Qazaq qonaq shaqyryp, toı ótkizgendi jaqsy kóredi. Ana bir jyldary bankter nesıeni kez kelgen adamnyń bet-júzine qaramaı bere bergen kezde, ul-qyzynyń qýanyshyn, alpys-jetpis sekildi mereıtoılardy ótkizip, osy jurt dúrildetip jatatyn. Artynan tıyn sanap, alǵan nesıelerin qaıtarý kerektigi esterine túsip, qınalyp qalǵan sátteri de joq emes. Endi, mine,... daǵdarys degen esik qaǵyp, tórimizge shyǵyp, asta-tók toı ótkizý naýqany biraz saıabyrsyǵan sııaqty. Biraq, el bolǵan soń toısyz bola ma, jaǵdaıy barlar meıramhanalarda atap ótip, qýanysh jalǵasyp jatyr. Biraq, toı ótkizý jalpy qazaqtyń arasynda ózara básekelestikke, maqtanshaqtyqqa aınalyp, beleń alyp bara jatqany oıǵa túıtkil salady. Tipti keıbir toılarǵa barsań, kóńiliń pás tartyp qaıtatynyn jasyra almaımyn. Eń bastysy, toı jasaýshy adam laýazymdy, joǵary qyzmette júrgen adamdardy kóbirek shaqyrýǵa tyrysady. Nege shaqyrdyń dep jazǵyrýǵa qaqymyz joq, árkimniń óz erki. Olar bıik oryntaq ıeleri, shaqyrǵan toılarǵa sózsiz bir saǵat, tipti eki saǵat keshigip kelip, erte kelgen eldi eki kózin tórt qylyp kúttirip qoıady. Áreń bastalǵan toıdyń basynan bastap sheni men shekpenine qaraı sóz alǵan syıly adamdardyń jaryssózi bastalady. Keı jaǵdaıda maqtaǵan sózderi shyn júrekten shyqpaǵandyqtan, tyńdaǵan qulaqqa jaǵymdy estiledi dep aıta almaımyn. Barlyq osy maqtaý aty-jóni ózgertilip, kúni erteń basqa bir toıda qaıta aıtyla beredi. Osyndaı maqtaý sózge etimiz ólip ketken, úırenip alǵanbyz. Al, odan keıin toı aıaqtalmaı jatyp, álgi erekshe mártebesi bar sheneýikterdiń oryndarynan turyp, aqysy tólenip qoıǵan aq dastarqanǵa qaramaı úılerine qaıtý dúrbeleńi bastalady. Tipti olar otyrǵan ortany mensinbeı, qońyltaqsyp ketip bara jatqandaı kórinedi. Toı ıeleri de óz-ózderinen qobaljyp, oıpyrmaı, toıymyz unamaı qaldy ma, dastarqanymyz olqy bolyp qaldy ma, mýzyka qatty oınap, bastary aýyryp qaldy ma dep zyr qaǵyp, solardyń aldynda qurdaı jorǵalap júgirip júrgeni. Dúıim kópshilik ortasynda mundaı ózderine erekshe kóńil aýdartý mádenıettilik pen parasattylyqtyń qaı tarmaǵyna jatatynyn bilmeıdi ekenmin. Toı ıesin syılap, qoshemet kórsetýge keldiń be, shyn peıilińmen qýanyp, jyly júzińdi aınalańa kórsetip, janashyr nıetińdi bildirip otyr. Taǵy bir pikirim, pulyńdy shyǵaryp, asta-tók toı jasasań, eldiń oıynda qalyp, sanasyna sáýle túsiretindeı etip ótkizgen durys shyǵar. Qazir burynǵydaı emes, toıdy mándi ótkizýge sheber ónerli jandar da jeterlik boldy ǵoı. Kelgen qonaqtar jalyqpaıtyn, asabanyń aıtqan sózderi órnekti oılarǵa toly, mazmuny baı toı ótkizý dástúrine saı, aıtylatyn áni mándi, bılenetin bıi sándi bolsa, nege tamashalap, dem alyp qaıtpasqa.
