Álemdegi ozyq damyǵan elderde aýyl sharýashylyǵyn qoldaý arqyly ózderin azyq-túlikpen tolyq qamtamasyz etý negizgi mindetteriniń biri bolyp sanalady. Alaıda, jer, sý resýrstarynyń shekteýligine baılanysty aýyl sharýashylyǵy ónimin óndirýge qajetti tabıǵı resýrstardyń tapshylyǵy jyldan-jylǵa ulǵaıýda.
Bizdiń elimizde egistik jerden tapshylyq joq. Onyń jalpy aýmaǵy 272,5 mıllıon gektardy quraıdy, onyń ishinde, aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerdiń kólemi – 93,4 mıllıon gektar nemese barlyq jer kóleminiń 34,2 paıyzyn quraıdy. Bul qazaq eliniń úlken baılyǵy. Ásirese, agroónerkásip keshenin damytýǵa zor múmkinshilik bar. Osy múmkinshilikti utymdy paıdalanyp, elimizdiń ekonomıkasynyń ósýine jáne halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn kóterýge baǵyttaý mańyzdy másele.
Elbasy N.Nazarbaev H Islam ekonomıkalyq forýmynda «Qazaqstan aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy, jalpy aýdany 90 mıllıon gektarǵa jýyq jerge ıe bola otyryp, azyq-túlik qaýipsizdiginiń jahandyq ortalyǵyna aınala alady», degen bolatyn. Elbasynyń tujyrymdamasy elimizdiń ekonomıkasyn joǵary deńgeıge kóterýge baǵyttalǵan. Sondyqtan agroónerkásip keshenin damytýda osy bastamany júzege asyrý máseleleri óz sheshimin tabýy tıis. Agroónerkásip salasyn qarqyndy damytyp, jahandyq ortalyqqa aınaldyrý úshin bul salada memlekettik, ujymdyq, óndiristik uıymdar, sharýashylyq qojalyqtar, fermerler, seriktestik jáne jeke kásipkerlik qurylymdardy qatar qalyptastyryp, olardyń tıimdi jumys jasaýyna memleket tarapynan aýqymdy is-sharalar qarastyrý qajet. Bul is-sharalardy júzege asyrýdyń negizgi joly aýylsharýashylyq qurylymdardy irilendirý bolyp tabylady.
Alaıda, búgingi tańda jeke kásipkerler óz erkimen aýylsharýashylyq kooperasııalaryna birigýge qulyqty emes. Onyń basty sebebi – normatıvtik-quqyqtyq bazanyń jetilmegeni, qyzmetiniń aıqyn bolmaýyna baılanysty kooperatıv músheleriniń bir birine senimsizdigi. Sharýa qojalyqtary men fermerlerdiń ıeligendegi jer alqaptarynyń shaǵyn kólemi jáne olardyń óndiristik áleýetiniń tıisti dárejede bolmaýy óndiriske ozyq tehnologııalar men ǵylym jetistikterin óz dárejesinde engizýge múmkindik bermeıdi. Sonyń saldarynan aýylsharýashylyq daqyldarynyń túsimdiligi joǵary deńgeıde emes. Mal sharýashylyǵy ónimderiniń edáýir úlesi halyqtyń jeke qosalqy sharýashylyqtarynda óndiriledi. Bul tómen ónimdilikke ákelip, ónimderdiń ózindik qunynyń joǵarylaýyna áserin tıgizýde. Osy jaǵdaı óz kezeginde ishki naryqtaǵy aýylsharýashylyq ónimderine degen suranysty tolyq qamtamasyz etpeı ımportqa táýeldilikti qalyptastyrýda.
