltıngtik kompanııasynyń boljamy boıynsha, bıylǵy jyly munaı salasyna salynatyn ınvestısııa kólemi 18 mıllıard dollarǵa deıin azaıatyn kórinedi. 2015 jyly Norvegııa IJО́-siniń ósimi tómendep, 1 paıyzdyq deńgeıde ǵana bolmaq. Árıne, sońǵy jyldary Norvegııanyń úkimeti qara altyn tabysynan túsetin molshylyqtyń únemi bola bermeıtinin túsindi. Osyǵan oraı, el ekonomıkasyn reformalaý úrdisin de bastady. Biraq olar munaı baǵasynyń dál osyndaı kúrt tómendeýin kútpegen edi. Onyń ústine burynǵy platformalardaǵy munaı kólemi de sarqylyp barady. Al jańa ken oryndaryn ashý úshin mol ınvestısııa qajet. Munaı baǵasy quldyraǵan qazirgi kezeńde mundaı ınvestısııa tabý da ońaı emes. Soltústik koroldigi úshin búgingi tańda el ekonomıkasyn ártaraptandyrý kezek kúttirmeıtin másele bolyp otyr. Bul salada da problemalar barshylyq. Árıne, sońǵy kezde shamaly qunsyzdana bastaǵan norvegııalyq krona bıznesmenderdiń tynysyn keńeıtetini sózsiz. Alaıda, norvegııalyqtardyń jalaqysy áli kúnge deıin AQSh, Japonııa jáne Ulybrıtanııa elderindegi jalaqymen salystyrǵanda eki ese joǵary. Al eńbek ónimdiligi tómen. Norvegııada kózge kórinip turǵan daǵdarys joq. Degenmen, el bıýdjetiniń búıirin tompaıtatyn munaı qarjysynyń azaıǵandyǵy da barlyq salaǵa salqynyn tıgizýde. «Túıeni shaıqaltatyn daýyl tursa, eshkini aspannan kór» degendeı, ekonomıkasy álsiz elderge qaraǵanda, Norvegııa koroldiginiń daǵdarystan qınala qoıatyndaı jaǵdaıy joq. Bul eldiń munaıdan túsken tabystan jınaǵan «qaýipsizdik qory» álemdegi eń joǵary deńgeıde, sonymen birge, eldiń memlekettik ınvestısııalyq qorynda 870 mıllıard dollar qarjy shoǵyrlanǵan. Bıyl munaı baǵasynyń kúrt tómendeýine baılanysty eldiń ekonomıkasyna keletin keri áserlerdiń betin qaıtarý úshin osy qarjynyń 3 paıyzy jumsalmaq.

Opek baǵany tómendetýge múddeli

Nıgerııanyń munaı mınıstri jáne OPEK prezıdenti Dıezamı Alıson-Madýeke kartel jaqyn arada munaı baǵasy jóninde tótenshe jınalys ótkizýi múmkin ekenin málimdedi. The Financial Times gazeti habarlaǵanyndaı, OPEK prezıdenti arab memleketterinen basqa uıymnyń barlyq músheleri munaı baǵasy quldyrap ketken qazirgi kezeńde óte kúrdeli jaǵdaıdy basynan keship otyrǵanyn atap kórsetken. Onyń aıtýynsha, eger munaı baǵasy odan ári tómendeıtin bolsa, OPEK aldaǵy alty aptanyń ishinde tótenshe májilis shaqyrýǵa májbúr bolmaq. «Biz qazirdiń ózinde uıymǵa múshe memlekettermen kelissóz júrgizip jatyrmyz», deıdi Dıezanı Alıson-Madýeke. Ol sonymen birge, sońǵy kezde bırjada munaı baǵasynyń birshama óskenin, biraq bul ýaqytsha qubylys, kóp keshikpeı baǵanyń qaıtadan tómen quldyraıtynyn atap kórsetti. «Iá, Nıgerııa munaı mınıstriniń málimdemesi munaı baǵasynyń ýaqytsha joǵarylaýyna sebep boldy. Meniń oıymsha, bul ýaqytsha qubylys. Jaǵdaıdy túzetý úshin mundaı málimdeme Nıgerııa, Venesýela nemese Lıvııa tarapynan emes, Parsy shyǵanaǵy memleketteriniń birinen shyǵýy kerek», deıdi Strategic Energy & Economic Research kompanııasynyń prezıdenti Maıkl Lınch. О́tken jyldyń kúzinde ótken OPEK basqosýynda bir aýyzdy sheshim qabyldanbady. Jetekshi munaı óndirýshi memleketterdiń basshylary munaı óndirý kólemin odan ári arttyrý saıasatyn