Memleket basshysy Nursultan Ábishuly Nazarbaevtyń sottardyń táýelsizdigin nyǵaıtý jáne azamattardyń sottarǵa degen senimin arttyrý boıynsha Sýdıalardyń VI cezinde bergen tapsyrmalaryn oryndaý maqsatynda Joǵarǵy Sot jańa Azamattyq is júrgizý kodeksiniń jobasyn ázirlegen edi. Ol ótken jyldyń sońynda Parlament Májilisiniń qaraýyna engizildi.
Bul Kodeks jobasyn ázirleý úshin Joǵarǵy Sotta elimizdiń sýdıalary, Bas prokýratýra, Ishki ister, Ádilet, Qarjy mınıstrlikteriniń, Ulttyq kásipkerler palatasynyń, advokatýra, notarıat, jeke sot oryndaýshylarynyń ókilderi men azamattyq quqyq salasynyń belgili ǵalymdarynan quralǵan vedomstvoaralyq jumys toby quryldy.
Kodeks jobasyn sapaly ázirleý maqsatynda birqatar damyǵan shet memleketterdiń azamattyq is júrgizý zańnamalary zerdelenip, olardyń mańyzdy normalary ulttyq erekshelikterimiz ben qoǵamdyq dástúrli qarym-qatynastar turǵysynan qarastyryla otyryp, osy zań jobasyna engizildi. Jergilikti sottardyń sýdıalary men memlekettik qurylymdardan ǵana emes, qoǵamdyq uıymdar men ǵylymı qaýymdastyq ókilderinen kelip túsken 800-den astam usynystar men qatar, Joǵarǵy Sottyń resmı saıty arqyly kelip túsken 200-ge jýyq pikir-talastar talqylandy. Osy jerde mundaı aýqymdy jáne kúrdeli zań jobasynyń qysqa merzim ishinde – bir jyldyń kóleminde ázirlengenin aıta ketýimiz qajet.
Kodeks jobasyn ázirleý barysynda sheteldik sarapshylardyń da pikiri eskerildi. Atap aıtqanda, Adam quqyqtary jónindegi Eýropa konvensııasynyń «ádil sot talqylaýy kepildigi birinshi satydaǵy sotta qamtamasyz etilýi tıis»; «sotqa qoljetimdilik sheksiz shaǵymdaný quqyǵyn emes, ádil prosess barysynda sot sheshimin shyǵarýdy bildiredi»; «shekteýler legıtımdi maqsattardy – sot tóreligi júıesiniń tıisti túrde jumys jasaýyn qamtamasyz etýdi, sot resýrstaryn únemdeýdi kózdeýi tıis» degen erejeleri men usynymdary óz qoldaýyn tapty.
Daýlardy sottan tys jáne sotqa deıingi retteý tártipterine, sotta taraptardy tatýlastyrý rásimderine erekshe kóńil aýdaryldy. Onyń ózindik sebepteri de bar. Sot statıstıkasyna júginsek, 2014 jyly respýblıka sottarynda 1 177 133 azamattyq jáne ákimshilik ister qaralǵan. Jyl saıyn sottarda qaralyp jatqan azamattyq isterdiń sany edáýir arta túsýde. Osy sottarda qaralyp jatqan azamattyq isterdiń eń keminde eki taraby baryn eskersek, barlyǵy shamamen 2-2,5 mln. adam jyl saıyn sottarda sabylyp, altyn ýaqyttaryn ótkizedi eken. Eńbekke jaramdy, qoǵamǵa paıda ákelýge múmkindikteri bar osynshama azamattardyń óz kásipterimen nemese jeke rýhanı damýy úshin ártúrli ispen aınalysý orynyna óziniń kórshisimen, áriptesimen nemese qandaı da basqa tanysymen daýlasyp, sottasý úrdisi báseńdemeı otyr.
