Konfýsıı men kemeldik
Bıyl meniń Qytaı Halyq Respýblıkasyn turaqty meken etkenime on jyl tolady. Aldymen birneshe satyly oqýdy bitirdim. Qazir qyzmet isteımin. Osy elde júrip ósip-jetildim. On jyldyń ár kúni jańalyqqa toly boldy. Osynshama uzaq ýaqyt ishinde bul halyq meni tańǵaldyrýdan, al men olarǵa tańǵalýdan jalyqpadym. Bul – qarasy qalyń, tarıhy tereń, qyry men syry mol el. Aspanasty jurtynyń ómirge degen kózqarasy ózge elderden erekshe. Olardyń turmysy, túsinigi, bolmysy basqadan bólek. Qaza berseń shyǵa beretin ken kózi sekildi qalyń eldiń qyzyǵy taýsylmaıdy. Qytaıdaǵy eń qasterli nárse – qundylyqtar. Bular úshin qundylyq – ult bolmysynyń belgisi, tálim-tárbıeniń besigi.
Qytaı qoǵamynda qundylyq degen túsinikti naqty qalyptastyrǵan adam – uly oıshyl Konfýsıı. Ol rýhanı jáne otbasylyq qundylyqty qasterleýdi dáriptegen. Ádeptilikti adam baqytynyń basty kepili dep ósıet qaldyrǵan. Ǵulama buqara men bılikti, memleket pen qoǵamdy birtutas etetin júıeni oılap taýyp, onyń qaǵıdalaryn qattap ketken. О́ziniń ómirden alǵan sabaqtaryn saraptap-saralap, toptap-qorytyp, ózgeshe bir ilim túzgen.
Ol túrli áleýmettik jaǵdaıda ómir súrdi. Jastaı jetim qalady. Onyń ákesi Shýlıan He degen ataqty batyr bolǵan. Konfýsıı – Shýlıan Heniń ózinen 46 jas kishi áıelinen týǵan balasy. Shýlıan Heniń aldyńǵy eki áıelinen uly bolmaǵan. Konfýsıı bir jarym jasqa tolǵanda Shýlıan He ómirden ozady. Ol ketken soń eki kúndesi Konfýsııdiń anasyna kún kórsetpeı, úıden qýyp shyqqan. Qart kisige tıgen áıeldi ne aǵaıyny, ne qoǵamy qabyldamaıdy. Ol balasyn alyp, el-jurttan alys jerge kóshedi. Oqshaý ómir súredi. Anasy qatty qınalǵanyna qaramastan ulyna bar meıirimin tógip, qanattyǵa qaqtyrmaı, tumsyqtyǵa shoqyttyrmaı, aıalap ósirgen. Osyny kórgen Konfýsıı sábı kezinen otbasylyq qundylyqtar jaıynda oı túıindeı bastaıdy.
Kóp uzamaı anasy da ómirden ozǵan soń, Konfýsıı el kezip ketedi. Bireýdiń sharýasyn istep, keıbireýge jalshy bolyp júrip, elden kórgenin únemi kókeıge túıip, mıyna toqı bilgen. Ol qarshadaıynan el ishindegi oıshyldardyń, kósheli kisilerdiń áńgimesin tyńdap, únemi ilim izdeýmen bolǵan. Sonyń arqasynda on jeti jasynda memlekettik qyzmetke alynǵan. Al jıyrma besinde qoǵamda kádimgideı bedeli bar, mádenıetti tulǵalardyń qataryna qosylady. Memlekettik qyzmette júrip, ádilet mınıstri laýazymyna deıin kóteriledi. Biraq memlekettik júıedegi keleńsizdikterden kóńili qalǵan ol keıinnen muǵalim bolýǵa bel býady. Sóıtip, ómir boıy oqýshy tárbıelep, áleýmetke adamı qasıetterden arylmaı, baqytty ǵumyr keshýdiń joldaryn úıretýmen bolady.
Konfýsıı áke men bala, áıeli men eri, ustaz ben oqýshy, bılik pen buqara arasyndaǵy qatynastardyń qaǵıdalaryn jazǵan. Sol qaǵıdalarǵa qytaılar áli kúnge deıin qulaq asady. Zaman ózgeristerine oraı keıbir qaǵıdattardyń sıpaty ózgerdi, al keıbireýi sol qalpynda saqtalǵan...