Joǵarydaǵy aıtylǵandardy eskere otyryp, aýyldy damytýǵa memleket tarapynan belgilengen qoldaý is-sharalaryna ózgerister engizgen jón sııaqty. Ol boıynsha aýyldy qoldaý baǵdarlamasyna bólinetin qarajattar naqty maqsattarǵa sáıkes josparlanyp, bólingeni durys. Búginde aýyldaǵy shaǵyn, orta kásipkerlikti damytýǵa bólinetin memlekettik qarajattar jumyssyzdyqty jáne qajetti azyq-túlik ónimderin óndirý máselelerin tolyq sheshe almaýda. Osy oraıda agroónerkásip kesheninde atqarylatyn is-sharalardy aldyn ala saraptan ótkizip, qandaı ónimder óndiriletinin, kimder óńdeıtinin jáne olardy kimder tutynatynyn anyqtap alý qajet. О́simdik, mal sharýashylyǵyn damytýǵa arnalǵan sýbsıdııalar jáne memleket tarapynan kórsetiletin qoldaý naqty óndiris oryndaryn ashýǵa múmkindigi bar qurylymdarǵa (agrotehnıkalyq sharalardy engize alatyn egistik jerlerdiń kólemi, materıaldyq-tehnıkalyq bazasy, mamandarmen qamtylýy) berilip, kútiletin nátıjeler aıqyndalýy qajet. Sebebi, aýylsharýashylyq qurylymdarynyń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jasamaı, qajetti mamandarmen qamtamasyz etpeı jetkilikti mólsherde sapaly ónim óndirý jáne olardy der kezinde óńdep, tutynýshylarǵa usynýdyń múmkindigi tómen bolatyny sózsiz.
Jalpy, memleket tarapynan beriletin sýbsıdııalar olardyń jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalǵan. Alaıda, olardy resimdeý, alý kezinde sharýa qojalyqtary men kásipkerler kóptegen qıyndyqtarǵa kezdesýde. Nesıe men sýbsıdııa alýǵa tapsyratyn qujattardyń sany kóp jáne sharýashylyqpen aınalysyp júrgen kásipkerler ol qujattardy tıisti zańdarǵa, erejelerge saı saýatty daıyndap, tapsyrýǵa daıyn emes. Aýyl sharýashylyǵynda jeke kásipkerler men memlekettik organdardyń arasyndaǵy sýbsıdııa men jeńildetilgen nesıelerdi resimdeýge baılanysty qatynastardy jeńildetý, retteý qyzmetterin júrgizetin qurylymdar damymaǵan. Olardy resimdeý aýyrtpalyǵy jeke kásipkerler men sharýa qojalyqtaryna júktelgen. Sharýashylyqty damytýǵa qajetti sýbsıdııa men basqa da memlekettik qoldaýlar sharýa qojalyqtary men fermerlerge jetkilikti mólsherde jáne qajetti merzimde berile bermeıdi. Bul óz kezeginde berilgen sýbsıdııalardyń nátıjeli de tıimdi jumsalýyn qamtamasyz etpeıdi. Sondyqtan, osy aıtylǵan máselelerdi boldyrmaýdy júzege asyratyn organdardy qurý qajet nemese ol qyzmetterdi júrgizýdi tıisti jergilikti atqarý organdarynyń bólimderiniń quzyryna júkteý qerek. Aýyl sharýashylyǵy basqarmalary men aýdandyq aýylsharýashylyq bólimderdiń qyzmetin keńeıtip, olardyń azyq-túlikti óndirýdegi jaýapkershilikterin kúsheıtý kerek. Olardyń qyzmetiniń nátıjeleri aýyldyq jerde qansha kásiporyndar qurylyp, qansha jumys oryndary ashylǵany jáne qandaı kólemde shıkizat ónimderi óndirilip, olardyń qanshasy óńdelýden ótip tutynýshylarǵa usynylǵanymen baǵalanýy tıis. Ol úshin olardyń quzyrynda joǵaryda aıtylǵan qyzmetterdi tolyq atqarýyna múmkindikter beretin tıisti sharýashylyq tetikteri bolýy shart. Sonymen qatar agroónerkásip salasy organdary men sharýa qojalyqtary, jeke kásipkerlerdiń arasyndaǵy qatynastar tolyq rettelmegen. Olardyń arasyndaǵy tıisti qyzmet qatynastary oryndalmaǵan jaǵdaıdaǵy jaýapkershilik mindetteri qarastyrylmaǵan. Qazirgi ýaqytta olardyń qyzmetteri kóp jaǵdaıda aqparat jınaýmen jáne joǵary organdarǵa jaýap daıyndaýmen shektelýde. Aýyl sharýashylyǵy óndirisiniń damý kórsetkishteri men olardyń tıimdiligi jónindegi aqparattyń shynaıylyǵy kóp jaǵdaıda kúmán keltiredi.
