KENEDEN KELGEN KESEL

Oǵan ıt qabý, masa bezgegi men sıyrdan juqqan brýsellezdi qossańyz, bul úlken qaýipke aınalyp otyr Keıingi jyldary adamdar ara­synda janýarlardan juǵatyn aý­rýlardyń beleń alyp otyrǵany bel­gili. Onyń sońy qaıǵyly jaǵ­daı­ǵa soqtyryp jatqany da ras. Ja­qynda ǵana Qyzylorda obly­syndaǵy 130-dan asa adamnyń tamaqtan ýlanǵany, Pavlodar ob­lysyndaǵy 2 adamnyń Sibir ja­rasynan, Ońtústik Qazaqstan ob­lysyndaǵy byltyrǵy Qyrymnyń qandy bezgeginen birinen keıin biri 8 adamnyń, bıylǵy jyly 3 adamnyń qaıtys bolýy anyq dá­lel. Munyń syrtyndaǵy qutyrý­dan, brýsellezden aýyryp qaıtys bolyp jatqan, ómir boıy múgedek bolyp qalǵandardy teledıdar, bu­qaralyq aqparat quraldary kór­se­tip te, jazyp ta jatyr. Máse­len, Ońtústik Qazaqstan oblysy boıynsha 2009 jyly 160 adam brýsellezge shaldyǵyp, onyń 5-eýi qaıtys bolsa, bıylǵy 5 aıdyń ózinde bul dert 140 adamǵa juǵyp, onyń da 2-eýi kóz jumǵan. Quty­rýdan 10 adam qaza tapty. Al endi osy maldan adamǵa juǵatyn joǵarydaǵy aýrýlardyń shyǵý tegine úńileıik. Munyń se­bebi óte qarapaıym. Ol tek vete­rınarlyq-sanıtarlyq jáne jeke bastyń gıgıenalyq talaptarynyń buzylýynan bolyp jatqan nárse. Aıtalyq keneniń malǵa, maldan adamǵa jabysýy, onyń sońy jo­ǵaryda aıtylǵan qaıǵyly jaǵ­daıǵa soqtyrýy aýyl sharýashy­lyq mal­daryn, qora-qopsyny kenege qar­sy zalalsyzdandyrý ju­mysynyń der kezinde júrgi­zil­meýi emes pe. Kerek deseńiz, byl­tyrǵy jylǵy 8 adamnyń ómirin qıǵan oqıǵaǵa deıingi 4-5 jylda bul jumys oblys kóleminde múl­dem júrgizil­medi. Keneniń basyn­ǵa­ny sondaı, ol qazirgi tańda or­man-toǵaı, taý-tas, dala-qala, úı, qora, barlyq jerlerdi jaılap aldy. Bıylǵy jyly kenege qarsy zalalsyzdandyrý jumystaryna Úkimettiń arnaıy qaýlysymen oblysymyzǵa respýblıkalyq bıýd­jetten 780 mıllıon teńge bólindi. Shama-sharqyna qaraı ár aýdan oǵan taǵy da jergilikti bıýd­jetten 5-10 mln. teńge kóleminde qarjy qarastyrdy. Jedeldetilgen túrde zalalsyzdandyrý jumys­ta­ry da júrdi. Biraq Ońtústik Qa­zaqstanda kene shaqqandar sany azaımaı otyr. Ústimizdegi jyldyń naýryz-mamyr aılarynda ǵana bul jándikten zardap shekkender sany 10 myńnan asyp ketti.Áli de kene shaqqandar tirkelýi jal­ǵa­sýda. Demek, zalalsyzdandyrý jumystary sapasyz júrgizildi degen sóz. Al endi nege osylaı degenge kelsek, jergilikti atqarýshy bı­likti bir jaqty kinálaý orynsyz. Bizdegi aýyl sharýashylyq sala­sy­na qatysty qabyldaǵan zańdar osy kúnge deıin jete úılesti­ril­megen. “Memlekettik satyp alý týraly” Zańy boıynsha joǵary­daǵy oblysqa belgilengen 780 mıl­lıon teńge aýdan-aýdanǵa bó­lin­gen soń