Ǵylym men ǵıbrat
Konfýsıı kezinde basshy – basshy, baǵynyshty – baǵynyshty, muǵalim – muǵalim, oqýshy – oqýshy, áke – áke, bala – bala bolyp qalýy tıis degen. Iаǵnı, árkim óz ornyn bilýi kerek. Bul turǵydan alǵanda qazirgi Qytaıda Konfýsıı qaǵıdalary barynsha saqtalǵan. Bylaısha aıtqanda, ár adam negizinen ózine laıyq qyzmette otyrady. Tıisti ataǵy da óz dárejesine qaraı beriledi. Jalpy, ózimiz sóz etip otyrǵan eldegi ataq berý júıesi eń ádil sala dep bilim salasyn aıtýǵa bolady.
Konfýsııdiń búkil ómiri bilim jınaýmen ótkendikten, ol ustaz ben oqýshy arasyndaǵy qarym-qatynasqa erekshe kóńil bólgen. О́zi de ustaz bolǵandyqtan bul mamandyqty eń qurmetti kásip dep sanaǵan. Sondyqtan bilim salasynda ózi kórgen memlekettik júıede kezdesetin jemqorlyq, bıýrokratııa sekildi keleńsizdikterge jol bermeý kerektigi jaıynda qatań eskertken. Bul eskertýdi qazirgi qytaılar da esten shyǵarmady. Munda áli kúnge deıin ustaz sózi – eń qurmetti ataýlardyń biri. Keıde qytaılar muǵalim bolmasa da, ózinen jasy úlken syıly adamdardy ustaz dep ataıdy.
Jalpy, bul elde ǵylym salasynda eńbek etetin azamattar eń syıly adamdar qatarynan oryn alady. Eń joǵary ǵylymı ataq – akademık. Mıllıondaǵan básekelestiń arasynan ozyp shyǵyp akademık ataný – qıynnyń qıyny. Ol – shyn mánindegi ınemen qudyq qazǵandaı sharýa. Akademık ataǵyna deıingi joldy myna júıemen kórsetýge bolady: bakalavr – magıstr – doktor – post-doktor – assıstent-laborant – lektor – dosent – professor – akademık. Akademık ataǵyn alǵanǵa deıin professor bes satydan (1, 2, 3, 4, 5 dáreje) ótýi tıis. Iаǵnı, ǵylymǵa bes túrli jańalyq engizý shart. Al akademık ataǵyn alý úshin tek memlekettik kólemde emes, búkilálemdik deńgeıde moıyndalǵan ǵalym bolýyń kerek. Adamzat ataýlyǵa paıdasy tıetin ǵalamat jańalyq ashpasań, bári beker. Máselen, Qytaıdaǵy akademıkter arasynda esimi erekshe atalatyn ǵulama – Szıan Sıýelın. Ol – Qytaı jerinde tuńǵysh sýtegi bombasyn ázirlep, ony synaqtan sátti ótkizgen ataqty ǵalym. Bul kisi áıgili jańalyǵyna 1964-1967 jyldarda qol jetkizgen. Alaıda, akademık ataǵy oǵan 1984 jyly berilgen. Szıan Sıýelın – Qytaı tarıhynda tuńǵysh akademık ataǵyn ıelengenderdiń biri.
Jalpy akademık, professor, magıstr sekildi joǵary dárejeli ǵylymı ataqtar Qytaıda 80-jyldardan keıin berile bastaǵan. Aıta ketetin jáıt, qazirgi Kompartııa tóraǵasy Sı Szınpınniń zaıyby Pen Lııýan – eń birinshi bolyp magıstr ataǵyn alǵandardyń biri. Búginde búkil Qytaı boıynsha 1391 akademık, on myńdaǵan professor bar. Olar negizgi eki akademııada – Qytaı ǵylym akademııasy men Qytaı ınjenerlik ǵylymdar akademııasynda qyzmet isteıdi.