Aýylsharýashylyq óndiris oryndaryn jáne olardyń ónimderin saqtaıtyn, óńdeıtin kásiporyndardy ashýdyń mańyzy zor. Qazirgi kezde aýyl sharýashylyǵynda óndirilgen astyqty, kókónisti, basqa da daqyldardy saqtaýdy tolyq qamtamsyz etetin elevatorlar, qoımalar sany jetispeıdi. Olardyń kóbi eski, jańa tehnologııaǵa saı emes, jóndeýdi qajet etedi. Al olardy alýǵa aýylsharýashylyq qurylymdarynyń jetkilikti qarajattary joq. Mal sharýashylyǵy ónimderin óńdeıtin et, sút kombınattary da jetkilikti emes. Osyǵan baılanysty sharýa qojalyqtary men jeke kásipkerler óndirgen ónimderin deldaldarǵa nemese iri holdınıgterge tómen baǵamen satýǵa májbúr. Bul jaǵdaı sharýa qojalyqtary men jeke kásipkerlerdiń qajetti deńgeıde tabys tabýyna jáne óndirisin tıimdi júrgizýge múmkinshilik bermeıdi. Sondyqtan, osy máseleni sheshýge memleket qarajatyn lızıng jelisiniń qyzmeti arqyly tartý qajet. Qazirgi kezde elimizdegi lızıngtik qyzmet negizinen aýyl sharýashylyǵyn tehnıkamen jáne tehnologııalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etýmen aınalysady. Álemniń damyǵan elderi tájirıbesinde lızıngtik qyzmet tehnıkamen, tehnologııalyq jabdyqtarmen qamtamasyz etýmen qatar, asa qajetti ozyq tehnologııaly ınfraqurylym nysandary qurylysyn lızıngtik jelimen salý, odan soń olardy qarjy naryǵynda nemese ıpoteka, lızıng arqyly tapsyrýshylarǵa tıimdi uzaq merzimdi nesıege satý jaqsy damyǵan. Osy tájirıbeni bizde de engizýdiń paıdasy zor.
Jalpy, elimiz aýmaǵynyń keń ekenin jáne olardyń tolyq ıgerilmeı jatqanyn eskersek, aýyl turǵyndarynyń qala tóńiregine jappaı shoǵyrlanýyn qolaıly jaǵdaı dep aıtýǵa bolmaıdy. Aglomerasııa saıasatynan bas tartýǵa bolmaıdy, tek ony qaı jerlerde, qandaı kólemde júrgizýdi anyqtap alǵan jón. Elimizdegi aýyl turǵyndarynyń bárin qalaǵa shoǵyrlandyrǵan jaǵdaıda aýyl sharýashylyǵy maqsatyndaǵy jerlerdi ıgerý jáne halyqty qajetti sapaly azyq-túlikpen qamtamasyz etý máselesi qıyndaıdy. Elimizdiń aýdandyq jerlerdegi shaǵyn qalalardyń jaǵdaıyn jaqsartý basty másele bolý kerek. Qajet bolǵan jaǵdaıda tyń, ıgerilmeı jatqan aımaqtarda shaǵyn qalalardy nemese qala úlgisindegi jańa kentterdi salýǵa ınvestısııa tartýdyń mańyzy zor.
Eýropada, keıbir Azııa, Amerıka elderinde halyqtyń qalalarda shoǵyrlanýy qajettilikten týyndaǵan. Olarda bizdiń elimizdegideı keń terrıtorııasy, ıaǵnı aýyl sharýashylyǵyn damytýǵa qolaıly jerleri joq, sondyqtan da, halyqtyń kóbi qalaǵa shoǵyrlanǵan. Bizdiń eldiń jaǵdaıynda bul jappaı oryn almaýy tıis. Astana, Almaty jáne basqa iri qalalarda halyqtyń shoǵyrlanýynyń shegi bolý kerek. Úlken qalalardyń turǵyndaryn azyq-túlik ónimderimen qamtamasyz etýdiń de óz problemalary bar. Qala turǵyndaryn qamtamasyz etý úshin kásipkerler azyq-túlik ónimderin sheteldiń arzan azyq-túlik taýarlarymen qamtamasyz etip, otandyq ónimderdiń tutyný qabilettiligin tómendetýi yqtımal.
