Semeıdegi Abaı qoryq-murajaıynyń dırektory Jandos ÁÝBÁKIRDIŃ aıtýy boıynsha, Abaı murasy ulttyq tárbıeniń eń basty qaınar bulaǵyna aınalýy tıis. Aqyn mereıtoıyna oraı atqarylyp jatqan is-sharalardyń deni osy ustanymdy negizge ala otyryp júzege asyrylýda.
– Jandos Maǵazbekuly, Memleket basshysy Nursultan Nazarbaevtyń Semeıdegi Abaı qoryq-murajaıyna arnaıy atbasyn tireýi tek qala halqy úshin ǵana emes, jalpy el mádenıeti úshin de eleýli oqıǵa bolyp sanalýda. Áńgimemizdi osy tarıhı sátpen sabaqtastyra jalǵastyrsaq.
– «Abaı sózi – qazaqtyń boıtumary. Abaıdyń murasy – qazaqtyń eń qasıetti qazynasy», – degen bolatyn Elbasy óziniń sózinde. Osy oıdy biz temirqazyq etip ustaýymyz kerek. El Prezıdenti Nursultan Ábishulynyń uly tulǵaǵa degen súıispenshiligi onyń «Jıdebaı-Bórili» memlekettik tarıhı-mádenı jáne ádebı-memorıaldyq qoryq-murajaıyna arnaıy soǵyp, aqyn rýhyna kórsetken qurmetinen anyq ańǵarylyp turdy. Asa mártebeli Elbasyna «Abaı dáýiri», «Abaı jáne Semeı», «Abaıdyń aqyndyq-aınalasy», «Abaıtaný», «Abaı halyq júreginde» atty bólimderden turatyn ekspozısııalyq týyndylardy tanystyrý baqyty maǵan buıyrdy. Aqynnyń 1885 jyly О́lketaný mýzeıine tapsyrǵan jeke zattary men tarıhı jádigerler, fotosýretteri, qoljazbasy jáne qundy kitaptary, túrli derekti qujattar Elbasy nazaryna usynyldy.
Memleket basshysy Semeı qalasynyń zııaly qaýym ókilderimen kezdesýde sóılegen sózinde: «...Biz búgin eldegi dostyqty, turaqtylyqty nyǵaıtýdamyz. Kóptegen elder 100 jylda da jetpegen nársege biz nebári 23 jylda qol jetkizdik. Eger táýelsizdik saqtalmasa, el ekonomıkasy damymasa jáne áleýmettik máseleler sheshilmese, halyq ıgilikke kenelmeıdi. Búginde barlyq baǵytta jumys júrgizilip jatyr. Jalpy, Qazaqstan durys jolda damyp keledi, saıası turaqtylyqty, ózara túsinistikti jáne dostyqty saqtaý qajet», – dedi.
Sol aıtqandaı, Abaıdyń ómiri men shyǵarmashylyǵyn jáne onyń aqyndyq-óner aınalasyn, sol zamandaǵy tarıh pen mádenıet qubylystaryn, zattyq, qujattyq jádigerlerdi zertteý, saqtaý, molyqtyrý, nasıhattaý isinde Abaıdyń memlekettik qoryq-murajaıy Elbasy sózderin tikeleı basshylyqqa ala otyryp, ult muratyna qyzmet etýde.
– Respýblıkalyq mártebesi bar osynaý rýhanı ortalyqtyń óńirdegi fılıaldary týraly ne aıtyp bere alasyz?
– Qazaqtyń ulylyǵyn taný Abaı murasynan bastaý alary sózsiz. Dala danyshpanynyń ulaǵatty sózderi – halqymyzdyń rýhanı azyǵy, baǵa jetpes asyly. Endeshe, sol asyl murany nasıhattaýmen aınalysyp kele jatqan murajaıdyń atqarar qyzmeti orasan zor ekeni daýsyz bolar. Hakim Abaıdyń qarashańyraǵynyń búginde el tarıhyndaǵy tuńǵysh ádebı-memorıaldyq murajaı bolyp sanalatyny óz aldyna, al sonymen qatar ári tarıhı-mádenı, ári ádebı-memorıaldyq, ári qoryq-murajaıy rólin atqaratyndyǵy onyń alýan qyryn aıshyqtap beredi. Qazaq dalasynda buryn-sońdy mundaı san-salaly qoryq-murajaı bolǵan emes. Sondyqtan, murajaı úıiniń kezinde Abaıdyń qarashańyraǵy bolǵandyǵy ǵımarattyń tarıhı mán-maǵynasyn odan saıyn aıshyqtaı túsetin dástúrli dáıek retinde baǵamdaýǵa negiz bar.
