ESEPPEN PAIDALANSAŃ, ESEŃ KETPEIDI

Tabıǵatty qorǵaýdyń sapasyn arttyrý úrdisin álemniń barlyq damyǵan elderi ustanyp otyr. Bizdiń elimiz de sol órkenıettiń kóshine ilesip, ekologııalyq jaǵdaıdy zaman talabyna saı jaqsartýǵa baǵyt ustaýda. Sonyń bir aıǵaǵy – Qazaqstan ótken jyldyń 17 qyrkúıeginen bastap aýa keńistiginiń ózgerýin retteıtin Kıoto hattamasyna tolyq qosyldy. Bul degenińiz, aldaǵy ýaqytta halyqaralyq uıymdar tarapynan ekologııaǵa qatysty talap kúsheıedi degen sóz. Ana sheti men myna sheti tulpardyń tuıaǵyn ketildirip, ushqan qustyń qanatyn tal­dyratyn keń baıtaq qazaq jeri – ata-babadan qalǵan ıgiligimiz, baılyǵymyz, búgingi táýelsiz Qazaqstannyń memlekettik menshigi. Elimizdiń bolashaǵy – keleshek urpaqtyń qolyna ótetin ólke baılyǵyn, ósimdigi men janýarlar dúnıesin, jalpy qorshaǵan ortany qorǵaý ba­ǵytynda Elbasy alǵa qoıǵan mindetter men Úkimet tarapynan bekitilgen sharalar bizdiń qyzmetimizdiń basty baǵdary bolyp tabylady. Oblysty el óńirleri arasynda ekonomıkalyq jaǵynan qýatty, áleýmettik jaǵynan áleýetti deńgeıge kóterip otyrǵan da aýmaqtaǵy jer­asty jáne jerústi baılyǵy ekeni de ras. Desek te, oblys ekologııalyq lastaný úlesi boıynsha elimizdegi anaǵurlym qolaısyz bes aımaqqa kiredi. Oblystyq ókiletti jáne atqa­rýshy bılik ekologııalyq pro­blemalardy sheshýdi udaıy nazarda ustasa da aımaqta jerasty sýlarynyń hrom qosyn­dylarymen, bormen lastanýy, ónerkásiptik jáne turmystyq qaldyqtardyń óńdelmeýi sııaqty problemalar áli de sheshimin tappaı keledi. Munaı jáne gaz óndirý saldarynan Kókjıde jerasty  aýyz sý qorynyń lastanýy qaýpi týyndap otyr. Munaı óndiriletin aýmaqtaǵy eldi mekenderdiń ekologııalyq jaǵdaıy kúrdeli bolyp qalýda. “Aqtóbemunaıgaz” jáne “Lan­kaster Petroleým” aksıo­nerlik qoǵamynyń munaı kásip­shilikterine jaqyn orna­lasqan Keńqııaq, Sarkól, Shubarshı eldi mekenderinde kúkirtti sýtegi, benzapırenniń, formaldegıdtiń, shańnyń mólsheri shektik ruqsat etilgen jınaqtalýdan 1,2-den 4,8 esege deıin artady. Elek ózenin bormen lastap jatqan kezindegi Alǵa hımııa zaýytynyń shlam jınaqtaǵysh toǵanyn zertteý jáne tájirıbelik jumystar júrgizildi. Osy ózenniń basseınin tazartýdyń tehnıkalyq-ekonomıkalyq negizdemeleri jasaldy. Elbasynyń ózi Elek ózenin alty valentti hrommen lastanýdan tazartý boıynsha tapsyrma bergen bolatyn. Oblystyq ákimdik biregeı tá­jirıbelik jumystar uıym­dastyrdy,TEN jasady. Jobany quzyrly oryndar qarap, ony júzege asyrýǵa respýblıkalyq bıýdjetten  1,5 mlrd. teńge bólýge sheshim qabyldady. Sondaı-aq, Shalqar kóliniń tabanyn tazartý da ózekti másele bolyp otyr. Kól tabanyn tazartý jobasy jasaldy, bul joba respýblıkalyq baǵdarlamaǵa da engizildi. Alaıda, jobany qarjylandyrý jyldan-jylǵa ke­ıinge ysyrylyp keledi. Ús­timizdegi jyly kóldiń