Alystaǵy aýdan adymy

Jýyrda barlyq deńgeıdegi ákimderdiń qatysýymen uıymdastyrylǵan semınar-keńeste oblys turǵyndarynyń jartysynan astamy turatyn eldi mekenderdiń shetin máselelerin sheshý joldary keńinen talqylandy. Aımaq basshysy Erik Sultanov tóraǵalyq etken alqaly basqosýda kemshin tustar da búkpesiz aıtylyp, aýyldardyń áleýetin kóterýdegi aýdandardyń róline erekshe kóńil bólindi. Onda qııandaǵy Ýálıhanov aýdanyndaǵy óreli ózgerister men qarymdy qadamdar úlgi etildi. Biz tabys syryn bilmek nıetpen atalmysh aýdannyń ákimi Aman TО́REGELDINDI áńgimege tartqan edik. – Iá, oblys ákiminiń birinshi orynbasary Aıdarbek Saparovtyń baıandamasynda shaǵyn jáne orta bıznes salasyndaǵy oń tájirıbelerimizdiń atap kór­setilgeni ras. Qazir barlyq aýyl­dyq okrýgterde qoǵamdyq mon­sha, dúken, dárihana, shashtaraz sekildi halyqqa birinshi qajetti qyzmet kórsetý júıeleri jumys istep tur. Onyń eshqandaı qupııa syry joq. Elbasy «100 naqty qadam» – Ult josparynda jergilikti jerlerge barynsha kóńil bólip, aýyldyń ekonomıkasyn nyǵaıtý, turǵyndardyń ál-aýqatyn jaqsartý, Qazaqstandy álemniń damyǵan 30 eliniń qat­aryna qosý jolyndaǵy qaǵı­dattardy belgilep berdi. Búgingi tańdaǵy basty mindetimiz – Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn buljytpaı oryndaý. Oǵan múmkindik te, kúsh-jiger de jetkilikti. Jurtshylyqtyń úlken qoldaýyna ıe bolǵan baǵdarlamalar bıik belesterge jigerlendiredi. Qoltyqtasyp eńbek etýge úndeıdi. Álemdegi qarjylyq daǵdarystarǵa qara­mastan Qazaqstan ekonomıkasynyń turlaýlylyǵy tańdap alǵan jo­lymyzdyń durystyǵyn ań­ǵartsa kerek. Bes ınstıtýttyq reformanyń basym baǵyttary ujymdarda keńinen túsindirilip, «100 naqty qadam» jahandyq jáne ishki syn-qaterlerge jaýap, jańa tarıhı jaǵdaıdaǵy ulttyń órkendegen memleketterdiń sapyna qosylý jónindegi jospar, kúrdeli kezeńnen súrinbeı ótýge jaǵdaı týǵyzatyn qadam ekeni qadap aıtyldy. «100 naqty qadamnyń» qaı-qaısysy bolsyn mańyzdy, ábden ekshelgen. Oıǵa qonymdy. 61-qa­damda et óndirisi men óńdeýdi damytý baǵytynda alda ulan-ǵaıyr ister kútip tur. Endigi negizgi min­det shıkizat bazasyn alǵa bastyrý jáne óńdeletin ónimdi syrtqy naryqqa shyǵarý bolyp tabylady. 60-qadamda aıtylǵandaı sút jáne sút ónimderi óndirisin damytý úshin strategııalyq ınves­torlar tartý sheńberinde TMD elderine shyǵarylatyn ónimderdiń jartysyna deıingi eksportyn qamtamasyz etýdiń mańyzy aıtpasa da túsinikti. – Buryndary Ýálıhanov aýdany damý áleýeti tómen sanatyna jatqyzylatyn. Qazir jaǵdaı qanshalyqty ózgerdi? – Tabıǵaty kórkem, ulttyq salt-dástúrleri berik saqtalǵan óńirdi áldekimder depressııaǵa ushyraǵan aımaqqa engizip, qarjy «qaldyq prınsıpimen» bólinip kelgeni jasyryn emes. Sonyń saldarynan respýblıkalyq ve­domstvolardyń tikeleı ári jedel aralasýymen sheshiletin túıindi problemalar jabýly qazan kúıinde qala bergen. Eshkim de «artta qalýshylyqtyń» obektıvti, sýbek­tıvti túp tamyrlaryna úńilýdi qajet dep tappaǵan. Negiz­gi turǵyndary qazaqtar sanalatyn óńirdiń bir ereksheligi re­tinde aýmaǵynyń úlkendigin aıtýǵa bolady. Kezinde alty aýdan enshi alyp shyqqan. Bastapqyda Kókshetaý oblysynyń quramynda bolyp, «Qyzyl tý» atalǵan. 