Joǵarydaǵy aıtylǵan máselelerdi sheshý óz kezeginde elimiz aýmaǵynyń tutastyǵyn saqtaýda da máni zor saıası másele bolmaq. Igerilmeı jatqan terrıtorııamyzda jańa shaǵyn qalalar nemese iri kentter salynyp, olarda jańa jumys oryndary ashylatyn bolsa jastarǵa, shet elderden keletin qandastarymyzǵa turǵyn úı, jumys oryndary kóptep tabylǵan bolar edi. Birinshi kezekte aýdandar aýmaǵynda osyndaı nysandardyń sanyn anyqtap, olardyń qurylysyna sheteldik, otandyq ınvestısııalardy mol tartýdy josparǵa engizý qajet. Aýyldyq jerde óndiris oryndary kóptep ashylǵan jaǵdaıda aýyl sharýashylyǵynyń, ónerkásip, qurylys mamandarynyń aýylǵa baryp qyzmet isteýine jol ashylady. Bul óz kezeginde jumyssyz júrgender men turǵyn-jaılary joqtarǵa tólenip jatqan járdemaqylar kólemin azaıtýǵa múmkindikter berer edi.
Agroónerkásip salasynda memlekettik menshikti damytý arqyly jetistikterge jetýge bolatynyn damyǵan elderdiń tájirıbeleri de kórsetýde. Kóp elderde aýylsharýashylyq ónimderin óndirý is-sharalary negizinen shaǵyn jáne orta kásipkerlikti damytýǵa baǵyttalǵan. Bul jaǵdaı ol elderdegi jer resýrstarynyń kólemine jáne soǵan sáıkes halyqtarynyń tyǵyz ornalasýyna baılanysty oryn alǵan. Al bizdiń eldiń erekshelikterin eskeretin bolsaq (tabıǵat, aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdiń kólemi men ornalasý jaǵdaılary) jer, sý resýrstaryn tolyq ıgerip, paıdalaný, jetkilikti mólsherde sapaly ónim óndirý men olardy óńdeý sharalaryn aýyl sharýashylyǵyndaǵy iri kooperasııalar men memlekettik kásiporyndar tıimdi júrgize alady. Sebebi, shaǵyn jáne orta sharýa qojalyqtarynyń óndiristik áleýetteri, qýaty búginde jetkilikti deńgeıde emes. Olardyń tájirıbesinde sharýashylyq máselelerimen ózderiniń otbasylary ǵana aınalysyp, aýyldaǵy jumyssyzdyqty joıa almaýda jáne tabystary aýyldaǵy halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn jaqsartýǵa baǵyttalmaǵan, óndirisi usaq taýarly sıpatta qalýda. Jol, aýyzsýmen qamtamasyz etý, mádenı is-sharalar jáne aýylǵa qajetti basqa máselelerdi sheshýge olar múddeli emes. Bul aıtylǵan máseleler qazirgi kezde memleket tarapynan sheshilýde. Memlekettiń baǵdarlamalarynda sharýa qojalyqtaryna jol salý, elektr energııasymen, gazben, aýyzsýmen qamtamasyz etýge qomaqty bıýdjet qarajattary qarastyrylǵan. Bul shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa qarastyrylǵan kómek. Memleket tarapynan ondaı kómekter aldaǵy ýaqytta da kórsetile berýi tıis. Bul óz kezeginde iri kásiporyndar, sharýa qojalyqtary men jeke sharýashylyqtardyń qatar damýyna oń áserin tıgizedi.
Degenmen, agroónerkásip keshenin joǵary deńgeıde damytý úshin aýylsharýashylyq óndirisinde ozyq tehnologııalardy engize alatyn jáne ónim óndirýmen qatar olardy óńdep, azyq-túlik taýarlaryn daıyndaıtyn iri memlekettik kásiporyndar ashý mańyzdy. Osy máseleni júzege asyrýdyń erekshe mańyzdylyǵy ekonomıkanyń daǵdarysqa kezikken kezinde, onyń aýyrtpalyǵyn jeńildetý de arta túsedi. Sonymen qatar, bul máseleniń oń sheshilýi agroónerkásip salasynyń tıimdi damýyna jáne halyqtyń áleýmettik jaǵdaıyn tómendetpeýge múmkindik beredi.
