Handyq bıliktiń sońǵy izi

qalǵan óńir tylsym syrǵa tunyp tur «О́tken tarıhymyzǵa taǵzym da, búgingi baqytymyzǵa maqtanysh ta, gúldengen keleshekke senim de Máńgilik El degen qudiretti uǵymǵa syıyp tur. Otandy súıý – babalardan mıras bolǵan uly murany qadirleý, ony kózdiń qarashyǵyndaı saqtaý, óz úlesińdi qosyp, damytý jáne keıingi urpaqqa amanat etip, tabystaý degen sóz. Barsha qazaqstandyqtardyń jumysynyń túpki máni – osy». Memleket basshysy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Qazaqstan halqyna Joldaýynda osylaı dedi. Iаǵnı, ótkendi umyt­paı, búgingini baǵalap, bolashaqqa nyq senimmen qaraý kerek. Árqaı­sysyn baıyppen saralap, túıin jasaı bilgenniń utylmasy haq. Bodandyqtyń buǵaýynda júr­­gen tusta ózgelerdiń tarıhyn tereńdep oqysaq ta, tól oqý­lyqtarymyzdyń qylyshtyń qyryndaı bolǵany da shyndyq. Týys­tas taıpalardyń basyn qosyp, bolashaq qazaq mem­leket­tiliginiń negizin qalap ket­ken handarymyzdyń da atyn ataı almadyq. Oǵan áre­ket­tengen zııalylarymyzdyń, ǵalym­darymyzdyń izine ımperııa sham alyp túsip, qýǵynǵa ushyratty. El táýelsizdigine qol jetkeli beri tarıhymyzdyń aqtańdaq betteri qalypqa keltirilip keledi. Sonyń biri – Qazaq handyǵynyń 550 jyl­dyǵynyń atalyp ótilýi. Ony toılaýdaǵy maqsat – iship-jeý emes, halqymyz bas­tap keshken sol bir kezeńderdi qaıta jań­ǵyrtyp, urpaqtarǵa tá­lim etý, yntymaq-birlikti dárip­tep, eldigimizdi barshaǵa tany­tý, qazaqstandyqtardyń patrıo­tızmin nyǵaıtý jáne olar­dyń rýhanı turǵydan ósip-jetilýin qamtamasyz etý. Qazaqstan Prezıdenti mereıtoıdy qalyptasqan kúrdeli ekonomıkalyq jaǵdaıda artyq shyǵynsyz, biraq halyq jadynda qalatyndaı sapaly ótkizýdi tapsyrdy. Túrki halyqtarynyń arǵy babalary saqtar men ǵun­dar, qypshaqtar men oǵyzdar Eýrazııanyń baıtaq dalasynda nebir uly qaǵandyqtar men handyqtar quryp, eli men jerin, tili men tarıhyn jáne salt-dástúr men ata zańyn qalyptastyrǵan. Aýyz ádebıeti men jazý mádenıeti de damyǵan. Jyr-dastandarda halyqtyń basynan keshken oqıǵalar kórkem tilmen baıandalady. Mysaly: «Edildi kelip alǵany, Etekke qoldy salǵany. Jaıyqty kep alǵany, Jaǵańa qoldy salǵany», – degen joldar kóp nárseni ańǵart­qandaı. Sol Edildiń jaǵasyna taıaý jerdegi Naryn qumy men Bókeı dalasyn mekendep otyrǵan Bókeı ordasy dep atalatyn aýdan handyq bıliktiń sońǵy izi qalǵan jer. Jeruıyqty izdep júrgen Asan qaıǵy babamyz qyrdan shuńqyr qazyp, qaıta kómgende, topyraq jetpeı qalsa, Narynda artyq qalypty. «Bereke-baılyq osynda» degen eken sonda babamyz. Bóltek toly tal-shilik, moıyly men jıdesi, ashyqtaǵy shuraıly