1997 jyly Soltústik Qazaqstan oblysyna qosylǵan. Terrıtorııalyq baǵynyshtylyǵynyń jıi ózgerýi alǵa basqan adymnyń keri ketýine salqynyn tıgizbeı qoıǵan joq. Oblys ortalyǵynan shalǵaıda ornalasýy, joldardyń sapasyzdyǵy saldarynan aýdanishilik qatynaý túıindi máselege aınalǵan. Pe­tropavldan Qýlykól aýyldyq okrýgine jetý úshin kemi 600-700 shaqyrym júrip, Pavlodar oblysynyń aýmaǵyn birneshe ret kesip ótýge týra keledi. Aýdannyń áleýmettik-eko­nomıkalyq damýynyń negizgi salasy – aýyl sharýashylyǵy, onyń ishinde eginshilik. Sońǵy jyldary memlekettiń qarjylyq qoldaýy arqasynda astyq ón­dirisi ártaraptandyrylyp, mashına-traktor parki nyǵaıdy. Jyl basynan beri 109 mıllıon teńgeniń jańa úlgidegi tehnıkalary satyp alyndy. Byltyr aýa raıynyń qolaısyzdyǵyna qaramastan gektar ónimdiligi 13,7 sentnerden aınalyp, 225,3 myń tonna astyq jınaldy. Bıyl 246,4 myń gektar jerge bitik astyq ósirildi. Janar-jaǵarmaı baǵasyn arzandatý maqsatymen 380 mıllıon teńge jeńildikti járdemaqy alyndy. Bul sharalar kóktemgi, kúzgi dala jumystaryn joǵary deńgeıde uıymdastyrýdyń basty kepili bolmaq. Odaq ydyrap, naryqtyq ekonomıkaǵa kóshken kezeńde mal sanynyń kúrt azaıyp ketkeni belgili. Osy olqylyqtyń ornyn toltyrýda Úkimetten berilip jatqan qarjylyq demeýlerdiń kómegi ólsheýsiz. «Sybaǵa», «Altyn asyq», «Qulan», «Yrys» baǵdarlamalarynyń tıimdiligin aýyldyqtar anyq sezinip otyr. Mysaly, «Kereı – 2014», «Dosjan» fermerlik sharýashylyqtarynyń, «Iýnaıt Invest» JShS-niń 172 bas iri qara jáne 108 bas jyl­qy alý jónindegi ótinimderi ma­quldandy. «Altyn asyq» baǵ­darlamasyna qatysýshylar sany arta túskenin baıqaýǵa bolady. Mal sharýashylyǵyn qoldaý úshin 8 mıllıon 826 myń teńge memlekettik járdemaqy berildi. Elbasy tapsyrmalaryna sáıkes asyl tuqymdy maldyń úlesin arttyrý úshin bordaqylaý alańdaryn, fermalar uıymdastyrý, maldyń genetıkalyq jáne eksporttyq áleýetine erekshe kóńil bólingen. «Joldasbaı-Agro» fermerlik sharýashylyǵy osy baǵytta jumys isteıdi. Muhıttyń arǵy jaǵynan 393 asyl tuqymdy iri qara malyn ákelip, 890 basqa jetkizdi. Endi maldardy aýksıon arqyly satý, mal bordaqylaıtyn alań salý josparlanǵan. – Alqaly jıynda málim etilgendeı shaǵyn jáne orta bıznes salasyndaǵy jetistikterdi taratyńqyrap aıtsańyz? – Elbasy ekonomıkanyń ma­ńyzdy býynyn jeke kásipkerlik quraıtynyn talaı márte atap kórsetti. Qarjylyq múmkin­dikterdiń arqasynda bul sala qar­qyndy damyp keledi. «Bız­nestiń jol kartasy – 2020» baǵdarlamasy aıasynda «Severnaıa Nıva» serik­testigi syıymdylyǵy 60 myń tonna bolatyn elevator salýǵa kiristi. Jobanyń quny – 2 mıllıard teńge. «Jaqsy Tuz Petropavl» JShS tuz óndirý jumystaryna kiristi. Jyldyq qýattylyǵy 40 myń tonnaǵa jýyq. Qyzyl tý ken ornynan karer ashyp, qıyrshyq tas óńdeýge degen qyzyǵýshylyq basym. Zaýyt jylyna 200 myń tonna ónim shyǵaryp, 50 adamdy jumyspen qamtıdy. Bıyl 8 jańa nysan iske qosylyp, 7 fermerlik sharýashylyq ashyldy. Olardyń ıelikterine 12 676 gektar jer bólinip, mal sharýashylyǵymen aı­nalysýǵa múmkindikter jasaldy. – Aman Jaqsybaıuly, aýyl­­dyqtardy taǵy qandaı máse­leler tolǵandyrady? – Kólik jáne turǵyn úı ınfra­qurylymyn damytý – ózekti máse­lelerdiń biri. Memleket basshysy Joldaýlarynda óńirlerdi baı­lanystyratyn joldardyń ma­ńyzdylyǵyna erekshe ekpin túsirilgeni