Al mundaǵy bólimderge jeke-jeke toqtalyp ótsek, ǵulama jazýshy Muhań dúnıege kelgen, balalyq-jastyq dáýreni ótken týǵan jeri Bórilidegi murajaı-úıi álem jurtshylyǵynyń ulylyqqa taǵzym jasap keletin birden-bir qasıetti ornyna aınalsa, dala danyshpany Shákárimniń saıat qora ekspozısııasy, Abaıdyń shákirti Kókbaı aqynnyń meshit-medrese, murajaıy men kesenesi jalpy halqymyzdyń qadir tutyp, ardaqtaıtyn abyz mekeni sanalady. Sirá, Jıdebaı aty tilge alynǵanda, tebirenbeıtin jan bolmas bul óńirde. Qasıetti qart Shyńǵystaýdyń topyraǵynda jaralǵan dara tulǵalardyń deni, onyń ishinde Abaı men Shákárimniń keseneleri, Abaı qarashańyraǵy dál osy Jıdebaıda men mundalap turǵan joq pa... Hakim Abaıdyń 150 jyldyq mereıtoıy kezinde 16 eskertkishpen birge qorǵaýǵa alynǵan 6400 gektar qoryq alqaby óziniń árdaıym tarıhı sıpatymen erekshelenedi.
Qazirgi kezde Abaı murajaıy elimizdegi eń iri qoryq-murajaılarynyń birine aınaldy. Qysqasha aqparat bere ketetin bolsaq, murajaı qoryndaǵy jalpy jádigerlerdiń sany – 20 263. Onyń ishinde negizgi qorda – 11 551, qosalqy qorda 8712 jádiger bar. Murajaı kitaphanasyndaǵy 12 myńnan asa kitaptyń 911 kitaby jáne qordaǵy kitaptardyń 358 kitaby 1917 jylǵa deıin jaryq kórgen sırek basylymdar sanatyna jatady. Bul Reseıdiń baspalarynan basyp shyǵarylǵan orys klassıkteri men Batys Eýropa oıshyldarynyń kitaptary.
Qor bóliminde saqtaýly kitaptardyń 300-ge jýyǵy arab grafıkasyndaǵy eńbekter. Al olardyń 252-si Abaı bilim alǵan Ahmet Rıza medresesiniń kitaptary. Joǵaryda aıtyp ótkenimizdeı, murajaı qoryndaǵy ár jádiger ózinshe bir tarıhı qundylyqqa balanady.
– Maqanshydaǵy aqyn Áset Naımanbaıulynyń murajaıy da siz basqaratyn qoryq-murajaıdyń qaramaǵynda bolǵandyqtan, Áset aqynnyń dúnıeden ótken kúnine baılanysty tabylǵan tyń derekke qatysty bir suraq qoıǵymyz keledi. Osy qanshalyqty shyndyqqa janasatyn aqparat?
– Áıgili ánshi, talantty kompozıtor, aqyn Áset Naımanbaıulynyń Maqanshy aýylyndaǵy ádebı-memorıaldyq murajaıy aqyn jóninde tek aqparat berý isimen shuǵyldanyp qoımaıdy, ol negizinen ǵylymı-zertteý jumystarymen de aınalysady, Ásettiń shyǵarmashylyq ómir jolynyń halyqqa belgisiz tustaryn jan-jaqty zertteıdi. Búginde aqynnyń ǵumyry, bilim alǵan ordasy, otbasy, urpaqtary jaıynda maǵlumattar tolyqtaı jınaqtalyp bitti deýge tolyq negiz bar. Maqanshydaǵy Áset murajaıynyń meńgerýshisi Áben Razýev ekeýmiz aqynǵa qatysty basqa da tyń derekter jınaý maqsatymen Qytaı memleketine arnaıy issaparmen baryp keldik. Ásettiń ómiriniń sońy Qytaıda ótkeni barshamyzǵa belgili. Biz ondaǵy aqynnyń qabirine baryp zııarat ettik, Quran baǵyshtadyq. Qulja aýdanynyń bir top ónerpaz jigitteri Ásettiń ánderin shyrqap, bir keleli basqosý ótti. Qazaqstannan arnaıy Áset aqynnyń muralaryn izdestirip barǵanymyzǵa ol jaqtaǵy aǵaıyn máre-sáre qýanyp, kóńilderi kóterilip qaldy.
