Ult aryn arlaǵan

Sulý jaralǵan suńqar aqyn

Ar ma? Armańyz? Armysyz? Osynyń qaısysy maqul? Qazirgi ádebı til aıyryp alyp, «Armysyzǵa» aıdar taqqan. Sonda qalǵan ekeýiniń hali qalaı bolmaq? Ѳleń sѳzdiń qadirin bizden gѳri táýir bilgen burynǵy shaldar «Ar ma?» degendi qolaı kѳrgen syńaıly. Onyń jaýaby, eki bastan «Bar bol!». Biz búginde «Sálemetsiz be?» dep amandasyp, oǵan jaý­ap bergende «Al, qaıtesiń?!» degendeı «Sálemetsiz be?» dep qaıta suraımyz. Osynymyz orystyń «Zdravstvýıte» degenine dál solaı «zdravstvýıte!» dep sálemdesý rásiminiń kóshirmesi emes pe eken? Sálemge álik alǵanda abzaly «Sálemet bolyńyz» deý emes pe? Ho-o-sh, «Ar ma?»degenge qaıta oralaıyq. «Batyrlar jyrynda» qalaı deýshi edi? «Janyna keldi ar ma dep, aldynda kisi bar ma dep». Ѳzbek pen uıǵyr, qaraqalpaq pen túrikmen jáne sol aǵaıyndarmen qoltyqtas júrgen ѳz qandastarymyz áli kúnge birimen-biri «Armańyz», «armańdar» dep amandasyp jatady. Budan shyǵady – osynyń úsheýi de bizge bѳten emes. Bѳtensirep júrgen ѳzimiz. Sѳz – dúnıe. Dúnıeni syrtqa tasymaıdy, ishke tasıdy. Úıim kѳrikti, sándi, jıhazdy bolsa eken dep tasıdy. Átteń, keıde biz ishke tasýdyń ornyna, dalaǵa tastaımyz. Sѳzdiń «aýrýyn» dál biletin shaldar búginde sırek. Ilgeride sırek te bolsa bar edi. Sonyń biri – Qýan aǵań-tyn, qazaqtyń kѳrnekti aqyny Qýandyq Shańǵytbaev. Sol Qýan aǵań kitabyna «Ar ma, respýblıkam» dep at qoıady. Biz osy tusqa kelgende «Ar» sѳzin omonım aýylynan izdeımiz. Izdesek ony uıat-ıman, obal-saýaptyń elinen tabamyz. Qýan aǵań tuńǵysh kitabyn «Ar» dep ataǵan. Mundaǵy «Ar» ataqty orys aqyny Vladımır Sokolov aıtqan «Net shkol nıkakıh. Tolko sovest». Qýan aǵańnyń poetıkalyq genezısiniń túp-tamyry tuńǵysh jınaǵy «Ar» jaryq kѳrgende, Muhtar Omarhanuly Áýezov óleńge ulttyń aryn arlaıtyn aqyn kelgenin bilip, balasha qýanǵan. Ѳkinishke qaraı, qýanysh uzaǵynan súıindire almady. Ekeýine de «ultshyl» degen aıyp taǵylyp, el ishi ala taıdaı búlindi. Aqqý – kıeli qus. Nazyrqansa, shoshyǵan kѳline qaıtyp oralmaıdy. Qýan aǵań sol ketkennen tabany kúrekteı shırek ǵasyrǵa taqaý ýaqyt boıy ѳleń aýylyna atbasyn burmapty. Ѳleń – baıaǵynyń ertegilerinde aıtylatyn qyryq birinshi qaqpa sekildi dúnıe. Durysy – muny ashpaý kerek. Ashtyń eken — basyń jerge jetkenshe qyr sońyńnan qalmaıtyn qyrsyq pen qyzyq, sátsizdik pen qýanyshqa ѳzim baryp uryndym deı ber. Qyryq birinshi qaqpa, aqyry, ѳz degenin istep tyndy. Qýan aǵań ѳleńge qaıta kelgende: Ar! Sen saý bolsań, sana, sabyr, sarqylmas, Ádiletimniń toly arnasy tartylmas, Qara dúnıe qaptap kelse, qaımyqpan, Ajal qaýpi ar kúshinen artylmas, – dep keldi. Syrbazdyqtyń túp qazyǵy – uıat pen ıman. Uıat, ıman degen kisi ár nársege aıalaı qaraıdy. Toptaı shabý, qosarlaı