«Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty

– Qazaqstannyń Eýrazııa júregindegi erekshe geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıyn júzege asyrýdaǵy basty faktor Biz memleketimizdiń táýel­siz­diginiń 25 jyldyq mejesine jaqyndap qaldyq. Qazaqstan óziniń bir izge salynǵan jáne teńdestirilgen syrtqy saıasatyn qalyptastyrǵanyna baılanysty álemdik arenadaǵy keń tanymal memleketter qataryna endi. Osy oraıda, qatardaǵy qazaqstandyqtardyń qazirgi zamanǵy Qazaqstandy myqty jáne jemisti, ǵalamdyq úderisterdiń damýyna óz úlesin qosa alatyn jáne negizgi halyqaralyq máselelerdi sheshýde óziniń naqty ustanymy bar memleket retinde maqtanyshpen qabyldaýy joǵary marapat. О́zimiz biletindeı, syrtqy saıasat ishki saıasattyń jalǵasy. Osyǵan baılanysty Syrtqy ister mınıstrligi óz jumysynda tek syrtqy saıası tapsyrmalar men Prezıdenttiń halyqaralyq bastamalary ǵana emes, sonymen qatar, ishki memlekettik qurylys maqsattary, ınvestısııalar tartý, aldyńǵy qatarly tájirıbeni alý, damýdyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq strategııasyn alǵa tartý sekildi faktorlardy basshylyqqa alady. Bul turǵyda syrtqy saıası jumystyń jaqyn jáne orta merzimdi bolashaqtaǵy naqty baǵyttaryn belgileýge múmkindik beretin Prezıdenttiń Qazaqstan halqy­na jyl saıynǵy Joldaýy taptyrmas baǵdarǵa aınaldy. Elbasy qashanda ja­handyq úderisterdiń damý bolashaǵyn aıqyn baǵalap, syrtqy syndar men qaýipterge qarsy sharalardy kúni buryn ázirlep otyrady. Jyl saıynǵy Joldaýlar nátıjesinde Syrtqy ister mınıstrligi qyzmetiniń ekonomıkalyq quramdas bóligi nyǵaıyp, ekonomıkalyq dıplo­matııanyń belsendiligi aıtar­lyqtaı artty. Prezıdenttiń «Nurly Jol – bola­shaqqa bastar jol» atty Joldaýy eń aldymen, álemdik ekonomıkadaǵy turaqsyz jaǵ­daılar aıasynda daǵdarys­qa qarsy jáne yntalandyrýshy sha­­ralar baǵdarlamasy retinde qabyl­dana­dy. Jańa joldar qury­lysy, ınfra­qurylymdy damytý, shaǵyn jáne orta bıznesti qol­daý – munyń barlyǵy ulttyq eko­nomıkanyń qurylysyn turaqty ártaraptandyrý kepili bolyp tabylady. Bul óz kezeginde qosymsha jumys oryndaryn ashýǵa, ishki tutyný kólemin arttyrýǵa, ne­gizgi kapıtalǵa memlekettik ınvestısııany ulǵaıtýǵa jáne áleý­mettik mańyzy bar jańa ınfraqurylymdyq obektilerdi qurýǵa septigin tıgizedi. Joldaý Memleket basshysynyń halyq­aralyq qatynastar júıesindegi oryn alyp otyrǵan ózgeristerge teńgerilgen jáne aldyn alý jaýaby boldy. Bul qujat Qazaq­stannyń jalǵasyp kele jat­qan halyqaralyq qarjy-ekono­mıkalyq jáne geosaıası daǵ­darystar jaǵdaıynda aldaǵy jyldardaǵy damý bolashaǵyn aıqyndady. Elbasy atap ótkendeı, búkil álemniń arhıtektýralyq ózgerý kezeńi jaqyndap keledi jáne bul kezeń ǵalamdyq synaq kezeńi bolmaq. Odan barlyq memleketter birdeı óte almaıdy, tek ortaq ıdeıalarmen jáne talpynystarmen jumyldyrylǵan ulttar ǵana bul syndy eńsere alatyn bolady. Atalǵan baǵdarlamalyq qujat tek ekonomıkalyq kórsetkishterdi kóterýge ǵana emes, sonymen qatar, ulttyq birlik, turaqtylyq jáne kelisim sekildi memleket quraýshy qundylyqtardy