jumysty atqaratyn tulǵa konkýrs arqyly anyqtalýy tıis. Zańǵa saı ony ótkizýdiń, merziminiń qansha ýaqytqa so­zylatyny, birinshi ja­rııalanymda jeńimpaz anyqtalmasa konkýrs­tyq rásimderdiń qaıtala­natyny, onyń kóp ýaqyt alatyny belgili. Al keneniń konkýrstyń ótken-ótpegenine qaramaıtyny aqıqat. Sóıtip, ol oǵan qarap turmaıdy. Eldi shaǵa beredi. Zardap shegetin kim? Adam. Konkýrsty ótkizýdegi maqsat memleket tarapynan bólingen qar­jyny únemdeý desek, joǵarydaǵy 780 mıllıonnan sol tenderlerde qansha qarjy únemdelgeni bizge belgisiz. Belgilisi, oblys boıynsha kene shaqqan 10 myń adamdy aý­rýhanaǵa jetkizý jáne ony em­deý­ge ketken qarjynyń únemdelgen aqshadan áldeneshe ese kóp eken­­­digi. Al endi qaıtys bolǵan adam­dardyń ómiriniń quny eshteńemen ólshenbeıtini belgili. Qazirgi tańda barlyq aýdandyq ákimdikterde veterınarlyq bólim­der men veterınarlyq-sanıtarlyq jumystarmen aınalysatyn lı­sen­zııaly jaýapkershiligi shekteýli seriktestikter, jeke mal dári­ger­leri bar. Biraq olarda jumys ja­saıtyndardyń kimder ekendikteri, qaısysynyń sapaly jumys atqa­ratyny kóp eshkimge belgili emes. Kóp­shilik olardy bilmeıdi, jurt kó­binshe bulardan múldem habar­syz. Sondyqtan osyndaı tótenshe jaǵdaıdaǵy atqarylatyn jumys­tar­ǵa bólinetin qarjyny “Memle­kettik satyp alý týraly” Za­ńyn­daǵy 4-bapqa engizip, bir ǵana basshydan talap etý úshin ákim­derge senim bildirsek bolmas pa? Nemese sol qarjyny jyl basyn­da erterek bólip, naýqan bastal­ǵanǵa deıin konkýrsty ótkizip, atqaratyn tulǵalardy anyqtap alýǵa múmkindik berse, kenege qarsy zalalsyzdandyrý jumysy, zań aıasynda áldeqaıda sapaly júr­giziler edi. Sebebi, kenege qar­sy kúres sharalaryna respýblı­ka­dan bólingen qarjynyń kesheýil­deýinen jáne ol kezde kene shaq­qan adamdardyń jappaı kóbeıe bastaýynan, sóıtip birli-jarymy­nyń qaıtys bolýynan, bıylǵy oblystyq ákimdik tarapynan qoıylǵan qatań talapqa aýdan  ákimderiniń janynyń qysylǵany sondaı “Memlekettik satyp alý týraly”, “Veterınarııa týraly” Zańǵa qaramastan, jumysqa ki­risip, konkýrs ótkizetin merzimge deıin zalalsyzdandyrý jumy­sy­nyń 80-90 paıyzyn atqaryp tastady. “Veterınarııa týraly” Zań ta­laptaryna saı zalalsyzdandyrý ju­mystaryn arnaıy attesta­sııa­dan ótken lısenzııasy bar zańdy nemese jeke tulǵa atqarýǵa tıis bol­sa, qazir is júzinde bul jumys­ty kezdeısoq adamdardyń júrgizip júrgeni de belgili bolyp otyr. Zalalsyzdandyrýǵa qoldanylatyn ýly dáriniń árqaısysynyń óz normasyna saı belgili bir mól­sherde sýǵa aralastyrylyp, qol­dan jasalynyp, baryp shashy­la­tyny, bylaısha aıtqanda zertha­nalyq