AÝǴANSTAN AHÝALYNA ÁLEM ALAŃDAIDY

Qazaqstan Respýblıkasynyń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri, Eýropadaǵy qaýipsizdik jáne yntymaqtastyq uıymynyń Is basyndaǵy tóraǵasy Qanat Saýdabaev Aýǵanstan astanasy Kabýl qalasynda osy eldegi jaǵdaıǵa baılanysty ótkizilgen halyqaralyq konferensııaǵa qatysyp qaıtty.

Anar TО́LEÝHANQYZY – Kabýldan.

Ushaqtyń ústinen jerge qaraı kóz jiberemiz. Tómende surǵylt tartyp, sustanǵan taýlar tizbegi taý­sylar emes. Kógi, jasyl jelegi joq, jalańash taýlar erekshe sur­qaılanyp, bir ses tanytady. Áne-mi­ne degenshe ushaq Kabýl áýe­jaıyna da kelip qondy. Traptan túse jan-jaǵymyz áskerılerge tolyp ketti. Sóıtsek, konferensııa jumysynyń qaýipsizdigi úshin 13 myń polısııa men 3 myń aýǵan ás­keri tartylǵan eken. Jýrnalıs­ter­ge jol bastaýshy Hadı orys tiline qamshy saldyrmaıdy, saırap tur. Shaǵyn avtobýsqa otyryp, elimiz delegasııasynyń sońynan júrip kelemiz. Árbir 100-200 metr saıyn ulttyq kıim kıingen bir salt atty jol jıeginde tur. “Bul kimder?” degen saýalymyzǵa Hadı: “Bul qo­naq­tarǵa jasalynǵan qurmet, siz­der­de de kókpar bar emes pe, bizde de sondaı ulttyq oıyn bar. Sony­men shuǵyldanatyn jigitter ǵoı”, deıdi ázildep. Kabýl kóshesimen jyljyp kelemiz. Aspannan kórgen surqaı tús taǵy da aldydan shyqty. Ázirge kórip kele jatqanymyz jataǵan úıler, áskerı tehnıkanyń túr-túri, kóshede áskerılerden ózge qybyr etken bir jan bolsaıshy. Álemniń 70 elinen delegasııa jı­nalǵan konferensııanyń qaýipsiz­digi úshin Kabýlda eki kún demalys jarııalanyp, adamdarǵa kóshege shyǵýǵa tyıym salynypty. Jym-jyrt, tym-tyrys kóshe susy da erekshe bolady eken. “KTK” kana­ly­nyń operatory kóliktiń aldyń­ǵy ornyna jaıǵasyp, bos kósheni beınetaspaǵa túsirip kele jatqan. Bir kezde biz otyrǵan kólikti áske­rıler toqtatyp, eshqandaı beıne­jaz­baǵa, fotosýretke túsirýge bol­maıtynyn qatań eskertip baryp, júrýimizge ruqsat etken. Áýpirim­dep, konferensııa ótkiziletin jaıǵa kelsek, naǵyz tekseristiń kókesi bastaldy. Áskerıler sómkelerdi muqııat aqtaryp, noýtbýkterdi qo­syp, odan árqaısymyzdyń boı-boı­ymyzdy teksergen. Erlerdi er­ler qarasa, áıelder qaýymyn shy­myl­dyqtyń artynda áıelder ábden tekserdi. Ázer degende konferen­sııa ótetin ǵımaratqa endik-aý, áıteýir. Beıbit tirshiligińdi keship, kúndelikti qalypty eńbegińdi jasap, otbasyńdy asyraǵan óz kúnińniń qanshalyqty qymbat ekendigin osyndaıda tipten uǵynyp, beıbit ómir qadiriniń qanshalyqty ekenin baǵalaı túsesiń. Jaratqanǵa shúkirshiligińdi aıtyp, táýbe, elimizdiń tynyshtyǵyna selkeý túspesin deısiń. Táýbe! Qaýiptense qaýiptengendeı eken, zalǵa kirisimen sheteldik jýrna­lıs­ter­den biz kelerdiń aldynda jary­lys bolyp, eki adamnyń qaza tap­qa­nyn estidik. Anyqtap bilmek bo­lyp, jalma-jan