Erterektegi zertteýlerde Ásettiń qaıtys bolǵan jyly 1923 jyly dep jazylsa, al endi bir derekterde ol 1922 jyl dep kórsetilip júrdi. Ásettiń ómiriniń sońy Qytaıda ótkendikten, onda áli de biz bile bermeıtin kóp derekter jatqanyna kózimiz aıqyn jetip qaıttyq. Aqyn jaıynda bul jaqtaǵyǵa qaraǵanda ondaǵy maǵlumattar kóbirek pe degen oı keldi. Ásettiń qaıtys bolǵan jeri Shyńjan ólkesi, Ile Qazaq avtonomııaly oblysynyń ortalyǵy Qulja qalasynyń jelkesindegi Borqora taýynyń Erenqabyrǵa jotalarynda, Qaıshy jaılaýyndaǵy Tasjota mańy bolatyn. Bul týraly Ásetti zertteýshi jazýshy Jumádil Maman bylaı deıdi: «Áset 1923 jyly jazda jaılaý ústinde qaıtys boldy. Erteńinde Qurban aıttyń birinshi kúni, aıt namazyna jınalǵan jurttyń aldynda Ásettiń janazasyn shyǵaryp, Tasjotadaǵy qorymǵa jerlegen». Bul pikirdi Zeınolla Sánik, Nurtaza Qalıollauly, Málik Shıpanuly, Baıaqyn Álimbekuly, Qurmanbaı Tolybaev sııaqty jazýshylar qoldady.
Aqynnyń qaıtys bolǵan kúni týraly Áset murajaıynyń meńgerýshisi, mádenıet qaıratkeri Áben Razýev aǵamyz bylaı deıdi: «Osy derek boıynsha 1997 jyldan bastap 1923 jyldyń qurban aıt kúni bizdiń qoldanyp júrgen Grıgorıan kúntizbesi boıynsha qaı kúnge keletinin izdedim. Samarqand, Buhara, Tashkent qalalaryndaǵy medreselerge suraý saldym. Túrkııa qalasyna da hat jazdym. Alaıda, naqty derek taba almadym. Tek 2013 jyly Qazaqstan Musylmandar dinı basqarmasy sharıǵat jáne pátýa bóliminen habar keldi. Onda: «1923 jyl hıjra jyl sanaýy boıynsha 1341 jylǵa sáıkes keledi. Soǵan oraı hıjra jyl sanaýy boıynsha joǵarydaǵy 1923 jyldyń 1-shi Qurban aıt kúni 24 shildege sáıkes keledi», – degen hat aldym. Bul suraýdy Dinı basqarma ókilderi Mekkeden alǵanyn aıtty. Sonymen, Ásettiń qaıtys bolǵan kúni belgili boldy».
– Abaı murajaıy basqa elderdiń mádenıet oshaqtarymen shyǵarmashylyq baılanysta jumys istep jatyr dep estidik. Osy oraıda ózińiz Reseıdegi irgeli mýzeılerge baryp qaıtqanyńyz bar edi. Ondaǵy men mundaǵy jaǵdaıdy salystyryp kórdińiz be?
– Abaıdyń memlekettik qoryq-murajaıy ásirese, keıingi jyldary sheteldik áriptesterimen tyǵyz shyǵarmashylyq baılanysta jumys isteýde. L.Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanadaǵy qoryq-murajaıyna, M.Lermontovtyń Tarhan qoryq-murajaıyna, A.Pýshkınniń Mıhaılovskoe selosyndaǵy memlekettik tarıhı-mádenı jáne tabıǵı-landshafty qoryq-murajaıyna tájirıbe almasý maqsatynda issaparmen baryp kelgenimiz ras.