nyǵaıtýǵa da baǵyttalǵan. «Nurly Jol» syrtqy turaq­syzdyq pen geosaıası naqty shyndyqtyń trans­formasııalaný kezeńinde barlyq mem­le­kettik organdar úshin, sonyń ishinde, Syrtqy ister mınıstrligi úshin ustanym­dardyń kvıntessensııasy bolyp tabylady. Qazaqstannyń Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty bizdiń mekememiz óz qyzmeti aıasynda basshylyqqa alyp júrgen elimizdiń 2014-2020 jyldarǵa arnalǵan Syrtqy saıasat tujyrymdamasynyń maq­­sattarymen jáne tapsyrma­lary­men tyǵyz úılesim tap­qan. Ol «Qazaq­stan-2050» Stra­­tegııasynda baıandalǵan jańǵyrtýlardyń jańa basym­dyqtary, álemdegi eń damyǵan 30 el qataryna kirý, «jasyl» ekonomıkaǵa kóshý, respýb­lıkamyzdyń tranzıttik-kóliktik jáne eksporttyq áleýetine basymdyq bere otyryp, ekono­mıkalyq dıplomatııany bel­sendilendirý qazaq halqy men elimizdi mekendeıtin basqa da etnostardyń tól ulttyq-mádenı qundylyqtaryn saqtap qalý aıasynda túzilgen. «Nurly Jol» Joldaýynyń barlyq baǵdaryna sáıkes, elimizdiń syrtqy saıası qyzmeti de qurylady. Osy qujattyń negizgi tapsyrmalaryna súıene otyryp, Syrtqy ister mınıstrligi qazirgi zamanǵy álemdik saıasat pen ekonomıkadaǵy jańa trend­terdi nazarda ustap, shetel­der­degi ulttyq múddelerdi ári qaraı ilge­riletýdi jalǵastyrý baǵy­tynda jumys isteýde. Biz syrtqy saıası boljamdar men ekonomıkalyq dıplomatııa salasynda tıimdilikti artty­rýǵa basymdyq bere otyryp, bir qalypty jáne boljamdy syrtqy saıasat júrgizý arqyly halyqaralyq qatynastyń barlyq sýbektilerimen ózara tıimdi jáne dostyq qarym-qatynastardy nyǵaıtýdy jalǵastyra beretin bolamyz. Árıne, Qazaqstannyń Eýrazııa júreginde ornalasqan erekshe geosaıası jáne geoekonomıkalyq jaǵdaıynyń áleýetin meılinshe júzege asyrýǵa negizgi nazar aýdarylatyny sózsiz. О́ńirlik geoekonomıkalyq tartylys ortalyǵynda ornalasýymyz aımaqtaǵy saýda-ekonomıkalyq jáne óńiraralyq kóliktik ınfraqurylymdy damytý jóninde sharalarǵa belsendi atsalysýdy talap etedi. Bul óz kezeginde Azııa men Eýropa arasynda uzaq merzimdi yqpaldastyqtyń negizi bolmaq. Biz 2020 jylǵy deıin Qytaı, Ortalyq Azııa, Reseı jáne Eýropa arasyndaǵy júk tasymaldaý kólemi jylyna 33 mln. ton­naǵa jetedi dep kútip otyrmyz. Bul bola­shaqta Qazaqstannyń aımaqtaǵy kósh­­basshylyq rólin arttyra túsip, tranzıt pen eksporttyq túsim­derden aıtar­lyqtaı dıvıdentter beretin bolady. 2015 jylǵy 1 qańtar kúni Eýrazııalyq ekonomıkalyq odaq týraly tarıhı kelisim kúshine endi. Bul Prezıdenttiń eýrazııalyq ıntegrasııa jónindegi ıdeıasynyń naqty iske asýynyń kórinisi boldy. Biz bul birlestiktiń barlyq qatysýshylarymen ekonomıkalyq ınte­grasııalyq yqpaldastyqty damytýǵa úlken mán beremiz. EAEO bul teń quqyq­tyq, ózara tıimdilik jáne barlyq qatysý­shylardyń múddelerin nazarǵa alý prınsıpimen jumys isteıtin ortaq naryq. Ekonomıkalyq ıntegrasııa dál ulttyq memlekettilikti nyǵaıtý úshin, ony ekonomıkany kúsheıtý arqyly bekemdeı túsý úshin damıdy. Biz ekonomıkalyq ıntegra­sııa kúrdeli jolynyń tek basynda ǵana turmyz, osyny túsi­ný óte mańyzdy. Máselen, EO qu­rylýynyń bastamasy – Eýro­palyq kómir birlestiginiń negizin salǵan 1951 jylǵy Parıj kelisimine 60 jyldan astam ýaqyt ótti. Iаǵnı, Eýropa elderin qazirgi ıntegrasııa deńgeıine jetý úshin osynshama ýaqyt qajet bolǵan degen sóz. Sol sebepti, EAEO-ny eń tıim­di ınte­­grasııalyq qurylym retinde qalyp­tas­tyrý bizdiń basty maqsatymyz bolyp tabylady. Biz bul maqsatqa jetýge min­dettimiz jáne jetýge tyrysamyz. Syrtqy saıası mindette­me­lerimizdi júzege asyrý Qytaımen ınvestısııalyq jáne saýda-eko­nomıkalyq yntymaq­tas­tyqty tereńdetýge jol ashady. Eki eldiń strategııalyq seriktestigi jemis­ti bolǵaly jatyr. Jaqynda ǵana Lıan­ıýn­gan – Almaty temirjol baǵyty iske qosyldy. Lıanıýngan qalasy portynda birik­ken Qazaqstan-Qytaı termınaly Qazaqstan Prezıdenti bastamasymen qurylǵanyn esterińizge sala keteıin. Kólik-logıstıkalyq termınalynyń jumysy Azııa-Tynyq muhıt óńiri men Ońtústik-Shyǵys Azııa elderine eń tıim­di shyǵý jolyn qamtamasyz etip, respýb­lıkanyń eksport-ımport­tyq jáne tran­zıttik áleýetin arttyrýǵa baǵyttalǵan. Qazaqstannyń joǵary tranzıttik áleýetin eskere otyryp, biz Máskeý – Beıjiń eýra­zııalyq jyldamdyǵy joǵary kólik dálizi jobasyn zerttep, oǵan ózara tıimdi shartymen qatysýǵa múddelimiz. «Qorǵas» halyqaralyq shek­ara­lyq yntymaqtastyq ortalyǵy tran­zıttik áleýetin paıdalaný men halyqaralyq saýdany keńeıtý jolyn­da qosymsha múmkindikter beredi. Sarapshylardyń pikirinshe, Ortalyq jańa Eýrazııalyq ekonomıkalyq kópiriniń mańyzdy irgetasyna aınalmaq. Kólik-tranzıttik áleýet eli­mizdiń Iranmen yqpal­dasty­ǵynyń negizgi baǵyt­tarynyń biri bolyp tabylady. Bul turǵyda 2014 jyly 3 jeltoqsanda Qa­zaqstan – Túrikmenstan – Iran temirjol magıstraliniń ashy­lýynyń mańyzy zor. Ol Qazaq­stan óniminiń ońtústikke eksport kólemi men quramyn arttyryp qana qoımaı, Uly Jibek jolynyń qazirgi satydaǵy qaıta jandanýyna zor úles qosady. Qazaqstan syrtqy saıasat vedomstvosy elimizdiń Eýrazııa júregindegi geosaıası jáne geo­ekonomıkalyq jaǵ­daıyn tıimdi ilgeriletý saıasatyn ustanady. Barlyq sheteldik seriktestermen qatynastarymyzdy damytýda bul mindetimiz joǵary qoıylady. Aıtalyq, iri ınvestısııalyq, ǵylymı-tehnıkalyq jáne ınnovasııalyq áleýetke ıe Amerıka Qurama Shtat­tarymen yntymaqtastyqta da, ótken jyly Keńeıtilgen seriktestik pen yntymaqtastyq, sonyń ishinde yqpaldastyqtyń 29 salasynda ynty­maqtastyq týraly jańa kelisimshart boıynsha kelissózder sátti aıaqtalǵan Eýropalyq odaqpen de. Biz EO-men osy tektes qujatqa qol qoıǵan orta­lyqazııalyq alǵashqy elmiz. Ortalyq Azııaǵa da zor kóńil bólemiz. Jańa tujyrymdamada bul óńir qazirgi Qazaqstannyń syrtqy saıasatynyń asa mańyzdy strategııalyq basymdylyǵy re­tinde qarastyrylady. Joldaý maqsat­taryna saı, biz barlyq baǵyttarda, sonyń ishinde Azııa, Afrıka, Latyn Amerıkasy elde­rimen yqpaldastyqty tereń­de­týde sharalar qoldanýdy jalǵas­tyramyz. Qazaqstan syrtqy saıasatynyń jańa nusqamalarynda elimizdiń damýdyń «jasyl» jolyna ótýi jáne álemniń 30 eń damyǵan elderi qataryna kirýi maqsattaryn erekshe bólip ataýǵa bolady. Elimiz «jasyl