Ulaǵatty ustaz

Sanaly ǵumyryn aýylsharýashylyq ǵylymyna arnap, sý máselelerin tereń zerttep, birneshe ǵylymı eńbekter jazyp qaldyrǵan aıaýly ustaz Lashqar Esenqululy Tájibaev 1915 jyly 20 tamyzda Ońtústik Qazaqstan oblysynyń Qazyǵurt óńirindegi Qaraqııa aýylynda dúnıege kelgen. Kúlli túrki álemine áıgili osy bir árýaqty da qasıetti mekennen túlep ushqan ustazymyz týǵan jerin árdaıym ardaq tutyp júretin. Osy bir erekshe ólkeniń ǵajaıybyn álem ǵalymdary áli de tolyq zerttep-zerdeleı alǵan joq. Babalarymyz aıtyp ketken: «Qazyǵurttyń basynda keme qalǵan. Ol áýlıe bolmasa, nege qalǵan?» – degen danalyq sózden bastalatyn jyr joldarynyń astarynda ańyzdan góri aqıqattyń basym ekenine shúbásiz senemiz. Osynaý qasterli topyraqtan halqymyzǵa esimderi belgili bilim men ǵylymnyń, óner men mádenıettiń qanshama tulǵalary ósip shyqty. Solardyń biri de biregeıi, óresi bıik ǵalym retinde tanylǵan Lashqar Esenqululynyń eren eńbek joly men ónegeli ómirine qarap, tylsymǵa toly tańǵajaıyp óńirdiń erekshe qasıetin sezingendeı bolasyń.   Lashqar Tájibaevtyń ákesi Esenqul – qarapaıym otbasynan shyqqan. Aýmaly-tókpeli 1910-1917 jyldary kedeı otbasynan shyqqandar qalalyq jerlerde tıisti bilim ala almaıtyn. Sodan ol Súgiráli О́serbaev deıtin aýqatty adamnyń famılııasymen Shymkent qalasyndaǵy orys-qazaq ýchılıshesinde bilim alyp, keıin hatshy-aýdarmashy bolyp jumys isteıdi. Keńes ókimeti ornaǵan tusta bolystyq atqarý komıtetinde, ýezdik qarjy bóliminde, ýezdik atqarý komıtetinde qyzmetter atqardy. 1923 jyly uly Lash­qardyń nebári segiz jasynda ákesi Esenqul aýyr naýqastan kóz jumdy. Dana halqymyzda «Myń malyń bolǵansha, bir balań ǵalym bolsyn», degen maǵynaly sóz bar. Qarapaıym bolmysymen osy qaǵıdany jadyna túıip ósken ákesi Lashqardan kóp úmit kútti. О́mirlik úlgi tutyp, eńbekqorlyq pen tózimdilikti úırengen ákesinen aıyrylǵannan keıin bolashaq ǵalym 1926-1931 jyldary Shymkent, Almaty qalalaryndaǵy balalar úılerinde tárbıelendi. Jastaıynan taǵ­dyrdyń taýqymetin tartyp, qıyndyqtardy bastan ótkergen ol 1931 jyly jeti jyldyq mektepti támamdaǵannan keıin Sverdlovskidegi rabfakqa túsip, 1936 jyly Orta lyq Azııadaǵy ınjener-gıdrotehnık mamandaryn oqytatyn Tashkenttegi aýyl sharýashylyǵyn mehanıkalandyrý men ırrıgasııa ınjenerlerin daıyndaıtyn ınstıtýtta jo­ǵary bilim aldy. Oqýyn úzdik bitirgennen soń 1940 jyly Qazaq KSR Sý sharýashylyǵy salasyna ınjener-jobalaýshy qyzmetine arnaıy joldamamen jiberiledi. Arada bir jyl óte sala Uly Otan soǵysy bastalyp, qysyltaıań kezeńde bir aı sheńberinde ǵana saperlik kýrstan ótip, Lashqar Tájibaev eriktilermen qatar alǵashqylardyń sapynda maıdanǵa attanady. Soǵystyń