Mine, osy oraıda 1999 jyly qabyldanǵan qoldanystaǵy Azamattyq is júrgizý kodeksi búgingi kún talabyna saı emes, sebebi, onyń kóptegen normalary sot prosesinde taraptardy tatýlasýǵa, bitimgershilikke keltirýge baǵyttalmaǵan, kerisinshe sotqa kelgen daý boıynsha sýdıany tek qana sheshim shyǵarýǵa mindetteıdi. Árıne, sot sheshimine eki taraptyń biri razy bolmaıdy, jeńilgen jaǵy apellıasııalyq, kassasııalyq sot satylaryna shaǵymdanyp, aradaǵy daý odan ári údeı túsedi.
Jańa kodeks jobasyna sot medıasııasy men partısıpatıvti rásimder ınstıtýy engizildi. Partısıpatıvti rásimde advokattardyń kásibı ókildik etý róli ózektilenip, taraptardyń tatýlasýyna kedergi keltiretin advokattardyń qyzmetine tosqaýyl qoıylady. О́kinishke qaraı, ózderiniń qyzmetin teris paıdalanatyn keıbir advokattar taraptarǵa zań keńesin durys bermesten, tatýlasýdyń múmkindigi bola tursa da, taraptardy odan ári daýlasýǵa ıtermeleıtini jasyryn emes. Onyń sebebi – aradaǵy daý qanshalyqty sozyla tússe, onyń jumysy men qyzmetine alatyn aqysy da sonshalyqty arta bermek. Jańa kodekske saı jańa normalar qabyldanǵan soń advokattardyń jaýapkershiligi artyp, olar óz qyzmetinde taraptardy tatýlastyrýǵa, bitimgershilikke keltirýge yntaly bolady.
Árıne, medıasııany júrgizýdi kásibı medıatorǵa nemese sýdıaǵa tapsyrý quqyǵyn taraptar ózderi sheshedi. Sot medıasııasynyń bir artyqshylyǵy – azamattyq is sheńberinde talap-aryzdyń kóleminen tys sol daýǵa baılanysty kóptegen máselelerdi medıasııany qoldaný arqyly sheshýge bolady. Medıasııa kezinde talap qoıýdyń mánin jáne negizdemesin bir mezgilde ózgertýge ruqsat etiledi. Basqa tatýlastyrý rásimderi kezinde talap qoıýdyń mánin jáne negizdemesin ózgertýge jol berilmeıtindikten, sot medıasııasyn qoldanýdyń artyqshylyǵy – talaptyń mánin jáne negizdemesin ózgertý úshin jańadan talap-aryz bermesten, týyndaǵan daýdyń tóńireginde osy daýǵa baılanysy bar birneshe máselelerdi (týyndaǵan suraqtardy, talaptardy) túpkilikti sheshýge múmkindik beredi. Ásirese, bul balalardyń tárbıesi, týystar arasyndaǵy muragerlik týraly, kórshiler, eńbek uıymdary arasyndaǵy týyndaǵan jáne taǵy basqa daýlardy sheshý kezinde tıimdi qural bolyp tabylady. Mysalǵa, balany asyraý úshin alıment óndirý týraly istiń sheńberinde qosymsha talap-aryz bermeı-aq, balanyń turǵylyqty jerin anyqtaý, ortaq múlikti bólý sııaqty máselelerdi sot medıasııasy sheńberinde birjolata sheshýge bolady.