noýtbýkti iske qo­syp, Internetten jaǵdaıdyń anyq-qanyǵyna jetpekshimiz. Ǵa­lam­torǵa kirip, Aýǵanstandaǵy kon­ferensııa men jańa ǵana estigen jaǵdaı týraly onda ne jazylǵanyn kórip-bilýge asyqtyq. Konferen­sııa jaıynda RIA, Interfaks syndy agenttikterden birdi-ekili habarlarmen qosa jarylys týraly da materıal qoıylypty. Álgini sha­qy­ryp, túımeni basqanymyz sol edi Internet jelisine kiretin múm­kindik joq degen habarlama tústi. Bul konferensııa 1974 jyldan keıin Aýǵanstanda birinshi ret ótkizilip otyrǵan halyqaralyq iri shara kórinedi. Álemniń 70-ten as­tam memleket pen halyqaralyq jáne aýmaqtyq uıymdardyń ókil­deri bas qosqan konferensııada aýǵan úkimetiniń eldiń aldaǵy da­mýy men turaqtylyǵyna qol jet­kizýge baǵyttalǵan arnaıy is-jos­paryn qaraý kózdelgen eken. Árı­ne, ekonomıkasy ábden turalaǵan eldiń eger syrttan qarjylyq kó­mek kórsetilmese, ózdiginen kósh­te­rin túzep ketýleri neǵaıbyl eken­di­gi belgili. Sol sebepten de konferensııa jumysyna álemdik qarjy ınstıtýttarynyń ókilderi de shaqyrylypty. Jalpy alǵanda, atalǵan sharanyń ótki­zilýin ústimizdegi jyly London kon­ferensııasynda kóterilgen máselelerdiń, sol joly aýǵan jaǵy moıyndaryna alǵan mindette­melerdiń júzege asýyna álem tarapynan jasalynǵan kómek dep baǵalasa da bolady. О́ıtkeni, Tumandy Albıondaǵy basqosýda Aýǵanstandy qaıta qurý men barlyq jaǵdaıdy qalypqa kel­ti­rý­ge, kúshtiler úshin jyldar boıyna kókparǵa tartylǵan laqtyń kúıin keship, talmaýsyraǵan eldiń eko­no­mı­kalyq ahýalyn jóndeýge qajetti naqty qadamdar sóz bolyp, eldiń beıbit qalypta damýy úshin kerekti jaǵdaılar keńinen tal­qylanǵan bolatyn. Jel shaıqasa tireýi joq shatyrdaı bir jaǵyna qısaıa sala­tyn aýǵan ekonomıkasy úshin sheteldiń qarjy ınstı­týttarynyń súıeýi tym qajet ekeni óz-ózinen túsinikti. Endi, mine, Kabýlda keleli májilis ótip, aýǵan jurty álemdik qaýymdastyqpen qarym-qaty­nastyń jańa bir deńgeıine kó­terilgendeı. Munyń, árıne, Aýǵanstan úshin aıtýly oqıǵa ekenine esh daý joq. Konferensııada endigi bir sóz bolǵan mańyzdy másele – qaýip­sizdik. Bul oraıda halyqaralyq qaýymdastyq aýǵan jaǵyna el ishindegi qaýipsizdik máselesinde ózge emes, ózderiniń jaýap­kershilikti moıyndaryna alýynyń mańyzdylyǵyn, sonymen birge aýǵan ulttyq áskeri men polı­sııasynyń dittegen maqsattaryna jetýine qolushyn berýge peıildi ekendikterin bildirgen. Aýǵan úkimeti ulttyq qaýipsizdik stra­tegııasyn júzege asyrý jaıynda halyqaralyq qaýymdas­tyqqa aıtar oıy men surar kómekteri de bar ekenin bildirdi. Hamıt Karzaı óz sózinde 2014 jylǵa deıin koalısııa áskeri aýǵan terrıtorııasynan kezeń-kezeńimen shyǵyp bolyp, eldiń qaýipsizdigin óz qoldaryna alatyndaryn aıtty. Búgingi kúnge deıin úkimet túrli top jetekshilerimen kezdesip, olar da osy