gıdro­tehnıkalyq qurylystaryn qaıta jaraqtandyrýǵa jergilikti bıýd­jetten qarjy bólindi. Biraq, onyń tabanyn tazartý áli bas­talǵan joq. Mine, osynyń bári tabıǵatqa janashyrlyqpen qa­ramaýdyń, ony esepsiz paı­dalanýdyń saldary ekeni daýsyz. Biz tabıǵat baılyǵyn tek osy sátte ǵana paıdalanýdy mise tut­paı, keleshek urpaqqa qandaı kúıde qaldyratynymyzdy qaperde ustaýymyz kerek. Ras, burynǵy qaı kezden góri qazir tabıǵat qorǵaýǵa basymdyq berile bastady. Ony osy salany qarjylandyrýdyń artyp otyr­ǵanynan da ańǵarýǵa bolady. Sózimiz jalań bolmas úshin naqty derekterge júginelik. Oblys boıynsha tabıǵatty qorǵaý is-sharalaryn qarjylandyrý kólemi 2005 jyly  179,5 mln. teńge bolsa, ótken jyly 1 892,2 mln. teńge qurady. Munyń ózi óńirdegi ekologııalyq tepe-teńdikti qalpyna keltirý jáne tabıǵı orta sapasyn turaq­tandyrý úshin tabıǵatty paı­dalaný jáne qorshaǵan ortany qorǵaý salasynda birqatar is-sharalardy júzege asyrýǵa múmkindik berdi. Shalqar qala­synda sanıtarlyq jáne ekolo­gııalyq talaptarǵa saı osy za­manǵy turmystyq qatty qal­dyqtar polıgony salyndy. Aq­tóbe qalasy mańyndaǵy jasyl je­lektiń sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵyn qaıta jaraqtandyrý jo­basy ázirlendi. Jumys aıa­synda aldaǵy ýaqytta kesýden, órtten jáne orman zııankes­terinen qorǵaý jóninde is-sharalar júrgiziletin orman qoryna engizý úshin orman alqaby usynyldy. Orman tálim baq­taryn damytý jóninde usy­nystar engizildi. Burynǵy  jasyl jelekterdi qaıta jaraq­tan­dyrýdyń tehnologııalyq syzbasy daıyndaldy. Oblys  boıynsha búlingen jerlerdi túgendeý júrgizildi, onyń kólemi anyqtaldy, búliný jáne tabıǵı aımaqtyq sıpatyna qaraı jerlerdi qaıta qalpyna keltirý jospary ázirlendi. Qorshaǵan ortany lastaıtyn barlyq obektiler anyqtaldy, olardy respýblıkalyq nemese kommýnaldyq menshikke berý jumystaryn júrgizý tizbesi jasaldy. Kókjıde qum alqabynyń jer asty biregeı tushy sý ken ornyn saqtaý maqsatynda ǵylymı qoldanbaly ekologııalyq zert­teýler júrgizildi. Jerasty sýlarynyń sapasyn qadaǵalaý úshin gıdrogeologııalyq uńǵymalar jelisi quryldy. Jumys qorytyndysy boıynsha jerasty sýlaryn saqtaý jóninde uıymdastyrý jáne tehnıkalyq is-sharalar  jospary jasaldy.  Iesiz gıdrogeologııalyq uńǵymalardy túgendeý jumystary bastaldy. Shalqar aýdanynda ózdiginen aǵatyn – 94 uńǵyma, Baıǵanın aýdanynda – 99 uńǵyma, Yrǵyz aýdanynda – 19 uńǵyma anyqtaldy. Bıyl biregeı tushy sý ken ornyn saqtaý maqsatynda “Kók­jıde qum” alqabynyń jerasty jáne jer betindegi sýyna monı­torıng júrgizýdi jalǵastyrý, mem­lekettik orman qoryna kirmeıtin óńirdegi orman alqaptaryn túgendeý, olardyń qazirgi jaǵdaıyn baǵalaý jáne saqtaý, ońtaıly paıdalaný jóninde usynystar ázirleý kózdelýde. Sondaı-aq, Elek ózeni basseı­ni­niń jerasty sýlaryn alty valentti hrommen