Reseı ǵalymdarynyń tujyrymdamasy boıynsha, ekonomıkanyń turaqtylyǵy men jańa jumys oryndaryn ashý úshin memlekettik menshik túrleri ekonomıkamyzdyń 55-60 paıyzynan kem bolmaýy kerek. Fransııa men Germanııa jáne basqa da batyseýropalyq elderde memlekettiń ishki Jalpy ónimdegi úlesi 50 paıyzdy quraıdy. Statıstıka málimetteri boıynsha, 2012 jyly elimizdegi aýylsharýashylyq qurylymdar sanynyń 85,2 paıyzy sharýashylyq qojalyqtary men fermerler úlesine tıesili jáne olardaǵy aýylsharýashylyq maqsatyndaǵy jerlerdiń kólemi 55,1 paıyzdy qurap, jalpy aýyl sharýashylyǵynda óndirilgen ónimderdiń 25,7 paıyzyn ǵana óndiredi. Al aýyl sharýashylyǵy kásiporyndarynyń sany 2,9 paıyzdy qurap, olardyń úlesindegi 44,6 paıyz jer kóleminen, jalpy, aýyl sharýashylyǵynda óndirilgen ónimderdiń 29,3 paıyzy óndirilgen.
Bul málimetter agroónerkásip kesheninde memlekettik kásiporyndardyń úles salmaǵynyń tómen ekendigin kórsetedi. Sol sebepten olardyń basqa menshik túrlerimen qatar damýyn qamtamasyz etý qajet. Olar naryqtyq ekonomıkanyń prınsıpterine saı jumys júrgizetin qurylymdar bolýy shart. Ol qurylymdardyń ishinde jeke menshiktegi sharýashylyqtar óz jumystaryn kelisimshart negizinde memlekettik tapsyrys boıynsha tıimdi júrgizýge tolyq múmkindik jasalýy tıis. Bul jaǵdaı jeke kásipkerlerdiń sharýashylyqtaryn júrgizýde memlekettik kásiporyndardyń tehnıkalaryn, basqa da kómekterin tıimdi paıdalanyp, óz óndiris kólemderin irilendirip, olardyń damýyna zor múmkindikter týǵyzady. Osy oraıda ǵylymı-zertteý ınstıtýttaryna iri memlekettik kásiporyndar, óndiristik birlestikter, aýylsharýashylyq kooperasııalaryn qandaı negizde qurý týraly, naryq jaǵdaıynda jumys isteý, qyzmet kórsetý erekshelikterine saı ońtaıly kólemin, sharýashylyqty uıymdastyrý, basqarý ádisterin aıqyndaý týraly tapsyrys berip jáne olardyń usynystaryn tájirıbege engizýdi júzege asyrý qajet.
Jańa ındýstrııalyq damý kezeńinde agroónerkásip keshenindegi olqylyqtardy joıý maqsatynda memleket iri óndiris keshenderin damytýǵa qomaqty qarjy bólýdi jáne shetel ınvestısııasyn tartýdy jedel óz qolyna alyp, olardy basqarý, retteý máselesin jetildirýge tıisti is-sharalar qabyldap, onyń júzege asýyn qatań qadaǵalaýy qajet. Bul aýylsharýashylyq ónimderin ǵylymı jetistikter men jańa tehnologııalardy engizý jolymen óndirýge jáne olardy óńdeıtin óndiristerdi qurý arqyly azyq-túlik ónimderiniń ózindik qunynyń tómendeýine jáne jańa jumys oryndaryn ashýǵa, shaǵyn jáne orta bıznes ókilderin básekelestikke saı jumys isteýine zor múmkinshilik týǵyzar edi.
Murat JUMADILDAEV,
M.H.Dýlatı atyndaǵy Taraz memlekettik ýnıversıtetiniń dosenti, ekonomıka ǵylymdarynyń kandıdaty.
Jambyl oblysy.