alǵashqy jylynda Máskeý túbindegi urysta aýyr jaralanady. Birshama ýaqyt emdelgennen keıin, Uly Otan soǵysynyń múgedegi retinde elge qaıtarylady. Alaıda, boıynda erik-jigeri myqty, aýyrtpalyqtyń talaıyn kórip ósken ol maıdannan jaraly oralsa da taǵdyrǵa moıymaı, el úshin qyzmet etýin jalǵastyryp, ǵylymǵa birjola den qoıyp, 1942-1943 jyldary Qazaq KSR Sý sharýashylyǵy mınıstrliginde ınjener, basqarma bastyǵy bolyp qyzmet atqarady. Ǵalymnyń soǵysqa deıingi qyzmeti men bilimin, zerektigi men uıymdastyrýshylyq qabi­letterin eskergen respýblıka basshylyǵy keıin ony Qazaq KSR Mınıstrler Keńesiniń sý sharýashylyǵy jáne energetıka tobynyń bastyǵy, aǵa referent qyzmetine bekitedi. Eńbek jolyn ónimdi bastaǵan qaıratker 1949-1951 jyldary Lenın atyndaǵy Búkilodaqtyq aýyl sharýashylyǵy Ǵylym akademııasynyń Qazaq bólimi respýblıkalyq tájirıbe-melıorasııa stansııasynyń dırektory qyzmetin de abyroımen atqarady. 1951-1962 jyldary Qazaq memlekettik aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń (qazirgi Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıteti – avt.) dekany bolyp, ustaz retinde óz mek­tebin qalyptastyra bastaıdy. 1962-1963 jyldary – Qazaq KSR Mınıs­trler Keńesiniń Sý qor­laryn paıdalaný jáne qorǵaý jónindegi memlekettik komıtetiniń bastyǵy, odan keıin 1963-1996 jyldary – Qazaq memlekettik aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynyń «Gıdrotehnıka jáne melıorasııa» kafedrasynyń meńgerýshisi qyzmetterin atqarǵan. Jaýapkershiligi mol laýazymdy qyzmetter men ustazdyq baǵytty jáne ǵylymı izdenis jolyn qatar alyp júrgen ǵalym aýyl­sharýashylyq aımaqtardy sýlandyrý, egistikter men jaıylymdardy sýarýdyń jańa ádisterin engizý jáne sý sharýashylyǵyn avtomattandyrý, gıdromehanıka salalaryn barynsha zerttep, birneshe ǵylymı eńbekter jazdy. Oıy tereń ǵalymnyń eńbekteri joǵary baǵalanyp, Eńbek Qyzyl Tý ordenimen jáne medaldarmen marapattalǵan. Aldyńǵy býyn ustazdardyń ǵylymdaǵy izbasarlary sanalatyn bizder olardyń zerdeli isterin jalǵastyryp, el damýy men jas urpaqtyń ósip-jetilýi jolynda jumyla qyzmet etip kelemiz. Elbasymyz Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń zor senim artýy­men 2001 jyly Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory qyzmetine kelgennen beri aýyl sharýashylyǵy bilimi men ǵylymyn damytýda memleket qoıǵan talaptar aıasynda júrgizýdemiz. Ulttyq zertteý ýnıversıteti baǵytyndaǵy strategııasyn anyqtap, jańasha damý sıpatyna ıe bolǵan oqý ordamyzda 2003 jyly «Gıdrotehnıka jáne melıorasııa» kafedrasyna professor Lashqar Esenqululy Tájibaevtyń esimi berilgen. Búgingi tańda quramyna atalǵan kafedra kiretin «Gıdrotehnıka, melıorasııa