málim. Byltyr jer­gilikti joldardyń jóndelýine 491 mıllıon teńge baǵyttaldy. Bıyl da qomaqty qarajat qarastyryldy. «Qýlykól-Qaratal» baǵytyndaǵy avtomobıl joldaryn qalpyna keltirýge aımaq basshysy oblys­tyq bıýdjetten 52 mıllıon teńge bóldirtti. Sonymen qatar, jolaýshylar sanynyń artýyna baılanysty «Kishkenekól-Astana» baǵytyndaǵy poıyzǵa qosymsha vagon qosýǵa yqpal jasady. «Kishkenekól-Qýlykól», «Kishkenekól-Aqqudyq» jáne «Kishkenekól-Kókshetaý» baǵyt­tarynda avtobýs marshrýttary ashylyp, 16 eldi mekenge qyzmet kórsetedi. Aýdan turǵyndaryn taza aýyz sýmen qamtamasyz etý – ma­ńyzdy basymdyqtardyń biri. 2011-2020 jyldarǵa arnalǵan «Aq bulaq» baǵdarlamasy aıasynda eldi mekenderdiń 95 paıyzy taza aýyz sýmen qamtylǵan. О́tken jyly 36 shaqyrym «Aqtúıesaı-О́ndiris-Jumysshy-Jambyl» ara­­­­­­­­lyǵyndaǵy jáne 27 shaqyrym «Mo­lodaıa Gvardııa-Mortyq» baǵy­tyn­daǵy sý qubyrlary jańar­tyldy. «Chehov-Kishkenekól» baǵy­ty boıynsha sý qubyry tartylýda. Sońǵy eki jylda osy salada 1 mıllıard teńge ıgerildi. «Jumyspen qamtý jol kartasy-2020» baǵdarlamasy sheń­berinde 2 qabatty 12 páterli úı berildi. «Móldir sý» kásipornynyń qarajaty esebinen osynsha páter boı kóterdi. – Elbasynyń apatty mektepter men úsh aýysymdy oqy­tý másele­lerin tezirek sheshý jónindegi tapsyrmasy qalaı oryndalýda? – Aýdanymyzda mundaı problemalar joq. Oqýshylarymyz bilim berýdiń negizgi kórsetkishteriniń biri – ulttyq biryńǵaı testileýdiń nátıjesimen qýantyp keledi. Byltyr oblys boıynsha birinshi oryndy ıelengenbiz. Bıylǵy kórsetkishter de jaqsy. Orta­sha ball 81,8%-dy qurap, aldyń­ǵy orynnan kórindik. Jeti túle­gimiz «Altyn belgige» ıe boldy. Muǵalimderdiń kásibı sheber­ligin jetildirý, bilim berý mekemeleriniń materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn nyǵaıtý, oqýshylardyń jaqsy bilim alýy úshin barlyq qajetti jaǵdaılar jasalǵan. «Jumys­pen qamtý jol kartasy-2020» baǵdarlamasy arqyly О́ndiris orta mektebine kúrdeli jóndeý júrgizildi. Jastardy sportqa baýlý baǵy­tynda jumystar júıeli sıpatqa ıe. 103 sporttyq nysan jumys isteıdi. Aýdan turǵyndarynyń 27,7 paıyzy sportqa tartylyp, salamatty ómir saltyn ustanǵan. Erkin kúresten KSRO-nyń eki dúrkin chempıony Ahmetjan Qazymbetovty eske alýǵa arnalǵan respýblıkalyq týrnır dástúrge aınalǵan. Oblystyq qysqy oıyndar ótkizý úshin jańa talaptarǵa saı jabdyqtalǵan hokkeı korty boı kóterdi. Endi deneshynyqtyrý-saýyqtyrý keshenin salýdy oılas­tyryp otyrmyz. Aýdannyń jaǵrapııalyq ja­ǵynan ońtaıly ornalasýy, mı­neraldyq, shıkizattyq resýrs­tardyń moldyǵy, dostyqty, jaq­sy dástúrlerdi qasterleıtin turǵyndarynyń eńbeksúıgish qasıetteri – munyń bári bolashaqqa nyq senimmen qaraýǵa jol ashary anyq. О́ńirdi temirjol jáne avtomobıl joldarynyń toǵysqan kúretamyry dese de bolady. Sol­tús­tik shyǵysynda Reseı Fede­rasııasynyń Omby oblysymen, shyǵysynda Pavlodar, ońtústik-shyǵysynda Aqmola oblysymen shektesedi. Sóz arasynda Bı­daıyq – Omby baǵytyndaǵy temir­jol júıesiniń jańǵyrtylyp jatqanyn aıta ketken jón Yntymaǵy men birligi jarasqan aýdan turǵyndary el yrysyn eseleýge óz úlesterin qosa beretinderi esh kúmán týdyrmaıdy. Áńgimelesken О́mir ESQALI, «Egemen Qazaqstan». Soltústik Qazaqstan oblysy, Ýálıhanov aýdany.