Joǵaryda aıtyp ótkendeı, Mıhaılovskidegi Pýshkın murajaıyn tamashalýdyń sáti týdy. Ol jaqtaǵy eń bir qatty qyzyqtyratyn nárse, Pýshkınge degen halyqtyń erekshe qurmeti. Ne degen sumdyq, murajaıda segiz júzden astam adam jumys isteıdi eken. Tek qana pýshkıntaný ortalyǵynyń ózinde alpystan astam adam ǵylymı qyzmetpen aınalysady. Budan bólek shtattan tys, el-elden, jer-jerden óz aıaqtarymen kelip, murajaıǵa qol ushyn berip jatqan jastar qanshama. Olar jyl boıy arnaıy kestemen esh úzilissiz, aptalap jatyp qyzmet jasaıdy. Al endi salystyryńyz, biz ben olardy. Mysaly, bizde Jıdebaıdy qasıetti jerimiz dep tebirený, barý, kórý, taǵzym etý bar da, al oǵan qyzmet etý jaǵy múlde joq. Bizdegi murajaıda, Semeıdegi, Abaı jáne Úrjar aýdandaryndaǵy bólimderdi qosa eseptegende, barlyǵy 82 adam ǵana jumys isteıdi. Abaıtaný men pýshkıntaný arasyn mine, osy mysaldarǵa qarap, ózińiz bajaılaı berińiz.
«Intermýzeı» halyqaralyq festıvaline birneshe márte qatystyq, ol bizge álem mýzeıleriniń ozyq tájirıbelerimen tanysýǵa múmkindik týǵyzýda. Mysaly, 2012 jyly Dýshanbe qalasynda ótken «Tarıhı-mádenı mura obektilerin qorǵaý, paıdalaný, jańǵyrtý jáne memlekettik qoryqtardyń máseleleri» konferensııasyna qatystym. Abaı murajaıy 2014 jyly «ICOM» halyqaralyq mýzeıler qaýymdastyǵyna múshe bolyp qabyldandy. Basqarý organy «Álem astanasy» atalatyn Parıj qalasynda ornalasqan qaýymdastyqqa múshe bolý murajaıymyz úshin úlken mártebe bolyp sanalady. 2014 jyly «Murajaı isiniń damýyna qosqan zor eńbegi úshin» «IKOM Qazaqstannyń úzdigi» atalymy boıynsha joǵary marapatqa ıe boldym.
Omby qalasyndaǵy A.Júnisova basqaratyn «Móldir» qazaq dıasporasy ortalyǵymen tyǵyz baılanysta jumys isteýdemiz. Qazirgi tańda Reseıdiń iri murajaılary – L.Tolstoıdyń Iаsnaıa Polıanadaǵy qoryq-murajaıy jáne Máskeý qalasyndaǵy L.Tolstoıdyń, sondaı-aq A.Pýshkınniń memlekettik mýzeılerimen shyǵarmashylyq yntymaqtastyq jaıly ózara kelisimder jasalyp, memorandýmdarǵa qol qoıyldy. Atalmysh memorandýmdar eki eldiń iri murajaılary arasyndaǵy ózara aqparat, tájirıbe almasý jáne munan da basqa túrli birlesken jobalardy júzege asyrýǵa múmkindik beredi.
Sonymen qatar, Eýropadaǵy mýzeılermen baılanys ornatylýda. Atap aıtatyn bolsaq, Germanııadaǵy áriptesterimiz Ilmenaý qalasyndaǵy Gete mýzeıi jáne Kassel qalasyndaǵy aǵaıyndy Grımmder mýzeıimen kórme ákelý baǵytynda kelisimder jasalýda.
Murajaı qyzmetkerleri sheteldegi muraǵattar men kitaphanalarǵa ǵylymı issaparlarmen baryp kelip jatady. Máskeý, Omby, Qazan qalalaryndaǵy muraǵattarda ájeptáýir jumys istedik. Osyndaı saparlar nátıjesinde Abaı jáne onyń týystaryna, aınalasyna qatysty tyń muraǵattyq derekter tabylǵany habarlanǵan bolatyn.
– Bıyl Abaıdyń týǵanyna – 170 jyl. Osyǵan oraı qandaı is-sharalar atqarylyp jatyr?