tizý, qosamjarlaı ózeýreý-syrbazdyqqa úsh qaınasa sorpasy qosylmaıtyn qasıetter. Jaratylysynda kirpııaz, bekzat Qýan aǵań Qudaıdyń qutty kúni toqpaq jal, toban aıaq shobyr da, quıǵan qasyq-qulyn músin jaraý da alaman tasyr ǵyp jatatyn jyr jazyǵyna ѳz júırigin sırek shyǵardy. Ѳzegin ѳrtep, júregin jaryp shyqqan jyr jınaqtarynyń qoldan-qolǵa tımeı, oqyrmanyna jetip jatatyny da sol sebep. Qýandyq Shańǵytbaev – sonysymen birge, qalyptan shyqpas taqýalyqtan ada erkin aqyn. (Chehov esińizde me, «Chelovek v fýtlıare») Ol – báseke-talastan, jasandylyqtan irgesin aýlaq ustaıtyn erkindik. Osydan attaı 75 jyl buryn (1940 jyly) ѳleń tabaldyryǵyn: Ѳmirdiń shalqar kѳshesin, Keshemin erkin shańdatyp, Ѳńgerip altyn kesesin, Simirem qanbaı shárbatyn, – dep batyl da aǵynan jaryla attapty. Mine, sodan beri onyń ómiri ѳzin de, ѳzgeni de qaıtalamaı, jyr jarysynda shashasyn shańǵa shaldyrmaı, tarlan shabysta ótti. Sѳz sıqyryn synaptaı mysqaldap, qyzǵyshtaı qorıdy. Uly Muhań, Muhtar Áýezov onyń «Ar» atty tuńǵysh jınaǵyn oqyǵanda qandaı kúı keshkeni bizge beımaǵlum. Ol keshegi tili qazaqsha shyǵyp, medreseden saýat ashyp, sodan úlken mádenıetke qulash ura bastaǵan jaqsy men jaısańdy kѳzinen tizip áketken kerbaq zamannan keıin eski muralardy ıgerýge eshkimniń de batyly barmaı, «atam da sen, anam da sen – partııanyń» qylyshynan qan tamyp turǵanda: Men – qazaq! Qymbat maǵan babam jeri, Tyrnalar qıqý salǵan samal kѳgi. Beder joq aıdynynda aınadaıyn, Az alqa aınalaıyn Shaǵan kѳli.   Arqada aqqan sel bop jasty bilem. Shubyrǵan aq taban bop ashty bilem, Qan ısi qolqany atyp, Ańyraqaıda, Jer qapqan atanákes qasty bilem.   Maqtanam, ulyńmyn dep seniń, qazaq, Súıemin jerimdi abat, elimdi azat. Jonyńa janym pıda, týma meken, Bir saǵan baǵyshtalǵan peıil taza, aq, – degen ѳleńdi oqyp, kѳpten kѳrinbeı ketken eski tanysyn kѳrgendeı qýansa kerek. Eski tanys deýimizdiń ekinshi jaǵy taǵy bar. Muhań eskishe oqyp, jazý bylaı tursyn, Shyǵys ádebıetin ѳte jaqsy bilgen. «Tartys» atty segiz sýretti pesasynyń keıipkerleri Iýsýf qarı men Jálel ápendi farsy tilinde sóılesedi. Joq, durysy Muhań olardy farsysha sóıletedi. Til ózge tilder arqyly baıyp otyrady. Kezinde qazaq tilin arabızmder, farsızmderden «chıstartý» naýqany júrgende, talaı ásem tirkes, ádemi sѳzderdiń qosaq ara bos ketkeni málim. Soǵan ishteı jany ashyǵan Muhań Shyǵys ádebıetin táýir biletin Qýan aǵańnyń ѳleńderinde jıi ushyraıtyn «gúlstan», «gúltáj», «nápáqa», «jánnát», «ılham», «súmbil», «qumbyl», «maısa sabat», «aq torqa bult», «yrańkѳk dala», «púlish bel», «qamqa qyr», «kúmis mızan kúz kezi», «nart qyzyl kún» sekildi naǵyz qazaqy tirkesterdi kѳrip, súısinse kerek. Ol, ásirese, baýyrlas tatar halyq poezııasyn jaqsy biletin. Marqum