Kúrdeli kezeńniń synaqtarynan senimmen ótý jolynda

Jaqynda «Jergilikti ózin ózi basqarýdy damytý tujyrymdamasy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańynyń aıasynda Qazaqstan Respýblıkasynda jergilikti ózin ózi basqarýdy odan ári damytý» taqyrybynda Parlament Májilisindegi «Nur Otan» partııasy fraksııasy janyndaǵy óńirlik saıasat jáne máslıhattarmen jumys jónindegi keńestiń otyrysy bolyp ótti. Memlekettigimizdiń bolashaqtaǵy da­mýy úshin aıryqsha mańyzy bar baǵyt­ta órbigen pikirtalas tóńire­gin­de alǵan áserlerimiz ben túıgen tujy­rymdarymyz jóninde oı bóliskendi jón kórdik. Elbasy, «Nur Otan» partııasynyń Tóraǵasy Nursultan Nazarbaevtyń syndarly saıasatynyń arqasynda ótken jyldar ishinde memlekettik jáne qoǵamdyq ınstıtýttardyń qa­lyp­ty damýyna yqpal jasaıtyn, Qazaqstannyń turaqty áleýmettik-ekonomıkalyq damýyn qamtamasyz etetin birqatar mańyzdy zańnamalyq aktiler qabyldandy. Osy qatarǵa Memleket basshysynyń Astana qala­synda 2015 jylǵy 6 mamyrda ótken Úkimettiń keńeıtilgen otyrysynda bes ınstıtýttyq reformany júzege asyrýdyń 100 naqty qadamyn belgilep bergen «Ult jos­pary» baǵdarlamasyn da senimmen jatqyzýǵa bolady. Memleket basshysy usynǵan «100 naqty qadam» elimizge «2050» Strategııasyn júzege asyrý men Qa­zaq­­stan memlekettiligin nyǵaıtýǵa, joldan adaspaýǵa, kúrdeli kezeńnen senimdi ótýge jaǵdaı týǵyzatyn berik­tik qoryn jasap beretinin tereń sezine otyryp, jergilikti ókiletti organ­dardyń depýtattyq korpýsy atal­ǵan jospardaǵy 97, 98, 99 qadam­darǵa aıryqsha nazar aýdarýda. Olar – ózin ózi retteý men jergilikti ózin ózi bas­qarýdy damytý arqyly azamattardyń sheshimder qabyldaý úderisine qatysý múmkindigin keńeıtý. Memleketke tán emes qyzmetterdi básekelestik ortaǵa jáne ózin ózi retteýshi uıymdarǵa berý. Memleket basshysynyń aýyldyq okrýg, kent, aýdandyq mańyzdaǵy qala deń­geıinde jergilikti ózin ózi bas­qarýdyń derbes bıýdjeti engiziletini, oblys ortalyqtarynda jáne respýb­lıkalyq mańyzdaǵy qalalarda azamat­tardyń tıisti bıýdjettik jobalaryn talqylaýǵa qatysýynyń tetikteri ju­mys isteı­tin bolatyndyǵy jónindegi usy­ny­syn da qýana qabyldadyq. Memlekettik organdar men ákim­der janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdiń strategııalyq josparlar men aýmaqtyq damý baǵdarlamalaryn; bıýdjetterdi, esepterdi, maqsatty ındı­katorlarǵa qol jetkizýdi, azamat­tardyń quqyqtary men erkindikterin qozǵaıtyn norma­tıvtik-quqyqtyq ak­tiler jobalaryn; baǵdarlamalyq qu­jattar jobalaryn talqylaý bó­ligindegi rólderin kúsheıtý, qoǵamdyq keńesterdiń ókilettikteri men mártebesin zańmen bekitý, memlekettik sheshimderdi qabyldaý ashyqtyǵyn arttyrý jónindegi usynystar da aıryqsha nazar aýdarýdy qajet etedi. Atalǵan barlyq máseleler qoǵam aldyna taǵy da