dáldikti qajet etetindigi, álgi kezdeısoq adamnyń ol nor­many saqtamaıtyny, ýly dáriden saqtaný sharalaryn bilmeıtini ózinen-ózi aqıqat. Mine, sodan baryp kenege qarsy zalalsyz­dan­dyrý jumystarynyń sapasyz bo­latyny jáne jumys atqarǵan kezdeısoq adamnyń ómirine qaýip tónetini túsinikti. Jalpy, veterınarlyq-sanı­tar­­lyq is sharalardy júrgizetin lı­­senzııaly mal dárigerdi kásip­ker desek, “Jeke kásipkerlik tý­ra­ly” Zań boıynsha onyń atqar­ǵan ve­terınarlyq-sanıtarlyq is-sha­ra­larynyń sapasyn tekserý múmkin emes. Sebebi, “Jeke ká­sip­kerlik tý­raly” Zań boıynsha tek­serý jos­pary bir jyl burynǵy jel­­toq­san aıynda jasalynyp veb-saıtqa salynýy kerek. “Mem­le­­kettik satyp alý týraly” Zańy boıynsha konkýrs ótkizilmeı ol anyqtalmaıdy. Mysaly, bıylǵy “Epızootııalyq qalypty jaǵdaı­dy qamtamasyz etý” baǵdarla­ma­syna bólingen qarjynyń kon­kýr­sy sáýir aıynda ótkizildi. Son­dyq­tan kásipker mal dáriger jos­parly tekserýge kirmeıdi. Al endi josparsyz tekserý boıynsha bir kún buryn tekserýshi organ ká­sip­ker mal dárigerdi tekseriletindigi jóninde habarlaýǵa mindetti. Veterınarlyq-sanıtarlyq jumystardy atqarý barysyndaǵy kóp jyldyq tájirıbede otardyń jartysynyń brýsellez aýrýynan belgi berýi bir qoıdyń ǵana qanyn alyp, zerthanaǵa otardaǵy jalpy qoıdyń sanyn jazyp ótkizýinen bolǵan jaǵdaı ekeni talaı anyq­talǵan. Nemese bir shprıs, bir ıne­men tabyn sıyrdy, otar qoı­dy emdegen jaǵdaı qazirde de or­yn alyp otyr. Osyndaı jaǵdaıda mal dárigeriniń malǵa vaksınany qalaı salǵanyn, qalaı qan alǵa­nyn anyqtaý múmkin be? Qazirgi tańdaǵy maldardyń arasyndaǵy brýsellez aýrýynyń beleń alýyn, kúni keshegi teledıdardan kórset­ken Batys Qazaqstan oblysyn­da­ǵy bir aýdannyń iri qara malynyń 36 paıyzynan qan alynyp, onyń 9,5 myńdaıy brýsellezge belgi be­rýi joǵarydaǵy aıtqan jaǵdaı­lar­dyń oryn alýynan ba degen oıǵa jeteleıdi. Jalpy, maldy egý-emdeý, aý­rýlardan zalalsyzdandyrý ju­mys­­­taryndaǵy talap adamdy egý-emdeý jumystaryndaǵy talaptan aıyrmashylyǵy joq. Al endi adamdy egý-emdeýde qansha ta­lapty kúsheıtkenimen óreskel kem­shilikterdiń ketip jatqany ja­syryn emes. Mysaly Jambyl ob­lysynyń Jańatas qalasyndaǵy 100-den asa balalardy egý ke­zin­degi oqıǵa men Shymkent qa­la­syndaǵy qan quıýdaǵy jiberilgen óreskel qatelikter búkil respýb­lıka halqyna belgili. Al endi mal­dy egý-emdeý, zalalsyzdandyrý ke­zinde ondaı talaptyń joq eken­digi, endigi jerde “Jeke kásipk­er­lik týraly” Zań boıynsha kún­de­likti tekserý múmkin bolmasa jo­ǵarydaǵy Batys Qazaqstan, Pavlodar oblysyndaǵy jaǵdaı búkil el boıynsha oryn almasyna