jáne bıznes» fakýltetindegi barlyq oqý baǵdarlamasynda Lashqar Esenqululynyń zerdeli ǵylymı eńbekteri paıdalanylady. Kafedra ýnıversıtet janyndaǵy, zamanaýı ozyq tehnologııalarmen jabdyqtalǵan, professor Tájibaev Lashqar Esenqululy atyndaǵy «Sý sharýashylyǵy prob­lemalary ǵylym-bilim orta­lyǵy» aıasynda jumys isteıdi. Jýyrda ortalyq ishinen bıyl týǵanyna 100 jyl tolýyna oraı kórnekti ǵalym Lashqar Tájibaev murajaıyn ashtyq. Onda tulǵaly ustazdyń ómiri men ǵylymı jolynan syr shertetin qujattar men sýretter, ǵylymı kitaptar men óz atymen patenttelgen sý qondyrǵylarynyń úlgileri, alǵan ataqtary men orden, medaldary, zertteý jumystarynda qoldanyp, tutynǵan zattary syndy qundy jádigerler qoıylǵan. Bul mura­jaıdy ashýdaǵy maqsatymyz – Lashqar Esenqululy syndy ǵalymdarymyzdyń ardaqty esimi men súbeli ǵylymı eńbekterin keıingi urpaqqa úlgi etip, jastardy ǵylymǵa yntalandyrý. «О́mirge kelý – ata-anadan, qalyptasý – ustazdan» degen ataly sózdi babalarymyz tekke aıtpaǵan. О́z basym ustazym Lashqar Esenqululynan ǵy­lymǵa qushtarlyqty ǵana emes, adamgershilik, adaldyq, shyn­shyldyq, kishipeıildilik pen bar ıgi qasıetterdi úırendim. Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda osyndaı zııaly ǵalymnyń aspıranty bolyp júrgen kezimde ǵylymǵa degen ynta-jigerim, tipti, arta tústi. Sol kezde ustazymnyń tike­leı usynysymen qazaq bala­synyń qoly jete bermeıtin Máskeýdegi A.N.Kostıakov atyn­daǵy Búkilodaqtyq gıdrotehnıka jáne melıorasııa ǵylymı-zertteý ınstıtýtynyń aspırantýrasynda bilim alyp, tehnıka ǵylymdarynyń kandıdaty ǵylymı dárejesin qorǵadym. Budan keıin ózim oqyǵan ıns­tıtýtqa qaıta oralyp, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda oqytýshy, dosent, sonymen qatar, sýmen qamtamasyz etý jáne sýlandyrý jónindegi salalyq ǵylymı-zertteý zerthanasynyń meńgerýshisi retinde 10 jyldaı qyzmet atqaryp, ustaz eńbegin jalǵastyryp, ǵylymǵa túbegeıli bet burdym. Búginde Qazaqstan aýmaǵynda aýyl sharýashylyǵyn júrgizýge qajetti sý resýrstaryn tıimdi paıdalaný máseleleri jıi kóterilýde. Máselen, transshekaralyq ózen­der problemasy áli kúnge deıin ózektiligin joımaı, naqty sheshi­min taba qoıǵan joq. Qazirgi ýaqytta aýyl sharýashylyǵy sala­synda joǵary sapaly ónim alý úshin egistik alqaptar men baqshalardy sýarý máselelerinde birshama qıyndyqtar bar. Bul rette biz sý problemalaryn tereń zerttegen Lashqar Tájibaev syndy ǵalymdardyń eńbekteri men sheteldik ozyq tehnologııalarǵa súıenýimizge týra keledi. Sýarmaly jer – Qazaqstan aýyl sharýashylyǵynyń altyn qory. Sondyqtan da búgingi kúni saladaǵy asa ózekti máseleniń biri – sýarmaly jerlerdiń melıora­tıvtik júıesin