Baıazıt Aıagóz aýdany, Shynqoja aýylynda kedeı otbasynda dúnıege kelgen. Ákesi Sátbaı Kelshibekuly Semeıde Ahmet Rıza – medresesinde din oqýyn oqyp, óz jerinde moldalyq qurǵan adam. Baıazıt 12 jasqa kelgende ákesi qaıtys bolyp, otbasy jaǵdaıy aýyrlap, turmys taýqymetin tartqandyqtan 1883 jyly 13 jasynda sheshesi Tushtybalanyń tórkinine, Semeıge jaqyn Belaǵash degen jerge qonys aýdarady. Otbasynda tórt jan bolady. Baıazıt jaldamaly jumysqa kiredi. Tatar baıynyń jalshylyǵynda bolady. Ivanov degen orys baıynyń qolynda qurylysta jumys istegen ýaqytta úı turǵyzý, qoǵamdyq qurylystar salý isimen tanysyp, onyń jazýy men syzýyn oqýdan bastap, ózi syzyp úırený dárejesine jetedi. Aldymen tasqalaýshy mamandyǵyn alyp, keıin derbes qurylystar salyp, ony basqarý dárejesine jetedi. Keıindep Ivanov birtalaı qurylys nysandaryn Baıazıtke senip tapsyrady. Sheshesi jaǵynan Bozqozy degen kisiniń Qadısha atty qyzyna úılenedi. Qalyń mal, toı shyǵynyn Ivanov kóteredi.
1890 jyly Semeıdegi meshit qurylysyn salýǵa múftı túrik arhıtektory Abdolla Efendıdi Stambýldan shaqyrtady. Baıazıt sol meshit qurylysyna qatysyp, shyǵys sáýlet óneriniń qyr-syryna qanyǵa túsedi. Osy jyldary ol orys arhıtektýrasy men shyǵys sáýlet ónerin qabystyryp aıshyqty ǵımarattar salý josparlaryn júzege asyrýdy oılaıdy. Otbasynda sheshesi, inisi Nurmuhambet, nemere inisi Qumar Qamysbaıuly, áıeli Qadısha Bozqozyqyzy bes adam bolady. Jezdesi Álimjan men apaıy Qalıma ekeýi birdeı qaıtys bolyp, jetim qalǵan Nurqoja, Aıtqoja Álimjanuldary Baıazıttiń qolyna qarap, tárbıesinde bolyp, tas qalaýshy, qurylysshy mamandyqtaryn ıgeredi. Sátbaevtardyń sheberlik jolyndaǵy ataǵy týǵan jeri Aıagózge de jetedi. 1897 jyly týystary: Japar, Ábdirasyl, Súleımen, Aryqmolla, Elshibek olardy Aıagózge kóshirip alady. Aıagózde biraz ýaqyt jergilikti aýqatty adamdardyń tapsyrysymen úı turǵyzyp júrgende, Reseı men Qytaıdyń arasyndaǵy ótkel – Zaısan qalasynda qurylys isteri erekshe qanat jaıyp, Baıazıt Sátbaıuly Zaısanǵa shaqyrylady. Artynan inisi Nurmuhambet, nemere inisi Qumar Nurmuhambetuly, jıenderi Nurqoja, Aıtqoja Álimjanuldary Aıagózden Zaısanǵa qonys aýdarady. 1900-1906 jyldary Zaısan kazak-orys áskeriniń shtab úıin, Nıkolsk shirkeýin, áskerler kazarmasyn salady. Odan keıin sol zamanǵy Qazaqstandaǵy meshit ǵımarattarynyń ishindegi kórnektileriniń birinen sanalatyn tatar meshiti boı kóteredi. Oǵan tapsyrys berýshi Úlken qajy atanǵan Tuhpatolla Bekchentaev eken. Saýdager Erzın Qaleldiń, Musabektiń, Bıdahmet Bobkınniń úılerin salady. Bıdahmet Bobkın – qazaqtan shyqqan alǵashqy saýdagerlerdiń biri retinde Nıjnıı Novgorodta saýda dúkeni bolǵanyn, orys fabrıkanty Savva Morozovpen aralasyp turǵanyn, qyzy Qalıma belgili qazaq tarıhshysy Ermuqan Bekmahanovqa turmysqa shyqqanyn eske sala ketsek deımiz. Sol B.Bobkın tuńǵysh otyryqtanǵan qazaq aýyly Qýanyshtyń bas jobasyn Baıazıtke jasatqan. Jobada meshit, medrese, mektep ǵımarattary aýyldyń kórnekti jerlerine ornalasýyna nazar aýdarǵan. 