pikirge oıysady degen oıyn jetkizip, aýǵan halqyna el ekonomıkasyn kóterý úshin álemdik qaýymdastyqtyń qarjylaı kómegi óte qajet ekenine ekpin túsirdi. Prezıdent H.Karzaıdan keıin konferensııada Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn, Aýǵanstannyń Syrtqy ister mınıstri Z.Rasýl jáne BUU-nyń Aýǵanstan máseleleri boıynsha arnaıy ókili S. de Mıstýra, AQSh-tyń Memlekettik hatshysy H. Klınton sóz aldy. Sóz kezegi EQYU-nyń Is basyndaǵy tóraǵasyna kelgen. Elimizdiń Memlekettik hatshysy – Syrtqy ister mınıstri Qanat Saýdabaev Aýǵanstan basshysy Hamıt Karzaı usynyp otyrǵan halyqty beıbit tirshilikke, eńbekke tartýda, eldegi qantógisti joıý baǵytynda Aýǵanstan úkimeti men aýǵan halqy arasyndaǵy ulttyq kelisimge kelý josparynyń oń baǵalanyp, halyqaralyq qaýym­dastyq tarapynan uzaq merzimge qoldaý kórsetýiniń mańyzyna toqtaldy. Sonymen birge bizdiń elimizdiń London konferen­sııasynda kóterilgen Aýǵan­standaǵy jaǵdaıdyń qalypqa kelýine qajetti gýmanıtarlyq salada qoldaý kórsetý maqsatynda jasalyp jatqan jumystardy jınalǵandardyń qaperine salyp ótti. Aýǵan jastaryn Qazaqstan joo-larynda oqytý úshin 50 mln. AQSh dollary bólingenin, bıylǵy jyldyń ózinde alǵashqy 200 jastyń oqýǵa keletinin habarlady. Sonymen birge aýǵan shekara­shylary men polısııa qyzmetker­lerin elimizdegi jattyǵý orta­lyqtarynda daıarlaýdan ótkizýge osy eldiń úkimetine naqty usynys jasalǵanyn aıtty. Al Kabýlda saýda-ónerkásip palatasy ashy­lýynyń ózi Qazaqstannyń Aýǵan­stanmen arada saýda-ekonomıkalyq baılanystardy damytýǵa degen oń nıetin tanytady. Sonymen qatar biz bul elge gýmantıtarlyq kómekti de kórsetetin bolamyz. Al EQYU tóraǵasy retinde elimiz múshe memleketterdiń Aýǵanstanǵa EQYU-nyń úsh sebeti boıynsha kómek berýin uıymdastyrý jumy­syn birizdilikpen jalǵastyryp otyr. О́tken demalys kúnderi ǵana Almatyda ótken EQYU-ǵa múshe memleketter syrtqy ister mı­nıstrleriniń beıresmı kezde­sýinde Prezıdent Nursultan Nazarbaev: “EQYU-nyń Aýǵanstanǵa qatysty jańa strategııasynyń qajet ekendigine esh kúmán joq”, degen bolatyn dep bizdiń eldiń bul máseledegi ustanymyn jetkizdi. Jalpy, elimiz aýǵandyqtarǵa kómek qolyn sozyp, 2,5 mln. dollardy ishki joldardy jóndeýge bólse, onyń syrtynda mektepter men aýrýhanalar da salyp berip, olar qıyndyqtan turalaǵan elge biraz kómek bolýda. Is basyndaǵy tóraǵa osy joly BUU Bas hatshysy Pan Gı Mýnmen, AQSh Memlekettik hatshysy Hıl­ları Klıntonmen jáne Aýǵanstan Prezıdenti Hamıt Kar­zaımen ekijaqty kezdesýler ótkizdi. Birikken Ulttar Uıymynyń Bas hatshysy Pan Gı Mýn EQYU tóraǵasy Qazaqstannyń Qyrǵyz­standaǵy oqıǵalar kezinde sarab­daldyq tanytqanyna rızashylyǵyn aıtyp, Astanada memleket basshy­larynyń sammıti ótkizilý jaıyn­daǵy uıǵarymnyń da kóńilden shyqqandyǵyn