kókmaısa shóbi, qazǵanda jarty metrden shyǵatyn móldir sýy ǵasyrlar boıy qazaqtarǵa jaıly qonys boldy. Oǵan qyzyǵa qarap, kóz alartqan ózge jurt ta az emes-ti. Qoldan qolǵa ótken atamekendi Nuraly hannyń uly Bókeı sul­tan asqan dıplomatııalyq sheber­likpen qaıtaryp, 1801 jyldyń 11 naýryzynda orys ımperatory I Pavelden resmı ruqsat alady. Sol jyldyń kúzinde 5000 tútin, 22725 adam, 2 mıllıon malmen Jaıyq ózeniniń ishki (oń) jaq betine kóship, qonystanady. Patsha úkimetiniń 1806 jylǵy 19 mamyrdaǵy jarlyǵymen Edil men Jaıyq aralyǵyna or­nalasqan Bókeı handyǵyna 6500 desıatına jer bólinedi. Ol soltústiginde – Samar, shyǵy­synda – Oral gýbernııalarymen, batysynda – Astrahan gýber­­nııasynyń Sarev, Enetaev, Krasnoıar ýezderimen, ońtústiginde Kaspıı teńizimen shektesken. 1812 jyldyń 1 mamyrynda Bókeı Aleksandr I patshanyń arnaıy gramotasymen «Qyrǵyz-qaısaq Kishi ordasynyń» hany bolyp taǵaıyndalady. Ony aq kıizge otyrǵyzyp, han kóterý rásimi Oral qalasy mańyndaǵy toǵaıda ótedi de, ol jer keıin «Han toǵaıy» atalyp ketedi. Orys patshasynyń Bókeıge Edilge deıingi en dalaǵa oralýǵa ruqsat berýi «bólshekte de bıleı ber» saıasatyn ustanǵandyq, sol arqyly qazaq sultandary arasyna iritki salý edi. «Polza ojıdaemaıa ot nıh ta, chto kogda onı s takım velıkom chıslom skota ostanýtsıa, kakoı prı nıh prej­de, to onoı býdet v Rossıı ı ne býdýt polzovatsıa ım hıvınsy ı býharsy, kak do sego delalos, narod seı je kogda obrýseet, to ostanetsıa na takom tochno osnovanıı, kak ı drýgoı v Astrahanskoı gýbernıı azıatskıı narod, kochevye kalmykı, týrhmenskıe tatary», – dep paıymdaıdy. Alaıda, Bókeı sultan otarlaýshylar oılaǵandaı kónbistik tanytpaıdy. Ol kishi júz qazaqtaryn Oral kazak atamandary shabýylynan qorǵaý, kúızelgen qazaqtardyń ata qonysta sharýashylyq quryp, Edil-Jaıyq aralyǵynyń zańdy ıesi atanýy jolynda eńbektenedi. Nátıjesinde «júdeý, azdaǵan bas malmen kóship barǵan qazaqtardy» aqtyly qoıy, myńǵyrǵan túıesi, jylqysy bar el qataryna jet­kizedi. Halqymen birge kóshpeli ómir keship, eliniń eńsesin kó­teredi. О́mirden ótkenshe sońyna ergen halyqty qamqorlaýdan jańylmaıdy. Sondyqtan da ol týraly el arasynda eshbir ǵaıbat sóz aıtylǵan emes. Qaıta «О́z zamanynyń aǵymyn jaqsy túsingen, kóregen, saýatty adam. Jurtty saýattandyrýǵa, oty­ryqshylyqqa baýlyp, keıinnen dástúrge engen kóp ból­meli qa­raǵaı úıler men shıki tastan so­ǵylǵan tas qystaýlar saldyrdy» dep baǵa berse, belgili orys etnografy P.I.Nebolsın: «Bókeı tapqyrlyǵymen, zerek­tigimen jáne buryn-sońdy bolyp kórmegen aqyldylyǵymen erekshelenetin», – depti. Bókeı han 1815 jyly 21 mamyrda Edildiń teńizge quıar saǵasynda, Jigit mekeniniń mańynda qaıtys bolyp, denesi Astrahan gýbernııasynyń Báıbek degen jerine, óz ósıeti boıynsha Seıit baba qorymyna jerlenedi. Han taǵy muragerlik jolmen Jáńgirge (1801-1845) be­rilgenimen, onyń jastyǵyna baılanysty bılik Bókeıdiń inisi Shyǵaı sultanǵa tapsyrylady. 