– Abaıdyń memlekettik qoryq-murajaıy negizinen aqynnyń ómiri men ónerin zertteýmen, nasıhattaýmen aınalysýda. О́kinishke qaraı, mereıtoı kezinde ǵana boı kórsetip qalýǵa tyrysatyn mekemeler joq emes. Biz ondaı amaldan adamyz, óıtkeni, búkil tirshiligimizdiń tiregi aqyn murasyna arnalýdan turady. Áıtkenmen de Abaıdyń 170 jyldyq mereıtoıyna oraı aýqymdy is-sharalar josparyn ázirledik. Atqarylǵan jumystarymyzdyń negizgilerine toqtalsaq, Abaı Qunanbaıulynyń 170 jyldyǵyna jáne Abaıdyń memlekettik qoryq-murajaıynyń 75 jyldyǵyna oraı «Hakim Abaı ulaǵaty» atty kórme tuńǵysh ret Atyraý qalasyndaǵy oblystyq ólketaný murajaıynda ashylǵan bolatyn. Bolashaqta qazaqtyń bas aqynynyń murasyn nasıhattaý maqsatynda oblysymyzdyń aýdandary men qalalarynda, Almaty, Astana, Pavlodar, Taldyqorǵan qalalarynda murajaı kórmelerin uıymdastyrmaqpyz. «Abaı – álem tilderinde», «Mereıli belester jáne rýhanı qundylyq» syndy kórmelerge kópshilik rızashylyqtaryn bildirse, aldaǵy ýaqytta da túrli taqyrypty qamtýǵa barynsha tyrysyp-baǵamyz.
M.Áýezov atyndaǵy Ádebıet jáne óner ınstıtýtymen birlesip Abaı murasyn zertteýshi, ádebıettanýshy ǵalym, fılologııa ǵylymdarynyń doktory, professor M.Bójeevtiń týǵanyna 105 jyl tolýyna oraı «Muratbek Bójeev – ádebıet tarıhyn zertteýshi» atty ǵylymı-teorııalyq konferensııa uıymdastyryldy. Sonymen qatar, aldaǵy josparda Ádebıet jáne óner ınstıtýtymen qosylyp «Abaı Qunanbaıuly: shyǵarmashylyq murasy jáne abaıtaný máseleleri» degen taqyrypta halyqaralyq ǵylymı konferensııa ótkizý mindeti tur. Bul jıynǵa elimizdegi belgili abaıtanýshy ǵalymdarmen birge sheteldik mamandar da shaqyrylyp otyr. «Abaı jáne Abaıdyń aqyn-shákirtteriniń shyǵarmashylyq murasyn oqytý máseleleri» atty qalalyq ǵylymı-tájirıbelik semınar uıymdastyryldy. Aldaǵy ýaqytta túrli taqyryptarda aımaqtyq, respýblıkalyq dárejedegi ǵylymı-tájirıbelik semınar jumystary júrgizilmek. Uly aqynnyń tuńǵysh bıografııasyn jazyp, abaıtaný iliminiń negizin qalaǵan tarıhı tulǵa Álıhan Bókeıhanovqa jáne halyqaralyq tarıhı eskertkishterdi jáne tarıhı oryndardy qorǵaý kúnine arnalǵan ózge de tanymdyq keshterimiz kelgen jurtty dán rıza etti.
Qazaqstan halqy Assambleıasynyń – 20, Abaı Qunanbaıulynyń týǵanyna 170 jyldyǵyna oraı «Adamzattyń bárin súı baýyrym dep...» atty dostyq festıvali uıymdastyryldy. Uly aqyn shyǵarmashylyǵynyń saltanaty asqaqtaǵan merekelik keshte Abaı óleńderi men qarasózderi mońǵol, orys, qytaı, qazaq, orys, nemis, koreı, tatar, arab tilderinde oqylyp, Abaı ánderi alýan tilde shyrqaldy. Bas aqynnyń álem tilderine aýdarylǵan shyǵarmalary haqynda aýqymdy maǵlumat berildi. Dástúrli túrde ótetin «Abaıdy oqy, tańyrqa...», «Muhtar murasy – adamzat baılyǵy» jáne «Mutylǵannyń taǵdyry» atty oqýshylar men stýdentter arasyndaǵy saıystarǵa kelsek, olar da aqyn toıyna kóp tartý ázirleýde. Sonymen qatar, Abaı aýdanymen, Shyǵys Qazaqstan oblystyq mádenıet basqarmasymen birigip ótkizetin munan da basqa kólemdi is-sharalarymyz jetkilikti.
Áńgimelesken Sátjan QASYMJANULY,
jýrnalıst. Semeı.