Sonymen qatar, mindetti túrde joǵary zań bilimi bar adamdardyń ókil retinde sotqa jiberilýi týraly progressıvti erejeler saqtalyp qaldy. Taraptardy prosestiń alǵashqy kezeńderinde bitimgershilikke kelýge yntalandyrý úshin tólengen memlekettik bajdy keri qaıtarý tásilderi kózdelip otyr. Sot tájirıbesinen kórsetkendeı, keıbir quqyqtyq bilimi joq adamdardyń ókil retinde sotqa qatysqanynda zań normalaryn durys bilmegendikten, senim bildirgen taraptardyń múddesin tıisti dárejede qorǵaı almaı, sol taraptyń ózine qarsy ustanymdar jasaýy nemese prosessýaldyq qatelikterge jol berýi jaǵdaılary kezdesedi. Jańa kodekstiń jobasynda taraptardyń ókili retinde tek qana joǵary zań bilimi bar adamdardyń sot prosesine qatysa alatyny qaralyp otyr. Al sot prosesinde taraptar tatýlasyp nemese bitimgershilik kelisimge kelip jatsa, is boıynsha tólengen memlekettik baj keri qaıtarylady. Bul normanyń ózi taraptardy tatýlastyrýǵa materıaldyq turǵydan yqpal jasap otyr. Máselen, qoldanystaǵy Azamattyq is júrgizý kodeksinde daýdy bitimgershilik kelisimmen aıaqtaǵan kúnniń ózinde memlekettik bajdyń qaıtarylýy kózdelmegen. Kóptegen daýlar is boıynsha tólengen memlekettik baj shyǵyndary jeńilgen tarapqa júkteletin bolǵandyqtan, tatýlasýǵa múmkindik bola tura, bitimgershilikpen aıaqtalmaıdy, ıaǵnı taraptar qandaı jolmen bolsyn sot prosesin jeńip shyǵýǵa tyrysady. Munyń ózi osy daýdyń birneshe sot satylarynda aılap, jyldap qaralýyna ákelip soqtyrady.
Elimizde júrgizilgen sot-quqyqtyq reforma aıasynda osydan 14 jyl buryn mamandandyrylǵan aýdanaralyq ekonomıkalyq sottar qurylyp, kásipkerler men zańdy tulǵalardyń arasyndaǵy ekonomıkalyq daýlardy qaraý máselesi óz deńgeıinde sheshilip keledi. Jyl saıyn ekonomıkalyq sottarǵa túsip jatqan talap-aryzdar sanynyń artýy elimizdegi kásipkerliktiń joǵary deńgeıde damyp kele jatqanynyń, memleketimizdiń kásipkerlikti damytý úshin qajetti sharalardyń barlyǵyn jasap otyrǵanyn aıǵaqtaıdy. Joǵarǵy Sot 2014 jyldyń ekinshi jartyjyldyǵynda ekonomıkalyq sottardyń jumysyna qatysty bıznes sýbektileriniń pikirin bilý maqsatynda áleýmettik saýalnama júrgizdi. Zertteý nátıjesi boıynsha ekonomıkalyq sottarda isteri qaralyp jatqan kásipkerler bul sottardyń jumysyn jaqsy jaǵynan baǵalap, jaýap bergen respondentterdiń 84,6 paıyzy isteriniń sapaly jáne ýaqtyly qaralyp jatqanyn, ekonomıkalyq sottardyń sýdıalarynyń kásibı deńgeıiniń joǵary ekendigin atap kórsetken.
El ekonomıkasyndaǵy ınvestısııalyq ahýaldy jaqsartý maqsatynda jáne azamattar men uıymdardyń sottarǵa degen senimin arttyrý úshin oblystyq sot deńgeıinde mamandandyrylǵan ınvestısııalyq sot qurý isi qolǵa alynýda. Bul sot qurylǵan jaǵdaıda sot prosesterin qysqa merzimde, barynsha jeńildetilgen jaǵdaıda júrgiziledi dep kútilýde. Sebebi, ınvestorlardyń isterin qaraıtyn sottar olardyń altyn ýaqyttarymen sanasa otyryp, isterdi qysqa merzimde jáne sapaly qaraýǵa mindetti.
Demek, Azamattyq prosestik kodekstiń jańa nusqasy qabyldanǵan jaǵdaıda azamattar men zańdy tulǵalardyń quqyqtaryn, bostandyqtaryn jáne olardyń zańdy múddelerin sot arqyly qorǵaý tetikteri odan ári damyp, joǵary deńgeıdegi quqyqtyq memleket qurýǵa umtylǵan qoǵamymyzda zań ústemdigi árdaıym saltanat qurady dep senemiz.
Nurjan QAIYPJAN,
Joǵarǵy Sottyń sýdıasy.