1823 jylǵa deıin Astrahan gýbernatory Andreevskııdiń úıin­de tárbıelenip, eýropasha bilim alǵan Jáńgirdiń el basqa­rýdaǵy qyzmetine berilgen baǵada qarama-qaıshylyqtar kóp. Biri ony qazaqtyń turmys-tirshi­ligin damytýǵa súbeli úles qos­qan reformator dese, «han emessiń, lańsyń, qara shubar jy­lansyń» degen aqyn Mahambet О́te­misovtiń aǵymymen, ústem tapty unatpaıtyn keńestik ıdeo­logııanyń yqpalymen ja­ǵymsyz beınede de kórsetedi. Qalaı desek te, han Jáńgirdiń qazaq tarıhynda tuńǵysh ret sheshek aýrýyna qarsy egý isin (1826 j.) uıymdastyryp, Bókeı handyǵynyń jaǵrafııalyq kartasyn (1828 j.) jasatqany, sýsyǵan qumdy toqtatý úshin aǵash otyrǵyzýdy (1831 j.) qolǵa aldyrtqany, úlken saýda jármeńkesin (1832 j.), mu­sylmandar meshitin (1835 j.) ashtyr­ǵany, arhıv mekemesin (1838 j.) qalyptastyrǵany shyn­dyq. 1838 jyly alǵashqy dárihana óz jumysyn bastasa, 1840 jyly veterınarlyq pýnkt, poshta baılanysy iske qosylyp, mal tuqy­myn jandandyrý, ekpeler júrgizip, zertteý jasalypty. 1841 jyldyń 6 jeltoqsanynda Han ordasynda Jáńgir mektebi esigin aıqara ashyp, shákirtterdi qabyldaıdy. 1843 jyly hanǵa patshalyq Reseı general-maıor ataǵyn berse, 1844 jyldyń 9 mamyrynda Qazan ýnıversıteti Ǵylymı keńesiniń qurmetti múshesi bolyp saılanady. Onyń bastaǵan isi, ózi ólgennen keıin de jalǵasyn taýyp, 1852 jyly Ordada tuńǵysh aýrýhana, 1862 jyly kitaphana ashyldy. Han jármeńkesindegi saýda-sattyqtyń damýyna baılanysty aqsha kapıtalyn retteıtin ári saqtaıtyn oryn «Kaznacheıstvo» mekemesi 1867 jyly qurylyp, bank qyzmetin atqarady. 1869 jyly órt sóndirýshiler komandasy men jyljymaly oboz jasaqtalady. 1870 jyly Reseıden aýa raıyn baqylaıtyn aspaptar ákelinip, meteorologııalyq stansa ju­mys jasaıdy. 1890 jyly Naryn orman sharýashylyǵy qury­lyp, 1908 jyly Orda orman sharýashylyǵy mekemesi janynan pıtomnıkter jabdyqtalady. 1910 jyly ormanshylar mektebi ashylady. 1908 jyly oba indetine qarsy kúres stansasy, 1910 jy­ly onyń janynan laboratorııa, pasterleý stansasy uıym­dastyrylady. 