saýyqtyrý bolyp tabylady. Qazirgi jaǵdaıda sýarýdyń zamanaýı ádisterin paıdalaný jáne agrotehnologııalardy saqtaý arqyly joǵary ónim alýǵa bolady. Qazaqstandaǵy ózenderdiń edáýir bóligi bizge ózge elderden bastaý alyp keledi. Osyǵan oraı, sý qory tapshylyǵynan jyl saıyn eldegi sýdyń jaǵ­daıyna, sý nysandarynyń sanıtarlyq jaǵdaıyna qaraı ony tutyný lımıti belgilenip keledi. Respýblıka aýmaǵyndaǵy barlyq sý kózderin paıdalanýdyń 60 paıyzy aýyl sharýashylyǵy salasyna tıesili ekenin eskersek, atalǵan salada atqarylatyn isterdiń qanshalyqty aýqymdy ekenin ańǵarý qıyn emes. Bú­ginde Qazaqstan álemdik jer resýrs­tarynyń 4 paıyzyn quraıtyn, kólemi 220 mln. gektar aýyl sharýashylyǵyna paıdaly jerdi ıelense de, sonyń 9 mln. gektar memlekettik qorǵa jatatyn jaıylymdyq maqsattaǵy qunarly jeri múldem paıdalanylmaı otyr. Jerdiń 8 paıyzǵa jýyǵy óndiristik qaldyqtarmen lastanyp, taǵy da basqadaı sebeptermen aýyl sharýashylyǵyna qoldaný aınalymynan shyǵyp otyr. Búgingi kúni túrli sebeptermen Qazaqstanda 700 myń gektar sýarmaly jerler aýyl sharýashylyǵy aınalymynan shyǵarylǵan. О́tken ǵasyrdyń ortasynda Lashqar Esenqululy bastaǵan bir top qazaqstandyq ǵalymdar elimizdegi sý problemalaryn tereń zerttep, naqty tujyrymdar jasap, birqatar ǵylymı eńbekterin jarııalaǵan. Bul jumystardy negizinen Qazaq Ǵylym akademııa­syna qarasty Gıdrogeologııa ınstıtýty mamandary júzege asyrdy. Elimizde professor Lashqar Tájibaevpen qatar sý problemalaryn tereń zertteýshi kórnekti ǵalymdar Ýfa Ahmedsafın men Kárim Myńbaevtyń esimderi aıryqsha atalady. Qazaqstandaǵy gıdrogeologııa mektebiniń negizin salǵan akademık, jerasty sýlaryn sharýashylyq maqsatqa paıdalaný tıimdiligin zerttegen ǵalym Ýfa Meńdibaıuly ǵylymı jetistikteri úshin Sosıalıstik Eńbek Eri atanǵan. Qazaqtan shyqqan tuńǵysh bıologııa ǵylymdarynyń doktory Kárim Myńbaev – elimizdiń tabıǵı resýrstaryn zerttep, onyń ishinde ósimdikter genetıkasy jáne seleksııasymen aınalysqan ǵalym, Qazaq aýyl sharýashylyǵy ınstıtýtynda seleksııa jáne genetıka kafedrasynda meńgerýshi bolǵan. Ol kisi jaıylymdy jerlerdi ıgerý jóninde «Betpaqdala shóli» degen kólemdi eńbek jazyp, osy kúnge de jaramdy kóptegen máli­metter qaldyryp ketken. Lashqar Esenqululynyń tike­leı basshylyǵymen júzege asy­rylǵan respýblıkamyzdaǵy sý máselelerin ońtaılandyrý úrdisi kezinde atalǵan ǵalymdardyń ǵylymı jumystarynyń nátı­jesinde jerasty sýlaryn kartaǵa túsirý, gıdrogeologııalyq kartalardy jasaýdyń jańa tásilderi qarastyrylyp, gıdrogeologııalyq boljamdaýdyń negizi qalandy. Professor L.Tájibaev usyn­ǵan basty teorııalyq jáne ádis­temelik qaǵıdalar tuńǵysh ret Qazaqstannyń túbegeıli