Professor ataǵyn ıelengender mınıstrlikterdegi departament bastyǵy, al akademıkter vıse-mınıstr dárejesimen teńestiriledi. Professorlarǵa memleket tarapynan kólemi keminde 100 sharshy metr bolatyn 3-4 bólmeli páter bólinedi. Akademıkterge de dál sondaı jaǵdaı jasalady. Oǵan qosymsha «Aýdı-A6» markaly arnaıy kólik pen júrgizýshi bólinedi. Ǵylymı dárejesin abyroımen alyp júrip, 80 jastan asqandardyń ataǵyna qurmetti degen sóz qosylady. Olardyń zeınetaqysy sońǵy qyzmetindegi jalaqysynyń 90 paıyzyn quraıdy.
Ǵylym salasy qyzmetkerleriniń jalaqysy da salystyrmaly túrde joǵary. Mektepte bilim beretin ustazdar keminde 3 myń ıýan, bizdińshe 90 myń teńge jalaqy alady. Balabaqshadaǵy tárbıeshiler mektep muǵalimderine teńeledi. Al ýnıversıtettegi jalaqy 4 myń ıýan, ıaǵnı 120 myń teńgeden bastalady. Qysqasy, ustazdyq Qytaıdaǵy eń bedeldi kásip sanalady. Bul el búginde sandyq ólshemnen góri sapaǵa kóńil bóle bastady. Sondyqtan qarapaıym muǵalim atanýdyń ózi ońaıǵa soqpaıdy. Tek doktorlyq dárejesi barlar ǵana ustazdyqqa jaraıdy. Jalpy, ǵylymı ataq taǵaıyndaý júıesi burynǵy keńestik júıeden alys ketpegen. Ataq berý kezinde ǵalymnyń jas mólsheri de eskeriledi. Máselen, 40 jasqa tolmaǵandarǵa bilimi asyp, talanty tasyp tursa da professor ataǵy berilmeıdi.
Abyroı men ataq
Saýatty da sanaly urpaq tárbıeleý úshin sapaly bilim qajet. Sondyqtan bilim salasyn memleket qatań qadaǵalaıdy. Munda jalǵan ataq alý múmkin emes. Qaı dókeıdiń týysy bolsań da, ózińniń shama-sharqyńa sáıkes baǵańdy alasyń. Ýnıversıtet qabyrǵasynda júrgende meniń buǵan talaı ret kózim jetti. «Aǵa-kókelep» júrip sessııanyń sharýasyn tyndyrý munda atymen joq. Muǵalimge syı-syıapat ázirlep, soǵan laıyqty baǵa surap kelgen adam qylmysker sanalady. Bilim ordasynyń ishinde de, syrtynda da ustaz ben shákirttiń arasynda birkelki qarym-qatynas bolýǵa tıis. Oqytýshyǵa para berem dep sottalyp ketken stýdentter týraly talaı estigenmin. Jaı ǵana sabaqtan barmaq basty, kóz qystymen baǵa alǵanyń úshin qylmystyq jaza daıyn turǵanda, ǵylymı ataqty tegin alý týraly áńgime bolýy múmkin emes.