1911 jyly qazaq baspasózi qarlyǵashtarynyń biri – «Qazaqstan» gazeti jaryq kórse, 1913 jyly Qazaqstanda tuńǵysh ret Ordada sot dárigeri qyzmeti bekitilipti. Tize bersek, qazaq, Qazaqstan tarıhynda tuńǵysh ret degen ataý­dy ıemdengen nárseler bul Ordada jeterlik. Elimizdiń Qazaq­stan atanýynyń ózi osynda birinshi ret jaryq kórgen gazetten bastaý alǵan. Sondyqtan da bul qasıetti mekendi kópshiliktiń «tuńǵyshtardyń Otany» dep dáripteýleri zańdy. Saýatty adam tóńiregindegi bolyp jatqan oqıǵalarǵa beıjaı qaramaıdy. О́zinshe paıymdap, qajetine qaraı pikir bildiredi, aralasady. Kózi ashyq bókeılikter de qalyń buqaranyń muńyn joqtaýshy retinde kórine bilgen bolshevıkter partııasyn qoldap, keńes ókimetiniń Qazaqstanda alǵash Ordada ornaýyna (1917 j.) dáneker bolypty. Birinshi úlgili qazaq-keńes atty ásker polki de 1918 jyly osynda jasaqtalyp, tuńǵysh komsomol uıymy da (1918 j.) osynda qurylǵan, 1918 jyly tuńǵysh keńestik baspahana ashy­lyp, onda «Durystyq joly», «Kırgızskaıa pravda», «Ushqyn», «Dala dabyly», «Qazaq jarlylary», «Kedeı týy» syndy gazet-jýrnaldar basylǵan. Jáńgir han kóz jumǵannan keıin patsha úkimeti handyqty joıyp, bılik júrgizýdi Ýaqytsha keńeske tapsyrdy. 1860 jyly Bókeı ordasy 7 ákimshilik bó­likke (Tarǵyn, Qalmaq, Na­ryn, Qamys-Samar,Talov, Birin­shi, Ekinshi Teńiz jaǵalaýy okrýg­terine) bólinip, árqaısyna ákim-pravıtel taǵaıyndaldy. 1920 jyly Bókeı gýbernııasy (ortalyǵy – Orda) qurylǵanda quramyna 8 (Qalmaq, Qamys-Samar, Naryn, Birinshi Teńiz, Ekin­shi Teńiz, Talov, Tarǵyn, Edil-Kaspıı) ýezd enedi. 1925 jyly bul gýbernııa Oral gýbernııa­syna qosylady. 1928 jyly Bókeı ýezi Oral oblysynyń Orda aýdany bolyp ózgertiledi. Sóıtip, Bókeıdiń aty joıylady. Halqymyzdy ótkeninen aıy­ryp, máńgúrt jasaý jolynda keńes ókimetiniń jasaǵan jy­mysqy saıasatynyń biri – zııalylaryn qurtyp, olardyń oshaq­taryn áskerı synaq orta­lyq­taryna aınaldyrý bolǵan tárizdi. 1947 jyly Bókeı dalasynda da atom qarýyn synaý bas­talady. 1952 jyly Orda aýdany taratylyp, terrıtorııasynyń basym bóligi «Azǵyr», «Kapýstın-Iаr» polıgondaryna beriledi. On­daǵy synaqtardan kelgen zar­­dap tur­ǵyndar arasynda áli baıqalýda. 1972 jyly qaıta qurylǵan Orda aýdanyna 2001 jyly Bókeı ordasynyń 200 jyldyǵyna oraı, Qazaqstan Respýblıkasy Prezıdentiniń Jarlyǵymen Bókeı ordasy ataýy qaıtaryldy. Nursultan Ábishuly Nazarbaev  Han ordasy aýylynda eki ret bolyp, ólkemizdiń ataqty aza­mattarynyń esimin, tarıhyn saq­taı bilgen jerlesterimizge zor rıza­shylyq bildirdi. Bókeı ordasy tarıhı murajaıy kitabyna: «О́z jeriniń, óz eliniń tarıhyn, ataqty azamattaryn qurmetteı bilý degen halyq sana-seziminiń ósýine sebep bolmaq», degen sózderdi jazyp qaldyrdy. О́tkenimizdi oı eleginen ót­kizip, keıingi urpaqqa