1915-1917 jyldary Shyńjańdaǵy tatar kapıtalısi Ramazan Chanyshevtiń shaqyrtýymen Sháýeshek qalasynda musylmandar gımnazııasy ǵımaratyn, Sháýeshek qalasynyń tórtburyshyna tórt azan shaqyratyn munara salady. A.Baıtursynov, M.Dýlatov, R.Mársekov Zaısan qalasyna kelip, Alashordanyń shyǵys bólimshesin Baıazıt salǵan úıde qurǵan edi. Sol basqosýda B.Sátbaev kelgen qonaqtarǵa Zaısandy aralatyp, ózi salǵan tatar meshitinen bastap, Nıkolsk shirkeýine deıingi qurylystardy kórsetip, rızalyǵyn alǵan eken. Qytaıdaǵy Altaı aımaǵynyń gýbernatory Sháriphan Jeńishanulynyń shaqyrtýymen Sarysúmbe qalasyna kóship barǵan. Ol týraly: Baıazıttiń uly Muqataı bylaı deıdi: «...1933 jyly Qytaı jerine ótip Altaı oblysy Sarysúmbe qalasyna qonys aýdardyq. Altaı oblysynyń bastyǵy Zaısandaǵy tóre tuqymdary Daıyr Kógedaı urpaǵy Jeńishanuly Sháriphan degen kisi tóraǵa eken... Abyroıly, óte kelbetti adam edi. Ombyda oqypty. On ulttyń tilin bilem deýshi edi. Men Altaı qazaq-monǵol mektebinde oqydym, bizge kelip dáris sóılep turatyn. О́leń úıretetin. «Ornyq, otyryqshy bol! Aıtqan ósıetim, sol», dep bastaıtyn sózi áli esimde. Ákemizdi qarsy alyp óz qaramaǵyna aldy da, neshe túrli kirpish órtetip, ókimetke kóp úıler salǵyzdy. Sovet konsýl oryndaryn, sovet orys aýrýhanasyn saldy». Qytaı jerinde Baıazıttiń salǵan qurylystarynyń ishinde jeke adamdarǵa salǵan mavzoleıleri erekshe tanylady. Olardyń qatarynda Jáke bı Qoıtanulynyń, О́mirtaı Nashynuly belgileri Baıazıt shyǵarmalarynyń altynnyń synyǵyndaı, almastyń býyndaı dese bolady. «Sheberdiń qoly ortaq», degendeı, Baıazıttiń salǵan qurylystarynyń kópshiligi áli kúnge deıin paıdalanylýda. Zaısanda salǵan ádemi meshittiń 1930-jyldary dinmen kúres kezinde munarasy men kúmbezi qulatylyp, mádenıet úıine aınaldyryldy. Zaısan meshiti 1985 jyly respýblıkalyq dárejedegi arhıtektýralyq muralardyń qataryna kirgen edi. Qurylystyń negizgi ólshemderi de alynyp, qalpyna keltirý jobasy qolǵa alyna bastaǵanda 1990-shy jyldardaǵy sapyrylysta toqtalyp qaldy. Arhıtektýralyq ereksheligi bólek bul meshitke arnaýly respýblıkalyq dárejedegi restavrasııa qajet-aq. Osy turǵydan alǵanda, Sháýeshektegi gımnazııa úıi men qos azan shaqyratyn munaralardyń taǵdyry durys sheshimin taýyp otyr. Birinshiden, qurylys Qytaı memleketiniń sáýlet muralarynyń tizimine kirgen. Eki ret memleket tarapynan jóndeý-restavrasııa jumystary joǵary deńgeıde júrgizilgen. Qazir Tarbaǵataı aımaqtyq murajaıy bolyp tur. Munaralarda kúrdeli jóndeýden ótken. Qalanyń ortasynda, shyǵystyq-musylmandyq sáýlet óneriniń eskertkishi bolyp birden kózge shalynady. 1960 jyldary mádenı tóńkeristen aman qalǵan О́mirtaı Nashynulynyń kúmbezine de 1990-jyldary qalpyna keltirý jumystary memleket tarapynan júrgizilipti. Sonymen qatar, keseneniń ár kirpishine deıin ólshenip, maketi jasalynyp aımaqtyq mýzeı sanatynda beınebir syrly oıynshyqtaı – kórýshi kóziniń jaýyn alady. Baıazıt Sátbaevtyń qazaq mádenıetinde, ulttyq ónerimizde orny qandaı degen suraqqa berer jaýap ol: beıittiń basynda, keseneniń kóleńkesinde, mazardyń mólsherinde qalmaı, óziniń sáýletkerlik ónerin orystyń, shyǵystyń qurylys isimen ushtastyrǵan kásipqoı maman ǵana emes, talanty sáýletker dárejesine kóterilgen has sheber deýge bolady. Demek, B.Sátbaev Qazan tóńkerisine deıingi qazaqtan shyqqan tuńǵysh professıonal-sáýletshi. Sóz joq, onyń parasattylyqpen salǵan qurylystary, qazaq arhıtektýra tarıhynan óz ornyn alary sózsiz. Tek jan-jaqty zertteý qajet. Ahmet TOQTABAI, tarıh ǵylymdarynyń doktory, professor.