jergilikti ózin ózi basqarý tetikterin qurý men qalyptastyrý prob­­lemasyn sheshý kerektigin usynyp otyr. Qazaqstan Respýblıkasynda shy­naıy ózin ózi basqarýdy qalyp­tastyrýǵa arnalǵan kóptegen jarııalanymdar men eńbekterdiń, pikirtalastardyń mazmunyn taldaý qalaı degende de jergilikti ózin ózi basqarý týraly arnaýly zań shyǵarý qajet ekendigin kórsetip otyr. Eger Qazaqstandy zaıyrly demok­ratııalyq jáne áleýmettik ja­ýapty memleket retinde damytqymyz kelse, demek, bizge barlyq azamattardyń muqtajdary údesinen shyǵatyn naq­tyly jergilikti ózin ózi basqarý ınstıtýttary kerek. Bul jerde memlekettik-áleýmettik qurylystyń teoretıkteri úshin de, praktıkteri úshin de áli de sheshimin kútken kúlbilteli máseleler bar... Jergilikti ózin ózi basqarý máse­lelerimen tikeleı shuǵyldanǵan tul­ǵalardyń jaqsy esinde, respýblıka Úkimeti mundaı zańdardyń jobasyn birneshe ret qaraýǵa usyndy, degenmen, el Parlamenti 2000 jyly jergilikti ózin ózi basqarý týraly zańnyń jobasyn jetildirý úshin keri qaıtardy, al 2007 jyldyń naýryzynda Úkimettiń ózi №188 Qaýlysymen «Jer­gilikti ózin ózi basqarý týraly» zańnyń jobasyn keri qaıyryp aldy, t.s.s. Kóptegen sarapshylar kemshilik retinde myna máselelerdi tap basyp kórsetedi: usynylǵan zań jobalary jergilikti ózin ózi basqarýdy qoǵamdyq uıymdar jáne volonterlik qozǵalystarmen bir qatarǵa qoıyp qarastyrǵan. Iаǵnı, bastapqyda zańdy daıyndaýshylar jergilikti ózin ózi basqarýdy teń dárejeli áriptes retin­de kórmegen jáne jergilikti mańyzdaǵy máselelerdi sheshýge jaýap­ty, tıisti atqarýshy jáne ókiletti organdary, ózindik bıýdjeti jáne menshigi bar kópshilik ókimettiń organy retinde josparlamaǵan. Onyń qyzmet barysy úshin qandaı da bir naqtyly qarjy negizderi bolmady. Jobalarda jergilikti ózin ózi basqarý organdaryna bıýdjet kózderinen qarjy bólý qarastyryldy. Al jergilikti ózin ózi basqarý organdary úshin naqtyly kiris kózderi qaıda? Sonda munyń joly tek kommer­sııalyq kásiporyndar qurý jáne azamat­tardyń erikti salyq ótemderi bolyp shyǵady. Biraq, kommersııalyq kásiporyndar qurý mamandarǵa kúmándi bolyp kórindi, sebebi, bul jaǵdaıda jergilikti ózin ózi basqarý organdary jeke sektormen josyqsyz básekege túsedi de, sóıtip jeke kásipkerlikti yǵystyrady, al salyq jınaýda prob­lemalar paıda bolady, óıtkeni jergilikti ózin ózi basqarý organy bir mezgilde kásiporynnyń ıegeri jáne retteýshi organ bolyp shyǵady. Azamattardyń erikti salyq ótem­­deri múmkindigi de synǵa tótep bere almady, óıtkeni aýyldar men kentterde halyqtyń meılinshe az qamtylǵan bóligi turady. Usynylǵan zań jobalaryna qa­tys­ty basqa da birqatar syn-eskertpeler boldy. Aıtalyq, mynadaı mańyzdy másele – jergilikti ózin-ózi basqarý organdaryn tıisti kadrlyq áleýetpen qamtamasyz etý. Ashyǵyn aıtý