nasıhattaý jolynda Bókeı ordasy tarıhı murajaı kesheni barynsha jumystanyp keledi. Sóz oraıy kelgen soń aıta ketelik, 1967 jyly qoǵamdyq negizde qurylǵan bul mádenıet oshaǵynyń irgesin azamat soǵysy ardageri, Lenın ordendi ustaz Ahmetfaıyz Tajıt­dınov qalasa, odan estafetany qabyldap alǵan Sharap Sıranov, Temirbolat Mahımov, al qazir Ǵaısa Mahımov bastaǵan ujym parasattylyq pen baıyptylyq jáne kásibı sheberlik tanytýda. Jekeshelendirý kezinde ózgeniń menshigine berilgen tarıhı ǵımarattar satyp alynyp, burynǵy qalpyna keltirilýde. Sonyń arqasynda «Bókeı ordasynda halyqqa bilim berý», «Tuńǵysh qazaq keńes baspahanasy», «Táýelsizdik mýzeıi» qatarǵa qosyldy. Osy jumystardy alda da jalǵastyryp, keshen aımaǵyn keńeıtý, ony tarıhı-mádenı qo­ryqqa aınaldyrý bolashaqtyń enshisinde. О́lkemizde týrızmdi damytý úshin jol da, qyrýar qarjy da qajet. Sońǵy qazaq handarynyń izi qalǵan bul aımaqtan aty jal­paq jurtqa málim tulǵalar da kóp shyqqan. Ǵalym Muhamed-Salyq Babajanov, kúı atasy Qurmanǵazy men Dáýletkereı, Dına, Seıtek, Qalı, Tuıaqberdi, generaldar Ǵubaıdolla Jáńgirov, Ramazan Qurmanǵalıev, Shákir Jeksenbaev, halyq batyry Isa­taı Taımanov, onyń serigi aqyn Mahambet О́temisov, memleket qaıratkerleri Seıitqalı Meń­deshev, Alma Orazbaeva, Serik­qalı Jaqypov, Bısen Jánekeshev, Keńes Odaǵynyń Batyrlary Mánshúk Mámetova, Temir Masın, Ahmedııar Qu­saıy­nov, Halyq Qaharmany Hıýaz Dospanova, t.b Naryn topy­raǵynyń túlekteri. Jasyratyny joq, búgingi kúni túgin tartsa maıy shyqqan Naryn qumy aýmaǵyndaǵy ekologııalyq ahýal aıtarlyqtaı máz emes. Onyń ústine oblys ortalyǵynan 600 shaqyrym shalǵaı jatqan shekaralyq aýdanbyz. Reseıdiń Edil boıy temirjoly aýdan orta­lyǵyn basyp ótkenimen, jolaýshylar poıyzynyń eshqaı­sysy toqtamaıdy. Bul da jer­lesterimizdiń oryndy renishterin týǵyzýda. Qatqyl tabandy jol salynbaǵandyqtan, Oralǵa barý júrginshiler úshin azap. Soǵan qaramastan malymyz ósip, sharýamyz júrip jatyr. Aýdanda 7 aýyldyq okrýg, 22 eldi meken bar. Jalpy turǵyndar sany 16361 adam. Jeke jáne zańdy tulǵalardyń ıeliginde 62594 bas iri qara, 135492 bas qoı men eshki, 19127 jylqy, 1190 túıe maly tirkelip otyr. Jyl basynan beri 2932 tonna et, 6948 tonna sút óndirildi. Sharýa qojalyqtaryndaǵy mal basy turaqty ósip otyr. О́tken jyl sońynda aýdanda iri qara malynyń analyǵy 30 bastan asatyn 215 sharýa qojalyǵy tirkelgen bolsa, bıyl olardyń sany 234-ke jetti. Otardaǵy saýlyqtyń sany 600-den asatyn 18, tabyndaǵy bıeniń sany 75 bastan joǵary 27 sharýa qojalyǵy bar. Sondaı-aq, 10 asyl tuqymdy-jasaqtaýshy mal