Jalpy, bilim berý isinde ǵana emes, kez kelgen salada osyndaı ahýal qalyptasqan. О́nerde de júzden júırik, myńnan tulpar shyqqandar tıisti ataqtaryn alady. Bul saladaǵy eń joǵary ataqtyń biri – «Birinshi dárejeli memleket ártisi». О́nerdiń qaı baǵytynda bolsań da, eń joǵarysy – osy ataq. «Birinshi dárejeli memleket sýretshisi, bıshisi, ánshisi...». Mundaı ataqty tek Qytaıda emes, halyqaralyq deńgeıde moıyndalyp, álem jurtshylyǵyn tańǵaldyrǵan óner qaıratkerleri ıelenedi. Biraq seni aldymen halqyń moıyndaýy kerek. Alǵashqy baǵalaýshyń – óz ólkeńniń adamdary. Mysaly, sen Hýnan provınsııasynyń týmasy bolsań, eń áýeli sol provınsııa turǵyndaryna keńinen tanymal bolǵanyń jón. Olar saǵan «Hýnan aıdahary», «Hýnannyń bı patshasy» sekildi aımaqtyq máni bar ataq beredi. Sodan keıin ǵana memleket nazaryna ilinesiń. Osylaısha satylap-satylap ataq jınaı beresiń. Aýyl-aımaqtan, provınsııadan shyǵyp, ónerimen kópshiliktiń kóńilin baýraǵan talanttar Beıjińdegi túrli óner ordalaryna shaqyrylady. Naǵyz báıge sonda bastalady. Onda Qytaıdyń provınsııalary men tórt avtonomdy aımaǵynan kelgen talanttar básekege túsedi. Kil myqtynyń arasynan sýyrylyp shyqqandar ǵana joǵary dárejeli konkýrstarǵa qatysa alady. Onshaqty memlekettik ataq-dáreje ıelenip, júzdegen konkýrstarda jeńip shyqqan óner ıesine «Birinshi dárejeli memleket ártisi» ataǵy beriledi. Mundaı ataq alý úshin mindetti túrde joǵary bilimiń bolýy kerek. Shetelde ónerińdi shyńdaǵanyń týraly arnaıy qujat taǵy qajet.
Ataǵy joq ánshiler men bıshiler teledıdar ekranyna shyqpaıdy. Árıne, barlyq deńgeıdegi ártisterge arnalǵan telearnalar men baǵdarlamalar barshylyq. Biraq bizdiń «Qazaqstan» ulttyq arnasy men «Habar» sekildi ózimiz sóz etip otyrǵan memlekettiń basty telekesheni – Qytaı ortalyq televıdenıesinen jarq etip kóriný úshin ónerdegi ornyń bólek bolýy kerek. Ortalyq televıdenıeniń eń eleýli merekelerge arnalǵan konsertterinde tek joǵary dárejede moıyndalǵan ártister ǵana óner kórsetedi.
Taǵy bir aıta ketetin jaıt, Qytaıda fonogrammamen óleń aıtýǵa qatań tyıym salynady. Bul naǵyz shyn talanttardyń daralanyp shyǵýyna yqpal etedi. Halyq sanynyń kóptigin eskersek, «Birinshi dárejeli ártis» ataǵyn ıemdengen óner maıtalmandarynyń sany salystyrmaly túrde az. Osyndaı órge shyqqan az ǵana darabozdardyń arasynda bizdiń qandastarymyz da bar. Mıllıardty moıyndatqan qazaqtardyń kóshin belgili kınorejısser Janar Saǵatqyzy bastaıdy. Ol – memlekettiń birinshi dárejeli rejısseri. Oǵan osy eldiń ult kósemderi men Qytaıdyń saıası tarıhy jaıyndaǵy fılmderdi túsirýdi senip tapsyrady. Mundaı mártebeni eń tańdaýly óner maıtalmandary ǵana ıelenedi. Bizdiń gazetimiz «Mıllıard ishindegi brıllıant» dep ataǵan Janar – sondaı asa sırek talanttyń biri.
Darynymen qalyń eldi moıyndatyp, «Birinshi dárejeli memlekettik syılyqtyń» ıegeri atanǵan áıgili qandasymyzdyń biri – Ákbar Májıt. Bul aǵamyz – Qytaı memlekettik Saıası keńesiniń múshesi, «Qytaı jazýshylary» jýrnalynyń bas redaktory. Kezinde Qytaı Jazýshylar odaǵy tóraǵasynyń orynbasary bolǵan. Qytaısha jazyp, qytaılardyń ózin súısindirgen ataqty qalamger.
Bı bıleýden qalyń qytaıdy qol soqtyrǵan men biletin qos dúldúlimiz bar. Olar – Ánýar Túsipuly men Farhat Bımashuly. Ánýar Túsipuly – Qytaı jerindegi az ulttardyń bılerin úzdik bılep, san márte memlekettik marapat alǵan. Qytaı atynan sheteldik gastrolge alǵash barǵan óner sańlaqtarynyń biri. Al Farhat Bımashuly – Qytaı jerinde tuńǵysh «step» bıin bılep, «Shyǵystyń step hanzadasy» atanǵan áıgili bıshi. Steptiń otany – Irlandııadan kelgenderdiń ózi Farhattyń ónerin tamashalap, tańdaı qaqqan. Qazir onyń ataǵy da kóp, barmaǵan shet eli de joq. Ol – batystyń bıin Qytaıǵa alǵash engizgenderdiń biri. Sonyń bárine qandastarymyz eren eńbektiń, jankeshti jattyǵýdyń arqasynda qol jetkizgen.