Meniń Taldyqorǵan qalasynda ótken kishkene sábıdiń bir jasqa tolǵan toıyna barǵanym bar. Bul sábıdiń toıy teatr ártisteriniń oryndaýynda úsh áýlıe – Eskeldi bı, Balpyq bı, Qaban jyraý babalarymyzdyń bata berýimen bastaldy. Artynan túıe mingen, qazaqtyń ulttyq kıimin kıgen búldirshin atasy men apasynyń jetegimen toı tórine shaqyryldy. Tusaýkeser rásimi de ulaǵatty ata men apalardyń qatystyrylýymen ótkizildi. Toıbastardy kishkene oıynshyq at mingen jańaǵy sábı árbir ústelge arnaıy tigilgen qorjynmen alyp kelgende qoshemetpen qol soǵyp, eljiremegen, súısinbegen adam qalmady. Áni, kúıi bári ret-retimen, aq tilek bildirgen qonaqtardyń qurmetine oryndalyp turdy. Mysaly, ustaz sóılep edi, ustazǵa arnalǵan án oryndaldy, ata aq tilegin aıtyp edi, áke týraly, aq jaýlyqty ana sóılese ana týraly ánder shyrqalyp, kúıshiler kúıin kúmbirletip, dýman jalǵasa berdi. Eń bastysy, kópirme kóp sóz bolǵan joq, bir top adamnyń atynan bir ǵana adam aq tilegin aıtyp, artynan bata beredi. Sol toıda iship qoıaıyq, kóterip qoıaıyq degen sózder múldem aıtylmady. Esesine dastarqanǵa qymyz, shubat qoıyldy. Urpaǵymyzǵa degen osy qurmet úlgi alarlyq emes pe? Árıne, sózsiz. Toıdyń qyzyqty ótkeni sonshalyq, orta sheninen qyryq syltaý aıtyp, úıine qaıtyp ketken qonaqtardy kóre almadym. Bul da qýanysh ıelerine, jınalǵan qaýymǵa degen qurmettiń bir túri.
Seksenniń seńgirine shyqqan, Jetisý óńirine belgili, Eńbek Eri, batyr apamyz Zakarııa Seıitovanyń toıy ótken kúz aıynda ótkizildi. Aty ańyzǵa aınalǵan apamyzdyń búkil ómiri sahna tórinde, Kóksý aýdanynyń áýesqoı ártisteriniń oryndaýynda, arnaıy jazylǵan ssenarıı boıynsha ótkizildi. Osy kórinisterdi tamashalaǵan adamdardyń kóńilderi tolqyp otyrdy. Apamyzdyń jas kezindegi ánder shyrqalyp, ómir tarıhynyń betteri qalyń jurtshylyqqa tanystyryldy. Keıingi jastarǵa úlgi-ónege beretin mundaı toılar jınalǵan halyqtyń jadynda jattalyp qalary sózsiz. Toı ótkizý mádenıetin tıisti deńgeıge kóterý barysynda biz qazaqtyń salt-dástúrlerin keńinen paıdalanyp, ortamyzǵa qaıta oralýyna yqpal etýimiz kerek.
Osy ústimizdegi jyldyń qańtar aıynda Almaty qalasynda bir zamandasym óziniń alpys jyldyq mereıtoıyn jasap, shaqyrǵan edi. О́ziniń ǵylymı ataǵy bar, qoly shıpaly dáriger-hırýrg bolatyn. Toıǵa jınalǵan qaýymnyń da basym kópshiligi áriptesteri eken. Maǵan bir unaǵany, qazaqtyń betke ustar dáriger-hırýrgteri árbir aıtylǵan tilekterimen qosa Gıppokrattyń antyn qaıtalap otyrdy. Árbir tilek aıtýshy adamdardyń sózinen úlken parasattylyqtyń, mádenıettiliktiń, adamshylyqtyń lebi baıqalyp turdy. Ázil bolsa da sol medısına salasynyń janyp turǵan juldyzdarynyń barlyq jer betindegi adamzat qaýymy aýrý-syrqaýdan birjolata qutylyp, dáriger-hırýrgter jumyssyz qalsa eken degen bir arman-qııaldary bar eken. Jaqsy sóz jarym yrys deımiz, árıne, adamzattyń ómiri úshin kún saıyn, saǵat saıyn kúresip júrgen aq halatty abzal jandardyń aýzynan ondaı sózderdi estý kimniń bolsa da kóńiline tolǵanys ákeleri zańdy.
Iá, qazaq toı jasamaı otyra almaıdy. Toı qazyna ekeni daýsyz. Qýanyshqa barlyq jaqyn-jýyqtarymyzdy, tanys-tamyrymyzdy shaqyryp jatamyz. Toı ótkizýdi qazaq ómirdegi bir qyzyq belesindeı, aldyna qoıǵan maqsatyndaı kóredi. Bári durys, bári oryndy. Qýanyshqa qumarlyq, jaqsylyqqa jaqyndyq qazaqtyń mentalıtetinde bar. Biraq, ony maqtan jarysyna, baılyq pen barlyǵyn kórsetýge aınaldyrýdyń eshbir qajeti joq. Toı ótkizýdiń mádenıetin jaqsartyp, mańyzy men mánin qazaqtyń salt-dástúrine saı, asta-tókpelikke jol bermeı, úlgili, sándi-saltanatty qylyp ótkizse, nur ústine nur bolar edi.
Nurıla BEKTEMIROVA. Almaty oblysy, Kóksý aýdany.