Ǵalym Ahmedov aqsaqal, Syrbaı Máýlenovpen keıde tatarsha sóılesýshi edi. Bizdiń shyǵys poezııasyna qyzyǵýshylyǵymyzdy quptap, tatar aýyz ádebıeti úlgilerinen tárjima jasaýdy usynǵany bar. Sol á degende-aq sátsiz bastalyp, «besigende tunshyqqan» isimizdiń keıbir úlgileri ǵaıyptan taıyp saqtalyp qalypty: Qara da ǵana qara ormandar bar, Qazanat kerek óterge, Qııamet dosqa jaralǵandar bar, Sen, jylama, erkem, bekerge.   Qara ormandardan qara jelder eskende, Qar tún kerek jyrlarǵa. Sol jasyl toǵaılarǵa, sol belesterge, Qaıta oralatyn kún bar ma.   Qalaı umytasyń Edildi kórkem, Edilge jylda soǵalyq, Orysqa sheshkenshe belińdi, erkem, О́le qal burymyńa oralyp. Oqyp shyǵyp, túpnusqamen salystyrǵan Qýan aǵań: «Seniń munyń qazaqshaǵa qarap ulyp tur, aýdarmada naǵyz tatar muńy sezilýi kerek, áıtpese, bári beker», dep short kesti. Keıin ol tatar óleńiniń eń abyroıly, eń talantty ókiliniń birinen sanalatyn «Dártnamany» úlgige alyp, jeke kitap jazǵanda naǵyz tatar muńy degen, rasynda osyndaı bolýǵa kerek shyǵar degen oı keldi. Qadyr Myrzalıev «Dártnamany» oqyp «mynadaı tárjima meniń qolymnan kelmes edi» dep shynyn aıtty. Anyǵynda, ol tárjima emes edi, ol Qýan aǵańnyń tól shyǵarmasy bolatyn. Álbette, kósh basynda tatar shyǵarmasy turǵany anyq. «Beri kele tatar ádebıetimen júıeli túrde tanysyp, beıtanys saf tunyǵynan qana juttym. Buryn ótken Qul Ǵalı, Muhamedııar, Qandaoı, Choqyrııarlardy (osynyń durysy Chorıar, ıakı, Sharıar, demek baıaǵy bizdiń Shádi tóre jyrlaǵan «Tórt dos» bolýy da bek múmkin) bylaı qoıǵanda, bertindegi Zakır Ramıev, Ǵabdýlla Toqaı, Saǵıt Ramıev, Shaıhzada Babıch, Hadı Tahtashtardyń árqaısysy uzaq tarıhy bar tatar mádenıetiniń bıik-bıik bir-bir asqary sııaqty» dep jazdy Qýan aǵań keıin. Ol «Dártnamanyń» avtory Zakır Ramıevtiń shyǵarmashylyǵyn qatty qadirledi. «Ol ekeýmiz Ordyń sýyn tel ishken jerlespiz »dep te jazdy («Egemen Qazaqstan», 01.08.1992). Zakır Ramıev óz zamanynyń abyroıly aqyny bolyp qana qoımaı isker azamat retinde qazaq pen tatarǵa kóp eńbek sińirgen kisi kórinedi. Áýeli tatar moldalarynan bilim alyp, oqýyn Ystambulda jalǵastyrsa kerek. Elge oralǵanda shyǵys mádenıetin jetik biletin sharqshunas-orıentalıst ǵana emes, saýda-sattyq, iskerlik qabiletterimen keń tanylady. Onyń ıeliginde irili-usaqty zaýyt-fabrıkalarǵa qosa birneshe altyn keni de bolǵan. Reseıdiń asa iri alpaýyttarynyń biri bola tura óziniń birde-bir kitabyn shyǵarmaǵan, kerisinshe tatardyń talantty aqyndaryn kóp qamqorlapty. Zakır Ramıevtiń óleńderin Syrbaı Máýlenov te tatar tilinde jalyqpaı oqýshy edi. Átteń, týys eldermen osy sekildi baılanystar sońǵy jyldary múlde azaıyp ketti. Ol álbette keıin aıtylatyn, arada jyldar ótken soń, zaman ózgergen soń