Toqsan aýyz sózdiń tobyqtaı túıini – Qytaıda jalǵan ataqqa jol joq. О́nerde de, ǵylymda da talaı jyl ter tókpeseń, eshqandaı tabysqa kenele almaısyń. Al aıanbaı eńbek etseń, alynbaıtyn qamal bolmaıdy. Oǵan seneri men súıeneri bolmasa da, 56 ulttyń ishinen jaryp shyǵyp, ónerdiń bıik shyńyna kóterilgen qandastarymyzdyń ǵalamat jetistikteri dálel.
Yrys pen ysyrap
Bul elge búginde san emes, sapa kerek. Tamyr-tanystyń, paranyń kómegimen ataq alý múmkin emes. Kompartııanyń jańa Tóraǵasy Sı Szınpın jemqorlyqpen belsendi kúres júrgizýde. Eldegi eń bedeldi degen sheneýnik, mınıstr, generaldardyń ózi jemqorlyq jasap, memleket bedeline nuqsan keltirgeni úshin abaqtyǵa jabyldy. Asa kóp kólemde qarjy qymqyryp, qazynaǵa qol salǵanyna baılanysty talaı adam aýyr jazaǵa kesildi. Iá, zań óte qatań munda. Áıtpese, mıllıardtan astam qursaqty qalaı ashyqtyrmaı ustaısyń?! Sı Szınpınniń bılik qurǵaly memleketke engizgen ózgeristerin oılap otyryp, taǵy bir jaıt esime tústi. «Quldyraǵan qundylyqtardan» bastalǵan maqalalar toptamasynda ysyrapshyldyq týraly aıtylǵan. Elimizdiń keıbir aımaqtarynda toı ótkizgende salt-dástúrge kóńil bóle bermeıdi. Toı-tomalaqtyń deńgeıi ketken qarajatqa, shaqyrylǵan qonaqtyń sanyna qarap baǵalanady. Mán-maǵynasy joq toılar kóbeıip barady. Elge belgili aǵalarym osy jóninde oı tolǵapty. Qytaıda da buryn mundaı jaǵdaı bolǵan. Jalpy, bul eldiń dástúrinde de úılený toıynda bar baılyǵyńdy shashý kerek degen uǵym bar. Neǵurlym aqshany kóp shashsań, soǵurlym keliniń qaıyrly bolady. Buryndary bul aptalap, aılap sozylatyn, túrli salt-dástúrge toly uzaq úrdis-tin. Biraq qarajat ta osy uzaq ýaqytty eskere otyryp jumsalatyn. Al beri kele jurt tek batystyq úlgidegi banketpen shekteletin boldy. Alaıda, bir bankettiń ózine burynǵylardyń bir aı boıy jumsaıtyn qarajatyn tóge salatyndar kezdesti. Ásirese, memlekettik qyzmetkerler, ıaǵnı sheneýnikter arasynda banket arqyly básekelesý edáýir etek alyp ketti. Osydan tórt-bes jyl buryn Shanhaı ákimshiliginiń bir qyzmetkeri óz ulyn úılendirý úshin baqandaı bir aýdannyń bıýdjetin jumsaǵan eken. Onyń toıyndaǵy kortejge 25 «Ferrari», 25 «Lamborghini», 10 «Rolls Royce» kólikteri ilesip júripti. Osylaısha bir kún boıy Shanhaıdy shýlatqan toıdyń jańǵyryǵy bir jylǵa sozyldy. Bul toı týraly barlyq áleýmettik jelilerde, ǵalamtorda jazyldy. Keıinnen dúbirli dýman týraly habar joǵarydaǵy basshylardyń qulaǵyna jetti. Kóp uzamaı ol sheneýnik jemqorlyq úshin jaýapqa tartyldy. Al jańǵyryǵy jarty Qytaıǵa jetken toı týraly aqparat ǵalamtordan joǵaldy. Sodan bastap bul másele qatań qadaǵalaýǵa alyndy.