kerek, qalalardaǵy maman kadrlar men alys aýyldardaǵy kadrlardyń arasynda úlken aıyrmashylyq bar. Muny biz jaqynda turǵylyqty eldi mekenderdiń ákimderin saılaý barysynda jaqsy baıqadyq. Ashyq aqparat álemindegi (BAQ, ǵalamtor) sońǵy jarııalanymdar atalmysh problemalardyń áli de oryn alyp otyrǵandyǵyn kórsetedi... Osy oraıda naqtyly ózindik bıýdjet engizilgen jaǵdaıda aýyl, kent ákimderi túpkilikti nátıje úshin jaýap beretin bolady, jergilikti bıýdjettiń kiris bóligin keńeıtýde bastamashylyq tanytýy­na yqpal etedi dep bilemiz. Aýyl ákimderiniń sharýashylyq jáne áleýmettik salalarda sheshim qabyldaý, qolda bar jergilikti resýrstardy – jerdi, múlikti paıdalaný máselelerin sheshý, shaǵyn jáne orta bıznestiń ósýine yqpal etýdegi ókilettikterin kezeń-kezeńimen keńeıte berý qajet. Belgili bir ekonomıkalyq jáne qar­jylyq derbestikke ıe jergilikti ózin ózi basqarý organdary memleketke áleýmettik-ekonomıkalyq qaıta jańǵyrtýlardy júrgizýde kómek kórsetýge jáne jergilikti mańyzdaǵy túrli máselelerdi sheshýge qabiletti bolyp keledi. Saıası reformalardyń kútip otyr­ǵan mańyzdy nátıjeleriniń biri qo­ǵam­dastyqty saıası sheshimderdi qa­byldaý úderisine keńinen tartý jáne belsendiligin arttyrýǵa qol jetkizý bolyp tabylady. Osy mindetti júzege asyrý aıasynda Qazaqstanda birqatar reformalardy júrgizý jos­parlanyp otyr. Olar óz kezeginde qazirgi memlekettik basqarýdyń bet-beınesin anyqtap, bedelin arttyrady, sondaı-aq, qoǵam men memlekettiń ózara qarym-qatynasynyń qaǵıdalyq negizderin qalyptastyrady. Úkimettik emes sektordy memle­kettik qoldaýdy odan ári júzege asyrý saıasaty da jańa beleske shyqty, atap aıtqanda, úkimettik emes uıymdar arasynda memlekettik áleýmettik tapsyrystardy ornalastyrý qoǵamdyq sektordy memleket tarapynan barynsha qarjylaı qoldaý bolyp tabylady. Sóz joq, ókimet pen úkimettik emes uıymdar arasyndaǵy ashyqtyq jáne jarııalylyq negizindegi baıypty baılanys sybaılas jemqorlyq pen tóreshildik jolyna qosymsha kedergi qoıýǵa múmkindik beredi. Bul rette, Memleket basshysy atap ótkendeı, memlekettik organdar men ákimdikter janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdiń rólin arttyrý da mańyzdy. Jergilikti jerlerdegi is-tájirıbeli mamandardyń memlekettik organdar janyndaǵy qoǵamdyq keńesterdiń rólin kú­sheıtý jónindegi usynystary da nazar aýdarýǵa tu­rar­lyq. Buǵan memlekettik organ­dardyń saıası she­shim­derdi jos­parlaý jáne qabyldaý saty­synda qoǵamdyq keńesterge aqyl salýy, qoǵamdyq keńes uǵymyn zańdy túrde bekitý, qoǵamdyq birlestikter men kommersııalyq emes uıymdardyń qoǵamdyq keńesterdi taǵaıyndaý rásimine bas­tamashy bolý múmkindigi jáne t.b. jatqyzýǵa bolady. Elbasy óz sózderinde máslıhat­tardyń jumysyn jetildirý, ózin ózi basqarýdyń jergilikti prob­lemalardy