asyqpaı jiktep-jiliktep aıtylatuǵyn áńgimeniń arqaýy. Qýan aǵańnyń tilin aqyn Serikbaı Ospanov arnaıy zerttep, tamasha eńbek jazdy. Qyrattaǵy qyzyl qyrshyn ishinen, Qopal samǵap kѳterildi kúshigen. Áreń qaldy aman-esen beıshara, Bir saýdaıy bala túlki tisinen. nemese: Boz býazı bastapty. Ѳtti kѳktem Otty selin shildiger tѳkti kѳkten. Janastyrdy joǵary kѳterip ap. Saǵym shaıqap keledi kóp túbekten! Ne: Kók jıekte qalǵyp tur Kók ala bas kóp bult, Nege sonsha órteıdi, Ѳzegimdi ѳrt qylyp. Baıqap qaraǵanda, tabıǵat salǵan sýrettiń astarynan adamdar keshken tirshiliktiń tynysyn tanýǵa bolady eken. Tabıǵat pen adam áreketi ádemi úılesim taýyp tur. Sheberlik janar arbaıtyn kórinister arqyly sheshimin tapqan. Asyly artyq boıaýsyz oı men sezim tutastyǵyna júdá qatty nazar aýdardy. Qýan aǵań ѳleńderiniń á dep bastalǵanynan erkin quıyla jóneletini de sodan bolar. Kѳk jýsannyń shashaǵyna qumyrsqa Shyǵyp alyp shyqqa shomyp tur áli, Tyńyn tastap tunyp turǵan turmysqa. Antennasyn ary-beri burady. Mine, osy shýmaqta aqyndyq ǵajap ańǵarympazdyǵy baıqalady. Bul tusta taǵy bir baıqaǵanymyz, tereń oı aıtyp, úlken polotno jasaý úshin úlken taqyryptar izdeý tipti de shart emes eken. Kѳńil kѳzimen qaraı alar adam úshin, aınalamyzdaǵy mamyrajaı tirshiliktiń ѳzinen ѳleń-ѳmirdiń ѳzegi kѳrinbek. Qýandyq Shańǵytbaev shyǵar­mashylyǵyn sóz etkende ádebıettiń basty elementi – til máselesine erekshe toqtalyp ѳtken jѳn. Ѳıtkeni, halyqtyń til qazynasyn paıdalanýdaǵy onyń únemshildigi men sheberligi, talǵampazdyǵy, ѳleń ónerin murat etkeni kim-kimge de ѳnege bolarlyq. Keıingi tolqyn aqyndar, ѳmirden erte ѳtken Keńshilik Myrzabekov pen Jumataı Jaqypbaevtan sony ańǵarar edik. Osy bir tusta jasyratyny joq, aqyn óleńderin oqyǵanda keıbireýler «Qýandyq jyrlarynda túsiniksiz sѳzder kóp» degendi jıi tilge tıek etedi. Biraq bizdińshe dál osy jerde aqynǵa kiná artý artyq. Túptep kelgende tildi bilý bar da, ony ѳlshep qoldaný taǵy bar. Orynsyz qoldanylǵan sóz – ornyqsyz. Ol óleńge opa bermeıdi. Jyrdyń shyraıly bolýy úshin tildiń shuraıly bolýy shart. Sońǵy jyldary Otanymyzǵa taǵdyr tálkegimen bir kezderi shetke aýyp ketken qandastarymyz oralýda. Aralarynda ádebıetshileri az emes. Qaı qaısynan da ańǵaratynymyz – oralman aǵaıyndar meıli, Qytaıda, meıli muńǵyldyń dalasynda júrsin ana tilimizdi qaımaǵy buzylmaǵan qalpynda taza saqtaı alǵan. Shan-sharaf, izet-úrmet olarǵa! Eger Qýan aǵań sekildi sóz qadirin biletin eski shaldar tiri bolǵanda oralman aǵaıyndardyń elge tez sińisip, ádebı-saıası, áleýmettik prosesterge ıntegrasııalanyp, etene aralas ketýi budan góri jyldam, budan góri jeńil, buǵan qaraǵanda mańyzdyraq bolar ma edi?! Eski maqal: «Bıdiń aıtqanyn qul da aıtady, átteń aýyzynyń dýasy