Zertteý júrgizý arqyly Qytaıda jylyna esepsiz qarajat úılený toıyna jumsalatyny anyqtaldy. Tek Hebeı provınsııasyna qarasty Shydjıachjýan qalasynda jylyna 700 mıllıon ıýan úılený toıyna ketetin bolǵan. Al búginde toı-dýman ótkizýge shekteý qoıyldy. Memlekettik qyzmetkerlerge, ásirese basqarýshy qyzmettegilerge óz qolastyndaǵylardy toıǵa shaqyrýǵa tyıym salyndy. Onyń ústine syılyqty konvert kúıinde alýǵa bolmaıdy. Syılyqtardyń baǵasy da bekitildi. Mysaly, belgili bir dárejedegi sheneýnikter quny 100 dollardan artyq syılyqty qabyldap alǵany úshin jaýapqa tartylady. Qonaqtar sany da toı ıesiniń bedeline baılanysty 50-100 adamnan aspaýy kerek. Sonymen qatar, toıda qonaqtarǵa usynylatyn taǵamdarǵa da shekteý bar. Sheteldik ónimderdi, ishimdikterdi, qymbat ekzotıkalyq taǵamdary ústelge qoıýǵa bolmaıdy.
Toıdy qoıshy, memlekettik qyzmetkerlerge qymbat meıramhanalardan as iship, qymbat kólik minip, asa qymbat kıim kııýge de zań júzinde qatań tyıym salynady. Jeke toılar emes, memlekettik merekege oraı uıymdastyrylatyn saltanatty sharalar da qadaǵalanady. Tek eń basty úsh merekege – QHR-dyń qurylǵan kúni, Eńbek kúni jáne «Kóktem merekesine» oraı toılaý uıymdastyrylady. Qalǵan dástúrli merekelerde shaǵyn jıyndar ótkizilip, qurǵaq quttyqtaýlar ǵana aıtylatyn boldy. Jemqorlyqpen kúres komıtetiniń baıandaýynsha, bul qadamdar eldegi esepsiz ysyrapshyldyqty toqtatady. Al úılený toıyna ketetin qarajatty shekteý jas jubaılardyń toıdaǵy shyǵynǵa emes, dástúrge kóbirek kóńil bólýine yqpal etedi deıdi mamandar. Iаǵnı, memleket ulttyq qundylyqtardy qalpyna keltirýge barynsha kúsh jumsap jatyr. Jalpy, tek ulttyq qundylyqtardy saqtaý ǵana emes, ult sanasynyń taza bolýy da Qytaı úkimetiniń nazarynda.
Perzent pen parasat
Konfýsıı belgilegen qundylyqtarǵa qaıta oralaıyq. Onyń ósıeti boıynsha eń basty qundylyq – otbasy. Bul – áke men balanyń, áıel men erkektiń, aǵa men ininiń ara qatynasy jaıynda áńgime. Konfýsııdiń aıtýynsha, týystyq qatynastar eshqashan úzilmeýi tıis. Ony úzgen nemese úzilýine sebepker bolǵan adam baqytsyzdyqqa ushyraıdy. Ol rýhanı jaǵynan únemi jupyny kúı keshedi. Uly ǵulamanyń aıtqanyna qytaılar ǵasyrlar boıy qulaq asyp keldi. Alaıda, keıingi urpaq oıshyldyń ósıetterin qaperge ala bermeıtin sııaqty. Jalpy, kommýnızm qurylymy qandaı da bir nanym-senimderge qaıshy keledi. Al Konfýsıı ilimi belgili bir dárejede din retinde qabyldanady. Kópshilik úshin bul fılosofııa ǵana emes – dinniń de tuǵyrnamasy. Sóıtip, qytaılar osy kúnge deıin bir-birine eptep qaıshy keletin qos ıdeologııany qatar ustanyp keldi.