lastanýdan tazartý jónindegi jobany júzege asyrý bastaldy. Aqtóbe qalasy mańyndaǵy jasyl jelektiń sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵyn qaıta jaraqtandyrý jónindegi jumys­tardy jalǵastyrý, 2010 jyly kólemi 62 gektar jerge jumys júrgizý josparlanyp otyr. Jınalǵan materıaldardy zertteý jáne taldaý arqyly jalpy kólemi 547,66 sharshy shaqyrym bolatyn Aqtóbe qalasynyń sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynyń shekarasy belgilendi. Merdiger “Qazekojobalaý” JShS ony qaıta qalpyna keltirý is-sharalaryn daıyndady. Jobalaýshylar qaıta qalpyna keltiriletin aǵashtardy jalpylama túbirimen qoparý ádisinen bas tartýdy usynyp otyr. О́ıtkeni, mundaı ádis ormandy joıýǵa negiz bolady. Sondyqtan jobalaýshylar naqty kúıregen aǵashtardyń butaqtaryn qıyp, qaıta túlep kókteýi úshin túbirin qaldyrýdy usyndy. Osylaısha, aǵash­tardyń tabıǵı ósýin qamtamasyz ete  alamyz. Topyraqty zertteý málimet­terine sáıkes, Aqtóbe qalasy sanıtarlyq-qorǵaý aımaǵynyń memlekettik orman qory jeriniń basym bóligine (40 paıyzdan astam nemese 2466 gektar) keleshekte qaraǵaı otyrǵyzý da oılas­ty­rylýda. Jasyl jelekter sanıtar­lyq-gıgıenalyq qyzmetti atqara­dy, qalany qatty jáne ańyzaq jelden, topyraq boraýdan saq­taıdy, aýa basseınin tazartýǵa,  aýany ıon­daýǵa, adamdardyń den­saýlyǵyna, tabıǵı keshenge, qala­nyń sáýlettik-landshafty kel­betine oń áser etetin, rekreasııa múm­kindigin keńeıtýge septigin tı­gi­zetin fıtonsıdter bólip shyǵarady. Aqtóbe qalasynyń aınala­syndaǵy qaraǵashtardyń shekti jasyna jetýi jáne 1990 jyldary tıisti  kútim jumystary júrgi­zilmeýi saldarynan orman daqyl­da­rynyń basym kópshiligi qýrap qaldy. Oblys ákimdigi qaıta qalpyna keltirý jobasyn ázirleýge qarajat bóldi, “Qazekojobalaý” JShS qýraǵan aǵashtardy aýys­tyrý boıynsha is-sharalar josparyn daıyndady. Onda qorshaǵan ortaǵa, ósimdikterge zııan keltirmeıtin utymdy tehnologııalar usy­nyldy. Jospardy iske asyrýdyń birinshi jyly merdiger – “Elim Aqtóbe” kompanııasy aýmaǵy 62 gektar jerde orman aǵashtaryn qalpyna keltirý jumystaryn bastap ketti. Kelesi jyldary jumys kólemin 400-450 gektarǵa arttyrýdy jos­parlap otyrmyz. Atalǵan ju-mys­tardy oryndaý     10 jyl mer­­zimge belgilengen. Ol úshin aýmaǵy 5644 gektar bolatyn qýraǵan aǵashtardy kesip, olardy qaraǵaı, shaǵan, terek, qaıyń sııaqty aǵash túrlerimen almas­tyrýǵa baǵyt ustalýda. Aqtóbe oblysy qazirgi ýaqytta erekshe shapshań damyp kele jatqan aımaqtyń biri. Munaı  men basqa da ken  óndirý joǵary qarqynmen damýda. Soǵan baılanysty, munda mıllıondaǵan jyldardan beri qalyptasqan dala, shóleıt, jartylaı shóleıt alqaptarynyń jáne sý aıdyndarynyń erekshe bıosenozyna da qaýip tónýde. Osy jaǵdaılardy boldyrmaý jáne aldyn alý maqsatynda 2007 jyly erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardy damytý jáne ornalastyrý resýrstarynyń qazirgi jaǵdaıyna keshendi baǵa berildi, erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtarǵa usynylatyn aýmaqtardyń tizimi jasaldy, olarǵa sıpattamalar berildi. 