joq», deıdi. Dýaly aýyz qarııalarǵa zárý ekenimiz talas týdyra qoıar ma eken? «Elge el qosylsa qut», degen kóne sózdi jańa shyqqan kúndeı jaqyn tutatynymyz sodan. Ana bir jyly Pekınge jolymyz tústi. «Balqan, Balqan, Balqan taý, ol da bizdiń barǵan taý» degendeı Pekınde de qazaq az emes eken. Qytaı Halyq Respýblıkasy Ulttar ýnıversıtetiniń janynda qazaq tili men ádebıetin úıretetin, zertteıtin arnaýly ujym bar. Shetinen sen tur, men ataıyn otanpárýar jigitter men qyzdar. Qazaq óleńi dese ishken asyn jerge qoıady. Erkin, Muhtar, Bolash sekildi ustazdar shákirtterine sapaly bilim, sanaly tárbıe berýde óz isteriniń úzdigi atanyp kele jatqan jandar ekenine kózimiz jetti. Shette júrse de tilin, dilin, dinin joǵaltpaı, elim Qazaqstan, ultym Qazaq dep júrgen sol azamattardy kórgende eriksiz tebirenesiń. Esimizde erekshe qalǵany sol Qytaı Halyq Respýblıkasy Ulttar ýnıversıtetiniń muǵalimderi de, túlekteri de Qýań aǵań jyrlaryn jaqsy kóredi eken, nege degende tili bizge jaqyn, áste, Altaı ne Tarbaǵataıdyń qazaǵy bolýǵa kerek dep jobalaıdy. Jaqsyda jattyq joq degen osy da. «Qansha jasap ólse daǵy aqyndy, Jas edi dep eske alyńdar, týǵandar!» – degen sóz bar. Osy joldar Qýań aǵań tıptes kisilerge arnap aıtylǵan sekildi. Ol bıyl toqsanǵa keledi eken, toqsan degen máýjirgen shaldyń jasy ǵoı, Qýan aǵańdy oǵan qalaı qııamyz. Ilekeń, Ilııas aǵa Jansúgirov shaldyqty qalaı sýretteýshi edi: «Qaýdyrap appaq qýdaı saqal-shashy, Qaltyrap jyndanǵandaı qoly, basy... irińdep, syǵyraıyp eki kózi, bizdershe hat bilmeıtin bir qatty shal, Jýan ıt súıek bermes jalmaýyzy». Bul – aýlaq asyl aǵadan! Ol sol aq jibek kóıleginiń óńirin aq samalǵa ashyp tastap, qoıý qara shashy jelmen jelbirep, sáýirdiń osy jańa ǵana jaýyp ótken jupar jańbyrynan sońǵy shyq toly shalǵyndy keship órteńge órlep bara jatqan sulý qalpynda kóz aldymyzda qalyp qoıǵan. Basqa basqa, kárilik, egdelik áýel basta sulý jaralǵan suńqar aqynǵa esh jaraspaıtyn sekildi ǵoı, tegi. Qýan aǵańnyń qyzy Gaýhar ákesiniń shyǵarmashylyǵyn halyqqa nasıhattaýda eren eńbek sińirip keledi. О́zi jetekshilik jasaıtyn «SaGa»baspasynan áke muralaryn shyǵaryp, talmaı izdený ústinde. Uly Jánibek (Áz Jánibek) Shańǵytbaev ákesiniń óleńderin saǵattap jatqa oqıdy. Qýan aǵań «Kári búrkit» atty ataqty jyrynda qantúbit, qansúrek, sháýli ataý­laryn kóp biletinin kórsetý úshin ádeıi alyp otyrǵan joq, taqyryp tabıǵaty sony talap etedi. Jyr jarasymy oryndy qoldanylǵan sóz, tilge oramdy úndestikte ekenine kóz jetkizdik. Aqynnyń tańdaýly dúnıeleriniń biri «Shaja» ańyz dastany. Osy bir shaǵyn da bolsa, salmaqty shyǵarmadaǵy aýyrlyǵy – amanattaı, qıyndyǵy – qııametteı kúndi basynan keshirgen Qazaq eliniń qaıǵy-muńy oqýshynyń ón boıyn titirkendiredi. Á degennen-aq, bir-birimen shymyr baılanysqan shýmaqtar shyrmaýyna iligip, oqıǵa ıirimine boı usynasyz. Zulymdyqtyń betin qamshy bolyp osqan abyzdyń sѳzderine kѳz júgirtelik: Salýly orda san jurtym, Sahara kezgen kerbaqpyn. Salalap keshken san bultym, Saıasyz bezgen beıbaqpyn.   