Sońǵy kezderde munda da otbasylyq qundylyqtar seldirep bara jatqan sekildi áser qaldyrady. Buǵan sebep – josparly týý saıasaty. Kóp jyl boıy Qytaı úkimeti otbasynda bir baladan artyq týýǵa tyıym salyp keldi. Bul, árıne, eldegi kezekti demografııalyq jarylystan qutqardy. Josparly týý saıasaty álemniń demografııalyq ósimin 500 mıllıon adamǵa tejegen. Halyq sany taǵy da jarty mıllıardqa artqan kezdegi Qytaıdyń ahýalyn kóz aldyńyzǵa elestete berińiz. Ártúrli kúrdeli ahýal paıda bolýy múmkin be edi?! Kim biledi... Eń bastysy, bul saıasat eldegi turaqtylyqty saqtap qaldy. Esesine halyqtyń sana-sezimin ózgertti. Ásirese, óskeleń urpaqtyń ómirge kózqarasyn basqasha qalyptastyrdy, olardy ózimshil etti. Qazirgi qytaılardyń arasynda da ata-ananyń qadirin bilmeıtinder kezdesedi. Osydan on jyl buryn Qytaıǵa oqýǵa kelgende bir toptaǵy qyz-jigitterdiń ata-analary týraly aıtqandaryn estip, jaǵamdy ustaǵanmyn. Olardyń aıtýynsha, áke-sheshe bul ómirdegi demeýshi ǵana. О́sirdi, óndirdi, oqytty. Joǵary bilim berdi. «Endi jumysqa ornalastyrsa boldy, men birer jyldan keıin olardyń aldyndaǵy qaryzymnan qutylamyn», – deıdi bireýi. Men: «Bul qalaı?», – dep suradym. Sóıtsem, ol birer jyl jumys istep, oqýyna, kıim-keshegine ketken qarajatyn eseptep, sol aqshany jınap, áke-sheshesine qaıtaryp bergendi jón kórip otyr. Sosyn bitti, olarǵa táýeldi bolmaıdy, kóp aralasa da qoımaıdy. Sol eki-úsh kýrstasymnyń ǵana emes, qazirgi býynnyń biraz bóliginiń oıy osyndaı ekenin ańǵardym. «Estimegen elde kóp», dep qolymdy bir-aq siltegenmin. Árıne, aıtqandaryna senbedim.
Keıinnen bul máseleni ózimshe zerttep kórdim. Sóıtsem, Qytaı qarııalary kóbinese jalǵyzdyqta ómir súredi eken. Qaraýsyz qalǵan qarttar sany jyldan jylǵa kóbeıip keledi. Bul qoǵamdaǵy úırenshikti jaıtqa aınalyp barady. Bar meıirimin tógip, alaqanyna salyp álpeshtep ósirgen «kishkentaı ımperatorlar» eseıgennen keıin jeke basynyń qamymen ketedi. Bul – eń basty qundylyqtardyń kemigeniniń kórinisi. Otbasyn umytqan adamnyń basqa da izgi qasıetteri joǵala bastaıdy. Memleket bul máselemen de belsendi aınalysýda. Máselen, byltyr árkim qart áke-sheshesin jylyna kem degende bir ret kórip turýy tıis degen zań shyqty. Oǵan moıynsunbaǵandarǵa jaza qoldanylady. Sógis jarııalanady, aıyppul salynady.
Qaı kezde de eshkimge tizesin búkpeı, qaýip-qaterge tóze bilgen bizdiń qazaq: «О́nerdi úıren de jıren», degendi baıaǵyda-aq aıtqan. Taǵdyr qandaı salmaq salsa da, qaıyspaı kóterip, qıyndyqty el bolyp eńsere bilgen halyq ekenimiz ras. Qundylyqtardyń quldyraýy – qazirgi zamannyń bizge qurǵan qaqpany. Biraq aqylǵa salyp, aılaǵa júginsek, jańa dáýirdiń qyzyǵyna, jańa tehnologııanyń sandyq sıpatyna aldanyp, sıqyrly únine bólenip jata bermespiz. Kórshiniń isi keremet edi... dep jan-jaǵymyzǵa qaraý kerek pe, kim biledi?..
Dáýren BAÝYRJANULY,
«Egemen Qazaqstan».
BEIJIŃ.