gıdro­geologııalyq boljam kartalaryn jasaýǵa múmkindik berdi, buryn sýsyz dep sanalyp kelgen shól-shóleıt aımaqtarda kóptegen sý kózderin ashýǵa negiz boldy. Bul ǵalymdardyń Qazaqstan men Ortalyq Azııanyń shóldi aýdandarynyń jerasty sý kózderin, olardyń paıda bolý jáne qalyptasý zańdylyqtaryn anyqtaýda birden-bir ǵylymı tujyrym bolyp esepteledi. Tirshilik kózi sanalatyn sý má­selesin jiti zerttegen Lashqar Tá­jibaevtyń «Qazaq­stannyń aýyl­sharýashylyq aýdandaryn sýmen qamtamasyz etý jáne sýlandyrý» atty 300 bettik úlken eńbeginde de qazirgi aýylsharýashylyq ǵylymyna qatysty kóptegen qa­jetti dú­nıeler bar. О́zim de gıdromelıorasııa, gıdrotehnıka salasynyń mamany bolǵandyqtan, bul máseleni jaqsy túsinemin. Qazirgi jaǵdaıda biz sý kóz­derin tıisti jerlerge tartyp, jetkizý úshin jyljymaly gıdro­qondyrǵylar men shaǵyn elektrstansalar qyzmetin barynsha jumyldyrý qajet. Biz sý qor­laryn molaıtyp, jaıylymdyq jerlerimizdi ulǵaıtý barysyn­da jel, sý, kún energııalaryn múmkindiginshe balama qýat kóz­deri retinde paıdalanýymyz qajet. Tipti, maldyń qıy men ósim­dikterdiń qaldyǵynan bıo­gaz óndirip, turmys pen sharýa­shylyqta qoldanýǵa bolady. Álem keńistigindegi oryn alyp otyrǵan tabıǵattaǵy ózgerister  sý resýrstaryna áserin tıgizýde. Bul máseleni ǵylymı negizde zertteýler men saraptamalar, túrli tájirıbeler jasaý arqyly óz kezeginde sheship otyrý kerek. Taýly aımaqtarmen qatar, shóldi jáne shóleıt jerlerde aqqan sýlardy gıdrotehnıkalyq qurylǵylardyń kómegimen shaǵyn sý tospalary men qoımalaryna jınaý arqyly da sharýaǵa qolaısyz jerlerde de mal ósirip, egin egýge múmkindikter týǵyzýǵa bolady. О́ıtkeni, shóbi shúıgin jaıylymda jaıylǵan maldyń eti taza ári qunarly. Osy arqyly qazaq ma­lynyń etin ózimizdiń ulttyq brend­ke aınaldyrý múmkindigi bar. Qarap otyrsaq, bizde osy ýaqytqa deıin myqty ǵalym­darymyzdyń arqasynda keń-baıtaq jerimizdiń qaı jerinde qandaı ózen-kól, sýqoıma men qudyqtar bar, qaı jerdiń astynda qandaı sý qory bar – barlyǵynyń da naqty kartasy jasalǵan. Degenmen, sý resýrstarynyń buryn jasalǵan kartalary búginde tolyqtyrýdy, qosymsha zertteýlerdi qajet etedi. О́ıtkeni, aldyńǵy býyn ustaz-ǵalymdarymyzdyń bastaǵan isin keıingi urpaq jalǵastyryp qana qoımaı, jandandyrýy tıis. Biz sý problemalaryn sheshýde qaıta jańalyq ashqandaı bolmaýymyz kerek. Sondyqtan, Lashqar Tájibaev syndy óreli qazaq ǵalymdarynyń burynǵy tujy­rymdary men arnaıy jasaǵan kartalaryna, baı tájirıbeleri men ǵylymı eńbekterine súıene otyryp, zamanǵa saı ınnovasııalyq jobalar jasaýǵa serpin bersek, utarymyz kóp bolatyny sózsiz. Tilektes ESPOLOV, Qazaq ulttyq agrarlyq ýnıversıtetiniń rektory, akademık. ALMATY.