ekonomıka» qurýǵa tıisti ınfraqurylymnyń damýyn qamtamasyz etý úshin joǵary ekologııalyq jáne energııa únemdeýshi standarttarǵa negizdelgen shetel tájirıbesin qoldanýǵa nıetti. Astanada EKSPO-2017 halyq­ara­lyq kórmesiniń «Bolashaq energııasy» taqyrybymen sátti ótkizilýi «jasyl ekonomıka» maqsattaryna jetý jolynda mańyzdy qadam bolady dep kútemiz. Atalǵan shara energııany utym­dy paıdalaný máselesinde jáne ekonomı­kany jańartý úshin ǵylymı jańalyq­tardy ilgeriletý salasynda ózge elder tájirıbesin zertteýge asa baǵaly múmkindik beredi. Quzyretti memorgandarmen birle­sip SIM elimizdiń tranzıt-kóliktik áleýetin paıdalanyp, ony dúnıejúzi muhıtyna týra joly joq geografııalyq jaǵdaıy kemshiliginen qurlyǵymyzdyń transkontınentaldi joldaryn qosatyn tarap retindegi artyqshylyǵyna aınaldyrý jumysyn júrgizip jatyr. Osy baǵytta mańyzdy qadamdar jasalynǵan bolatyn: bul, eń aldymen, «Batys Eýropa – Batys Qytaı» jáne «Soltústik – Ońtústik» kólik dálizderiniń qurylysyn, «Qazaqstan – Qytaı» munaı qubyryn, «Or­­talyq Azııa – Qytaı» gaz qubyryn iske qosý, «Jezqazǵan – Beıneý» jáne «Ar­­qalyq – Shubarkól» mańyzdy ishki te­mir­­jol baǵyttary qury­lysynyń aıaqtalýy. SIM ekonomıkanyń basty sektorlaryna transulttyq kompanııalardy tartýǵa zor kóńil bóledi, bul ÚIIDMB jáne Investısııalar tartý, arnaıy ekonomıkalyq aımaqtardy damytý jáne eksportty yntalandyrý baǵdarlamasyn júzege asyrýǵa jol ashady. SIM 2015-2019 jyldarǵa arnalǵan ÚIIDMB men Tikeleı shetel jáne otandyq ınvestısııalardy tartý boıynsha keshendi josparlardyń júzege asyrylýyna jumyldyrylǵan. Investısııalyq saıasatty ilgeriletý tetikteri sheńberinde belgili bir nátı­jelerge qol jet­kizilgen. Qazaqstanda­ǵy ınves­tısııalyq ahýaldyń odan ári jaqsar­tylýy, sonyń ishinde «Inves­tı­sııalyq klımatty jaqsartý týraly» jańa Zań sheńberindegi yntalandyrý paketi týraly shetel bıznes-qaýymdastyǵyn habardar etý jumysy júrgizilýde. Qazaqstannyń qazirgi qaterler týraly túsinigi anyq jáne onyń qaterlerden ótý jospary men resýrstary bar. Orta merzim­di jáne uzaq merzimdi damý baǵ­darlamalary búkil eldegi turaq­tylyqty, órkendeý men ómir súrý sapasyn arttyrýdy qamta­masyz etýge baǵyttalǵan. Elba­synyń «Nurly Jol» baǵdar­la­masyn júzege asyrý jáne «Qazaq­stan-2050» Strategııasy men álem­niń eń damyǵan 30 eliniń qataryna kirý sekildi uzaq merzimdi mindetter oryndaý nazarymyzdy basymdyqtarǵa shoǵyrlandyryp, ónimdi jumys isteýdi qajet etedi. Úkimetten dáıekti, tıimdi, keı kezde ójet is-qımyldar talap etiledi. Búgingi tańda biz elimizdegi mańyzdy saıası oqıǵa qarsańynda turmyz. 26 sáýirde respýblıka azamattary eń bilikti jáne halyq senimin aqtaıtyn Qazaqstan Prezıdentine kandıdatqa óz daýystaryn beredi. Jańa mandat elimiz ben el basshylyǵyna tez arada aldymyzǵa qoıylǵan talaptardy oryndaýǵa kirisip, syrtqy faktorlardyń jaǵym­syz yqpaldarynan ótip, jospar­lardyń oryndalýyn qamtamasyz etip, eldiń ómir súrý deńgeıin jáne órkendeýin arttyrýǵa jol ashady dep senemin. Erlan YDYRYSOV, Qazaqstan Respýblıkasy Syrtqy ister mınıstri.