sheshýdegi yqpaldy organy retinde belsendiligin arttyrý jóninde únemi aıtyp keledi. Degenmen, zańger retinde, is-tájirıbesi bar maman retinde men respýblıka máslıhattary qyzmetiniń problemalyq máselelerin sóz etý, talqyǵa salý barynsha paıdaly, barynsha múddeli bolar dep bilemin. Olardy sheshý máslıhattardyń jergilikti memlekettik basqarýdyń biryńǵaı júıesindegi jumysynyń tıimdiligin arttyrýǵa, sondaı-aq, jergilikti oryndarda ózin ózi basqarýdy damytýǵa yqpal etýge tıis. Birinshiden, Qazaqstan Respýb­lıkasy Ortalyq saılaý komıssııasy saılanatyn máslıhat depýtattarynyń sanyn ákimshilik-aýmaqtyq birliktiń turǵyndarynyń sanyna sáıkes anyqtaý erejesi bekitilgen. Atalmysh ereje men esep osydan 15 jyl buryn qabyldanǵan, bizdiń oıymyzsha olar búgingi kún talaptaryna jaýap bermeıdi. Depýtattar saılaýshylardyń kóp­tigi jáne okrýgterdiń qashyqtyǵy saldarynan barlyq okrýgti tolyq qam­tı almaıdy, turǵyndardyń jeke máseleleri boıynsha kesteli kezde­sýlerin júıeli ótkize bermeıdi. Osy­nyń barlyǵy jekelegen alys aýyldardyń saılaýshylarynyń prob­­lemalaryn sheshýde barynsha qıyn­dyq týǵyzady, sodan kelip turǵyn­dar tarapynan narazylyq paıda bolady, ol óz kezeginde óńirde áleý­mettik shıelenistiń órbýine ákelip soǵady. Búginde turǵyndardyń sanyn ǵana emes, árbir oblystyń, qalanyń jáne aýdannyń ákimshilik-aýmaqtyq qurylymyn jáne ereksheligin eskerý qajet, óńirlerdiń ókiletti organdary sheshýge tıis mindetterdiń kúrdeliligi artyp otyrǵanyn da esepke alý kerek. Keı-keıde bizdiń áriptesterimiz, joǵary ókiletti organ – Parlament depýtattary jergilikti jerlerde depýtattyq korpýstyń sanyn arttyrýdyń qajettiligine kúmán keltirip jatady. Men kóp jyldyq taǵylymdy tarıhy bar Sankt-Peterbýrg Zań shyǵarý jınalysynda bolyp qaıt­tym. Jınalystyń qyzmetin uıym­dyq, zańdyq, aqparattyq jáne materıaldyq-tehnıkalyq qamtamasyz etýdi júzege asyrý úshin onda 200 qaraly adamnan turatyn apparat qurylǵan, turaqty jumys isteıdi. Men jınalys depýtatynyń eńbek kelisim-sharty boıynsha jumys isteıtin 5 kómekshige deıin jáne qoǵamdyq negizde jumys isteıtin 30 kómekshige deıin ustaýǵa quqyly ekenin aıtpaımyn... Ekinshiden, qazirgi tańda jergi­likti ókiletti organdar men Qazaqstan Respýb­lıkasy Parlamentiniń birles­ken is-qımyldary mańyzdy máselege ­aınalyp otyr. Parlamentte «Nur Otan» partııasynyń fraksııasy janynan Aımaqtyq saıasat jáne máslıhattarmen jumys jónindegi keńes qurylǵan, onyń maqsaty – jergilikti ókiletti organdarmen is-qımyldyń tıimdi joldaryn qarastyrý. Osy maqsatta Parlament depýtattary halyq ara­syna shyǵyp, kóshpeli otyrys­tar ótkizýdi dástúrge aınaldyrdy. Olardyń quramynda mindetti túrde jergilikti ókiletti organdar músheleri – depýtattar da bolady. Degenmen, Parlament depýtattary men máslıhattar