sha­rýashylyqtary tirkelgen. Sonyń ishinde 1-i aıyr órkeshti baktrıan túıesin ósirýshi, 9-y qazaqtyń aq bas sıyryn ósiretin sharýashylyqtar. Aýdandaǵy 837 shaǵyn ká­sipkerlik sýbektilerinde 1486 adam jumys isteıdi. Birinshi jarty jylda kásipkerlik sýbektileri 1 mıllıard 520 mıllıon 80 myń teńgeniń ónimderin óndirip, bıýdjetke 8 mıllıon 532 myń teńge salyq tólemderin túsirdi. Bıyl 5 shaǵyn seh iske qosylyp (naýbaıhana, dánekerleý sehy, 2 plastıkalyq tereze men esik óndirisi jáne 1 keramzıtblok óndirisi), 11 jumys orny ashyldy. Shaǵyn sehtardyń ónim kólemi 29 mıllıon 734 myń teńgeni qurap, ótkenmen salystyrǵanda 18,9%-ǵa artty. Aýdan turǵyndary kásipkerlikti qoldaý baǵytyndaǵy memlekettik baǵdarlamalar ar­qyly tu­raqty túrde nesıelermen qam­tylýda. Aǵymdaǵy jyly aýdan­ǵa «Jumyspen qamtý» baǵ­darlamasy arqyly 30 mln. teń­ge nesıe qarjysy bólindi. Bu­ǵan qosa aýdan kásipkerleri osy baǵdarlama boıynsha ótken jyldary bólinip, qaıtarylǵan qarjy esebinen 19 mıllıon 650 myń teńge nesıe aldy. Bul qarjylar mal ósirý, turmystyq qyzmet kórsetý oryndaryn ashý jáne shaǵyn óndiris oryndaryn uıymdastyrýǵa baǵyttalýda. Aýdandaǵy ekonomıkalyq belsendi turǵyndar sany – 9614 adam. Jumys izdeýshi retinde tirkelgender – 481, jumyssyzdyq deńgeıi 5%-dy qurap, ótken jylǵy deńgeıinde saqtalyp otyr. Bıyl 82 adam turaqty ju­mysqa ornalastyryldy, 51 adam áleýmettik jumys oryndarymen, 219 adam aqyly qoǵamdyq jumyspen qamtyldy. «Jumyspen qamtý-2020»  memle­kettik baǵdar­lamasynyń aıasynda Q.Saǵyr­baev atyndaǵy orta mektepke kúrdeli jóndeý júrgizilip, onyń jumystaryna Saraljyn aýy­lynyń 15 turǵyny tartyldy. 5 jas maman «Jastar táji­rıbesinen» ótkizildi. Bilim berý salasynda 9 orta jáne 10 bastaýysh mektep, 1 kásiptik kolledj, 4 balabaqsha, 10 shaǵyn, 4 mektepten tys tárbıe ortalyqtary qyzmet jasaıdy. Bıylǵy oqý jylynda balalardy mektepke deıingi bilim berýmen qamtý kórsetkishi 77,5%-dy qurap, aldyńǵy oqý jyly deńgeıinen 2,3% joǵarylady. Osylaısha, Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy merekelener tusta halqymyzdyń sońǵy handarynyń biri Jáńgirdiń de umyt qalmaýy, ákesi Bókeı negizin qalap, zamanyna saı Jáńgir ilgeri damytqan Ishki Bókeı ordasynyń astanasy bolǵan Han ordasy aýylynda dúbirli toı ótkizý sharasy belgilenýi de bókeılikter úshin úlken mártebe. Jurtshylyq osy ıgilikti iske óz qoldaý-kómekterin kórsetip, belgilengen kópshilik mádenı sharalardyń oıdaǵydaı ótýine barynsha atsalysyp ta jatyr. Nurlan RAHYMJANOV, Bókeı ordasy  aýdanynyń ákimi. Batys Qazaqstan oblysy, Bókeı ordasy aýdany.