ustanýda. Birikken Arab Ámirliginiń munaı ónerkásibi mınıstri Sýhaıl Al Mazýrı ótken jyldyń sońynda OPEK kezekten tys májilis shaqyrmaıtyndyǵyn, munaı barreliniń baǵasy 40 dollardan túsip ketse de munaı óndirý kóleminiń tómendetilmeıtindigin atap kórsetti. Al Saýd Arabııasynyń hanzadasy Al-Valıd ıbn endi qandaı shara qoldansa da, munaı barreliniń baǵasy 100 dollarlyq mejege jet­peı­tindigin aıtady. Tipti, The Financial Times gazetiniń sarapshylary munaı barreliniń baǵasy bolashaqta 20 dol­larǵa deıin tómendeıtinin aıtady. Bul OPEK tarapynan AQSh-taǵy taqtatas munaıyn óndirý kólemin tómendetýge baǵyttalǵan shara bolmaq. Reseı ekonomıka ınstıtýtynyń energetıkalyq saıasat bóliminiń meń­gerýshisi Vladımır Voloshınniń aıtýynsha, Nıgerııa, Venesýela nemese Lıvııa sııaqty memleketterdiń bıýdjeti munaı baǵasynyń tómendeýine baılanysty qıyndyq kórip otyrǵany Saýd Arabııasy úshin másele emes. Saýd Arabııasy men Birikken Arab Ámirlikteri sııaqty OPEK-tiń kóshbasshylary AQSh-tyń taqtatas munaıyn óndirýdi tómendetip, álemdik rynoktaǵy ózderiniń sheshýshi oryndaryn saqtap qalý úshin munaı baǵasyn barynsha tómendetýge múddeli. «AQSh-taǵy barlyq arzan munaı rynokqa shyǵyp, bul eldegi «taqtatas tóńkerisiniń» beti qaıtqan kezde ǵana Taıaý Shyǵysta munaı óndirý kóleminiń tómendegendigi, álemdik munaı baǵasynyń kóteriletindigi týraly áńgime qozǵaýǵa bolady. Uıymnyń kóshbasshy memleketteri álemdik munaı baǵasyn quldyratý arqyly AQSh-tyń álemdik rynoktaǵy bedelin tómendetpeı tynbaıdy», deıdi Vladımır Voloshın. Burynǵy mınıstr jaýapqa tartyldy Afınada Grekııanyń burynǵy qarjy mınıstri Iorgos Papakonstantınge qarsy sot bastaldy. Ol mınıstr kezinde qarjylyq qıturqylar jasaǵany úshin aıyptalýda. Atap aıtqanda, burynǵy qarjy mınıstri qarjylaryn shetelderdegi bankterge jasyrǵan 2 myńnan astam grekterdiń tizimin ózgertken. Euronews agenttiginiń málimdeýinshe, grek baılarynyń shetelderge jasyrǵan bul qarjydan el bıýdjetine eshqandaı salyq túspegen. 2010 jyly Fransýz Respýblıkasynyń qarjy mınıstri bolǵan, qazir Halyqaralyq valıýta qorynyń basshysy Krıstın Lagard HSBC bankiniń shveısarııalyq bólimshesinde óz qarjylaryn jasyrǵan Grekııa baılarynyń tizimin jasaǵan bolatyn. Naq osy tizim Grekııa qarjy mınıstri Papakonstantınge tapsyrylǵan eken. Biraq ol bul tizim boıynsha eshqandaı shara qoldanbaǵan. Osydan eki jyl ótkennen keıin, ıaǵnı 2012 jyly Grekııa eliniń BAQ-tary salyqtan qashyp, óz qarjylaryn shetelge jasyrǵan baılardyń tizimin jarııa etti. Osy tizim boıynsha anyqtalǵanyndaı, 2 myńnan astam dáýletti grekter Shveısarııa bankinde 500 mıllıon eýrony saqtap kelgen. Mine, osy salyq kıkiljińi eldegi qarjy daǵdarysyn odan ári shıelenistire tústi. «Qatań únemdeý» saıasatyn júrgizip otyrǵan úkimetke qarsy qoǵamdyq uıymdardyń narazylyǵy kúsheıdi. Tekseris barysynda, prokýratýra atalmysh tizimnen qarjy mınıstri Papakonstantınniń úsh birdeı týysynyń úshti-kúıli joǵalyp ketkenin anyqtady. Aqyry Papakonstantın bılik partııasy PASOK-tyń quramynan shyǵarylyp, isi sotqa tapsyrylǵan bolatyn. Papakonstantın bolsa, ózine tańylǵan aıypty moıyndamaıdy. Daıyndaǵan Jylqybaı JAǴYPARULY, «Egemen Qazaqstan».