Taýdaǵy tarlan tarǵylym, Tabany tıgen kerbaqpyn. Arlan da quba alǵyrym, Shalaǵaı shúıgen beıbaqpyn. nemese mynaǵan qulaq salaıyq: Tarp urǵan taýdyń taǵysy, Tarpańdaı basyp kelesiń, Tarlaýyt nýdyń barysy. Ashańdaı basyp kelesiń,   Qaıraýyq doly bozkúıim, Shanaqty teýip kernesin, Jelkildek soqqan jezkúıim, Jeregeı bulttaı órlesin. Munda oqýshyny baýrap alatyn alma-kezek alshyly-shik túsip jatqan allıterasııa, assonanstardan da buryn ѳleńdegi folklorlyq saryn úlgisi. Iá, qaıtalap aıtamyz folklorlyq úlgisi. Ѳzimizdiń tól ádebıetimizde ǵasyrlar eleginen ótip, ѳlshenip, bizge saf altyn kúıinde jetken altyn qazyna. Bul – atadan qalǵan mura. Urpaq boryshy – murany tozdyrý emes, ozdyrý desek, sózge arqaý etken dastan dittegen jerinen shyqqan. Ishki yrǵaqtar, aforızmder, teńeýler, sınonımder, ıdıomalardyń nebir ásem úlgileri de osynda. Oqýshy Shaja aıarlyǵyna kúıingen saıyn abyzdyń adaldyǵyna, aǵyl-tegil tókpe aıtqyshtyǵyna súıinedi. Til shuraıyn tóge áspettelgen bul dastan Qýandyq aqyn talantynyń bir qyry. Bul kópshilik kѳńilinen shyqqan shyǵarma. Qýandyq Shańǵytbaevtyń taǵy bir erekshe atap ѳtetin qyry onyń aýdarmalary. Bir kezde uly Muhtar Áýezov baǵalaǵan aqynnyń aýdarmashylyq qasıeti áli de ashylýyn kútip jatqan kezekti bir tyń dúnıeler. Sol aqyn: Ѳleńsiz meniń kúnim joq, Ońaza emen oljaǵa. Elese elim ulym dep Jetedi maǵan sol ǵana, – depti. Aqyn armanynyń iske asyp, jyr-súıer qaýymǵa súıikti bolǵanyna qanshama ýaqyt ótti. Áıtse de, jyr jıhazynda jasaý-jabdyǵy túgel óleńdi ómir dep uqqan aqyn qashan da izdenis ústinde ekenin kitaptan soń kitapta dáleldep ótti. Jalpy, sóz basynda aıtylǵan Arlylyqqa eshkim de úıretpeıdi. Ol týa bitti qasıet ekendigi – aksıoma. Biraq úlgi tutarlyq, ulaǵat alarlyq azamat aqyn bolatyny basqa, ѳzinshe bir áńgime. Osy turǵydan kelgende ѳzin aqynmyn dep sezingenderge Qýandyq Shańǵytbaevtan alar úlgi-ulaǵat ushan-teńiz. Ѳıtkeni, ol til men sѳzdi ǵana úndestirip qoımaıdy, azamattyq pen aqyndyqty, arlylyq pen adamgershilikti aıryqsha bıik qoıady. Sodan baryp aqynnyń kirpııazdyǵymen astasqan ishki álem tazalyǵy kim-kimdi bolsa da eriksiz eleń etkizedi. Rýh sheksizdigin týdyrǵan ýaqyt – dep qazirgi aýmaly-tѳkpeli, qıyny men qyzyǵy qaıshylasqan kezeńde sony talap etedi. «Sapar shalǵaı, jol alys, Aqynǵa joq eshýaqytta demalys», – deıdi Qýan aǵań «Túrkistan» atty óleńinde. Siz áli de sapardasyz, ustaz! Esenǵalı RAÝShANOV, Amanhan ÁLIMULY. ALMATY.