kim kepil? Joǵarydaǵy adam ólimine soqtyrǵan jaǵdaılardyń tikeleı zańdarymyzdyń solqyl­­daq, qoldanýǵa dármensizdiginen bolǵany aqıqat. “Jeke kásipkerlik týraly” Zań sóz joq kásipkerliktiń da­mýyna zor yqpal etetinine kúmán joq.Al biraq tek memlekettiń aýyl sharýashylyq maldaryn tegin egý-emdeýge, dıagnostıkalyq maq­satta qan alý jumystaryna bólgen qarjysyna ǵana jumys atqaryp jatqan kásipkerdi, jylyna bir nemese eki ret qana tekserip, ju­my­synyń sapasyn anyqtaý múm­kin be? Árıne, joq. Taǵy bir es­kerer jaı, maldyń da, malshynyń da veterınarlyq-sanıtarlyq ta­laptan habarsyz ekeni ózinen-ózi túsinikti. Bıylǵy kenege qarsy zalalsyzdandyrý jumysy osynyń aıǵaǵy. Nege kásipker ózi sha­qy­ryp ákelgen mal dárigerinen at­qar­ǵan jumysynyń sapasyn kún­delikti talap etpeske? Ol eshteńe óndirip jatqan joq qoı. Onyń satatyny tek sapaly jumysy emes pe? Onyń bir sáttik sapasyz jumysynan ketetin qatelikten talaı maldyń túbine jetkenimizdi, adamdardyń ómirine qaýip tónip, onyń sońy qaıǵyly jaǵdaıǵa soqtyrǵanyn joǵaryda aıttyq. Sozaq aýdanynda 2008 jyly 2 bas iri qara, 150 bas qoı-eshki, 2009 jyly 24 iri qara, 212 bas qoı-eshki, al bıylǵy jyldyń 5 aıynda ǵana 18 bas iri qara, 310 bas qoı-eshki brýsellez aýrýynan belgi bergen. Qarap otyrsaq, keseldiń jyldan-jylǵa ósip kele jatqany baıqalady.Al “Epızo­otııalyq qalypty jaǵdaıdy qam­tamasyz etý” baǵdarlamasy boı­ynsha aýdandaǵy múıizdi iri qara men maıda maldyń barly­ǵynan qan alynyp, aýrýǵa ushyraǵan mal joıylyp otyrady. Aýrý maldyń kóbeıýine jol joq. Demek, osy jerde de atqarylǵan jumystyń sapasy jóninde eriksiz kúdiktenýge týra keledi. Aqıqatyn aıtsaq, klımaty qur­ǵaq, qumdy, jazy óte ystyq, 3,3 mln. jaıylymdyq jeri bar qo­laısyz aımaqta jyldan-jylǵa brý­sellez aýrýynyń ósip kele jat­qany oılandyrmaı qoımaı­­dy. Son­dyqtan “Jeke kásip­ker­lik týraly ” Zańnyń 33-ba­bynyń 4-tar­maǵynyń 10 tarmaq­sha­syn­daǵy “qolaısyz meken­derde” de­gen sózdi alyp tastap barlyq at­­qa­ry­latyn mal dári­ger­lik sha­ralardy kúndelikti qa­tań ba­qylaýǵa alý kerek sııaqty. Vete­rınarlyq-sa­nı­tarlyq shara­lardy talapqa saı júrgizbeı “mal ónimderin syrt elderge sa­tamyz” deýimiz bos áý­re­­shilik. Onyń bergi jaǵynda, ke­shegi Oń­tústik Qazaqstan, Pavlo­dar, Ba­tys Qazaqstan oblysta­ryn­da­ǵy­daı respýblıka óńir­le­ri­niń kez kelgen aýdany qolaısyz me­kenge aınalýy múmkin eken­di­gin de joqqa shyǵarýǵa bolmaıdy. En­deshe, “medısına – adamdy, ve­terınarııa – adamzatty em­deı­di” – dep beker aıtylmasa kerek. S.BAIDABEKOV, mal dárigeri. Ońtústik Qazaqstan oblysy, Sozaq aýdany.