bildirdi. Bas hatshy bizdiń elimizdiń bastamasymen BUU-nyń aıasynda jer júzinde 29 tamyzdyń Iаdrolyq qarýdan bas tartýdyń búkil dúnıejúzilik kúni bolyp belgilenýine de óziniń rızashylyǵyn jetkizdi. Taraptar kezdesý ýaqytynda aımaqta jáne álemde oryn alatyn keıbir oqıǵalar boıynsha turaqty túrde konsýltasııalar almasyp turýǵa ýaǵdalasty. Qanat Saýdabaevpen kezdesý barysynda Hamıt Karzaı EQYU Sammıtin ótkizýdi áýelden-aq qoldaǵandyqtaryn, sebebi onda Aýǵanstandaǵy turaqtylyq má­selesi sóz bolatyndyǵyn, onyń óz eliniń múddesimen sáıkes keletinin aıtyp, Astana Sammıtine sha­qyrýdy yqylaspen qabyldaı­tyn­dyǵyn jetkizdi. Kezdesýde Hamıt Karzaı bizdiń elimizdiń Aýǵanstanǵa kórsetip júrgen túrli járdemine alǵysyn bildirdi. AQSh-tyń Memlekettik hat­shysy Hılları Klınton Is ba­syndaǵy tóraǵa Qanat Saýda­baev­pen kezdesýinde elimizdiń EQYU-ǵa tóraǵa retinde Qyrǵyz­standaǵy jaǵdaıǵa qatysty is-qımylyna joǵary baǵa berdi. Sonymen birge Memhatshy Aýǵan­stanǵa Qazaqstan terrıtorııasy arqyly tranzıtti júk ótkizý jaıynda shilde aıynda qabyldanǵan qujat jaıyna toqtalyp, bul halyqaralyq koalısııanyń osy eldegi jaǵdaıdy qalypqa keltirýine járdemdesetin úlken úles boldy dep atap ótti. H.Klınton sondaı-aq ekijaqty baılanystarmen qatar, EQYU-nyń joǵary deńgeıdegi Sammıtin Astanada ótkizý óte mańyzdy dep málimdedi. Taraptar kezdesý ýaqytynda Sammıt ótkizilýiniń praktıkalyq jaǵyn sóz etti. Osy joly Is basyndaǵy tóraǵamen kezdesken qaı saıasat­kerdiń de Qazaqstannyń EQYU-ǵa tóraǵalyǵyn atqarýdaǵy is-áreketine joǵary baǵa berip, 56 memlekettiń biraýyzdan Astanada Sammıt ótkizý týraly uıǵarymǵa kelýimen quttyqtaǵanyn aıta ketken jón. Kabýldaǵy az ǵana ýaqyt ishinde Is basyndaǵy tóraǵa birqatar elderdiń syrtqy ister mınıstr­lerimen kelissózder júrgizdi. Atap aıtar bolsaq, Reseı, Túrkııa, Norvegııa, Lıtva, Japonııa syrtqy ister mınıstrlerimen jáne Islam Konferensııasy Uıymynyń Bas hatshysy Ekmeleddın Ihsano­glýmen kezdesti. Aýǵanstan astanasy Kabýlda ótkizgen birneshe saǵat ishinde bul el jaǵdaıynyń qanshalyqty kúrdeli ekendigin uǵyna túsesiń. Bizdiń elimizdiń aımaqtyq qaýip­sizdik máselelerine jiti qaraýynyń sonshalyqty mańyzdy ekendigin de bar bolmysyńmen qabyldaısyń. Sol sebepten de kúni keshe ǵana Almaty kezdesýinde EQYU-ǵa múshe memleketter syrtqy ister mınıs­tr­leriniń biraýyzdan jyl aıaǵynda Astanada joǵary deń­geıdegi Sammıt ótkizýdi uıǵarýy­nyń oryn­dylyǵyna da esh shek keltirmeısiń. Shynynda da, qaırańda qalǵan kemedeı maltyǵyp jatqan Aýǵan­stannyń bul kúıden ózdiginen shyǵa almasy anyq. Oǵan álem qolyn sozbasa, ol tipten de múmkin emes. Jáne oǵan 56 mem­leket basshy­la­rynyń tegis ılan­ǵany qajet. Son­dyqtan, Astana Sammıtin  asyǵa kú­tetin eldiń biri Aýǵanstan bolmaq.