arasyndaǵy baılanys tek bastamashylyq turǵyda ǵana qalyptasyp otyrǵanyn aıta ketýge tıispiz. «Qazaqstan Respýblıkasyndaǵy jergilikti memlekettik basqarý jáne ózin ózi basqarý týraly» Zańda jergilikti ókiletti organdardyń ózara, sondaı-aq, Parlamentpen birlesken is-qımyldardy retteıtin naqty erejeler joq. Zańnamalyq baılanys tek Parlament Senatynyń depýtattaryn saılaý jaǵdaıynda ǵana ornatylǵan. Maǵan qazirgi elektrondyq aqparat keńinen qanat jaıǵan jaǵdaıda atalǵan is-qımyldy zańdyq turǵyda bekitýdiń sonshalyqty qajettigi joq, Parlament saıtyn ash ta, onyń jumysymen tanysa ber degendi alǵa tartatyn birqatar depýtat áriptesterimniń ustanymy bul jerde múldem túsiniksiz. Birinshiden, áli de bolsa bizdiń barlyq azamattarymyzdyń, alys aımaqtardyń Parlamenttiń veb-saıtynyń mazmunymen tanys bolý múmkindigi joq, óıtkeni olardyń tıisti kompıýterlik tehnıkasy da, qajetti ǵalamtor baılanysy da joq. Sonymen qatar, bul jerde ýaqyt faktory da mańyzdy, al Parlament­tiń veb-portalyndaǵy aqparat ne sonsha­lyqty mańyzdy emes, ne barlyq rette tolyq emes. Biz bul máselelerdiń barlyǵy sheshi­letindigin, ol úshin ýaqyt jáne tıisti negizdeme qajet ekenin túsinemiz. Qalaı degende bul qadam, bizdiń oıy­myzsha, respýblıkanyń barlyq ókiletti organdarynyń ózara birlesken is-qımylyna oń áserin tıgizýge tıis. Aldaǵy ýaqytta jergilikti ózin-ózi bas­qarýdyń, onyń ishinde máslıhattardyń quzyretin keńeıtý, olardyń rólin jáne derbestigin kúsheıtý máselelerin kezeń-kezeńimen sheshý kózdelip otyr. Biz osy oraıda máslıhattardyń rólin arttyrý, olardyń ózara, sondaı-aq, Parlament depýtattarymen birlesken is-qımylyn úılestirý maqsatynda oblystyq máslıhattardyń qalalyq jáne aýdandyq máslıhattarǵa is-tájirıbelik jáne ádistemelik kómek kórsetý boıynsha mindetterin zań­dastyrý qajet dep bilemiz. Jalpy alǵanda, áleýmettik jań­ǵyrý – Qazaqstannyń barlyq jaýapty kúshteri – memlekettik organdar, partııalar, qoǵamdyq birlestikter shyǵar­mashylyq jáne kásiptik odaqtar, buqa­ralyq aqparat quraldary, elimizdiń barlyq patrıottarynyń ortaq máse­lesi. Alǵa qoıǵan maqsattarǵa jetýde respýblıkadaǵy jergilikti ózin ózi basqarýdyń ortalyq býyny bolyp tabylatyn jergilikti ókiletti organ retinde máslıhattarǵa da mańyzdy ról bólingen. Sol turǵyda Qazaqstan Prezıdenti Nursultan Nazarbaev alǵa tartyp otyrǵan «100 naqty qadam» Ult jospary – jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge baıypty jáne syndarly jaýap. «100 naqty qadam» elimizge «2050» Strategııasyn júzege asyrý men Qazaq­stan memlekettiligin nyǵaıtýǵa, joldan adaspaýǵa, kúrdeli kezeńnen senimdi ótýge jaǵdaı týǵyzatyn beriktik qoryn jasap beretin bolady. Nurlan DÝLATBEKOV, Qaraǵandy oblystyq máslıhatynyń hatshysy, zań ǵylymdarynyń doktory, professor. Qaraǵandy.