2008 jyly  Mártók, Qobda, Orqash jergilikti mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaqtardyń jaratylystaný-ǵylymı jáne jergilikti mańyzy bar erekshe qorǵalatyn “Ebıta” tabıǵı aýmaǵynyń tehnıkalyq-ekono­mıkalyq negizdemesi daıyn­daldy. Bıyl Qarǵaly aýdanynda jalpy alańy 83 770 gektardy quraıtyn “Ebıta” jergilikti mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaǵy  quryldy. 2005-2006 jyldar araly­ǵynda oblystyq bıýdjettiń qarjylandyrýymen Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervatynyń jaratylystaný-ǵylymı jáne tehnıkalyq-ekonomıkalyq  negizdemesi daıyndalyp, el Úkimetiniń 2007 jyl­ǵy 14 aqpandaǵy № 109 qaýlysyna sáıkes, oblys ákimdiginiń aldyn ala júrgizgen jumystarynyń nátıjesinde jalpy kólemi 765 myń gektar jáne shtattyq quramynda  99 adamy bar Yrǵyz-Torǵaı memlekettik tabıǵı rezervaty ashylǵan edi. Osylaı oblysta alǵashqy ret mártebeli zańdy tulǵaly jáne josparly qarjylandyrylatyn erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq paıda boldy. Rezervat aýmaǵynda sútqorektilerdiń – 29, qustar­dyń – 250, jorǵalaý­shylardyń – 14, qosmekendilerdiń 4 jáne balyqtardyń 10 túri mekendeıdi.  Jalpy alańy 296 myń gektardy quraıtyn Torǵaı memlekettik tabıǵı qaýmal aýmaǵynda sútqorektilerdiń –29, qustardyń 170 túri bar, 30 túri Qyzyl kitapqa  engizilgen. Munda baýyrmen jorǵalaýshylardyń – 14 , qosmekendilerdiń – 4 jáne balyqtardyń 11 túri kezdesedi Bıyl Muǵaljar aýdanynda “Orqash” jergilikti mańyzy bar erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq qurýdyń tehnıkalyq-ekonomı­kalyq negizdemesin daıyndaýǵa qorshaǵan ortany qorǵaý bıýd­jettik baǵdarlamasy boıynsha 2,5 mln. teńge qarajat qaras­tyryldy. 2011-2015 jyldarda respýblıkalyq mańyzy bar “Ozernyı” jáne jergilikti mańyzy bar “Mártók”, “Oıyl”  erekshe qorǵalatyn tabıǵı aýmaq­taryn qurý úshin jara­tylystaný-ǵylymı jáne tehnı­kalyq-ekonomıkalyq negizde­meleri daıyndalýda. Tabıǵat pen tabıǵı resýrstar tek búgingi urpaqtyń enshisindegi baılyq emes. Sondyqtan odan ıgilikterdi kórýdi ǵana oılamaı, tabıǵatty kózdiń qarashyǵyndaı saqtaýǵa, meılinshe tıimdi paıdalanýǵa, keltirilgen zııan­nyń ornyn toltyrýǵa, qalpyna keltirýge qalyptasýymyz kerek. Muny álemdik órkenıet te talap etetinin eskersek, bul baǵytta bizdi kóp sharýalar kútip turǵany shyndyq. Bul bizdiń árqaı­symyzdyń azamattyq ustany­mymyzǵa, týǵan jerge degen súıispenshiligimizge syn. Jaqsyǵalı IMANQULOV, Aqtóbe oblysynyń tabıǵı resýrstar jáne tabıǵatty paıdalanýdy retteý basqarmasynyń bastyǵy.