Eńbek etý – jaqsy ómir súrýdiń alǵysharty. Búgingideı jumys kóziniń tapshylyǵy kezinde jurt eńbekaqysyn turaqty tóleıtin jer bolsa, qandaı jumysty da atqarýǵa peıildi. Bala-shaǵasyn asyraý úshin olar kúndiz-túni jumys istep, tipti, Qytaı asyp ketýge de bar.
Qytaı demekshi, byltyr bir top qazaq jigitteri kórshi Reseı eline habarlandyrý arqyly jumys isteýge baryp, 2-3 aıdan keıin jalaqysyz, azyp-tozyp elge áreń jetkenin jaqsy bilemin. Aıtýlaryna qaraǵanda, jumys berýshiler olardy ýaqytsha jatyn orynmen jáne as-sýmen ǵana qamtamasyz etken. Úsh aıdaı solardyń jumysyn aqysyz-pulsyz istegen Oraldyń bir top jigiti olardyń jalaqy bermeıtinine kózderin jetkizgen soń, bir-birine tıyn-tebenderin qosyp jolǵa aqsha jınap, elge áreń jetipti. Reseılik jumys berýshilermen olar sottasa almady. О́ıtkeni, oraldyqtar olarmen eńbek shartyn jasaspaǵan. Jigitterdiń aıtýynsha, Máskeý mańynda úsh aıdaı jumys istegende, kompanııa basshylaryn bir de bir ret kórmegen. Soǵan qaraǵanda Oraldan Reseıge jumysshy tasyp júrgen deldal jigitter tárizdi. Bul jerde deldaldar belgili bir kompanııamen eńbek shartyna otyryp, jumysty ózge eldiń adamdaryna aldap-sýlap jasatyp qoıatyn sııaqty. Jalaqyny áne beremiz, mine beremiz dep, túk tatyrmaı, eń sońynda elderine ketýge jınalǵan jumysshylarǵa sońynan salyp jiberýge ýáde etip, shyǵaryp salypty. Keıin habarlassa, uıaly telefondarynyń nómirin aýystyryp jiberip, adastyryp ketken. Sóıtip, byltyr ala jazdaı bireýdiń jumysyn tegin istegen jigitter tekke ketken ýaqyttaryn aıtyp, áli kúnge deıin ókinip júr. Muny aıtyp otyrǵan sebebim, bıyl da alys-jaqyn shetelge jumysqa shaqyrǵan habarlandyrýlar kóp. Mundaı habarlandyrýlar arqyly jumysqa barar aldynda adam jumys berýshi kompanııa jaıynda jaqsylap aqparat jınap alýlary kerek, áıtpese, joǵaryda aıtylǵan jigitter tárizdi kez kelgen adamnyń opyq jep qalýy múmkin. Budan basqa óz elimizdegi baıshykeshter de jalshy ustaýdy «modaǵa» aınaldyra bastady. Elimizdiń túkpir-túkpirinde qansha «baıdyń» qanshama «qul» ustap otyrǵanyn kim bilsin, áıteýir búginde ózderiniń álsizdiginen isherge as, kıerge kıim taba almaı qalǵan aýyldastaryn nemese taǵdyr tálkegine ushyraǵan jandardy esh aqysyz-pulsyz bir aıaq asyn ǵana berip, sharýalaryna jumsap otyrǵan adamdar jóninde jıi estımiz. О́kinishtisi, bul adamdar óz ómirlerin osynshama azapqa salǵan «baıshykeshterdi» sotqa bere almaıdy, sebebi, olardyń resmı dáleli joq... Sóıtip, qarnynyń toıǵanyn ǵana mise tutqan olar bireýdiń jumysyn ómir baqı jasap júre beredi. Buǵan, árıne, olardyń ózderi kináli...
Oblystyq eńbek ınspeksııasy boıynsha basqarma basshysy Janat Asantaevtyń aıtýynsha, eńbek qanaýshylyǵy oryn almaý úshin ár adam jumysqa ornalasar aldynda jumys berýshimen mindetti túrde eńbek kelisimshartyn jasaýy kerek. Mundaı kelisimshart bolmaǵan jaǵdaıda jumys berýshiniń kórsetken qııanatyn, ádiletsizdigin dáleldeý múmkin emes, olarmen sottasyp ta eshteńe óndire almaısyz. Degenmen, qalaı bolǵanda da, eńbek zańdylyǵy buzylǵan jaǵdaıda azamattar bul jóninde jedel túrde tıisti oryndarǵa habarlaýy kerek. Bul baǵyttaǵy jergilikti turǵyndardyń saýaty jyldan-jylǵa artyp keledi.
Jalaqy bermegender jaýapqa tartylýda
Janat Asylhanulynyń sózinshe, bıyl alǵashqy jartyjyldyqtyń ózinde oblys boıynsha turǵyndardan barlyǵy 704 aryz-shaǵym tússe, sonyń 654-i jeke tulǵalardan, al qalǵan 50-i zańdy tulǵalardan kelipti. Osyǵan oraı, 218 jospardan tys tekserý júrgizilgen. Osy tekserýlerdiń nátıjesinde 335 eńbek zańdylyǵyn buzýshylyq anyqtalypty. Muny taratyp aıtar bolsaq, eńbek qatynastary boıynsha – 294, eńbek qaýipsizdigi jáne eńbekti qorǵaý boıynsha 23 jáne halyqty jumyspen qamtý boıynsha 18 zań buzýshylyq oryn alǵan.
– Eńbek qatynastary boıynsha zań buzýshylyqtardyń oryn alýyna negizinen jumys berýshilerdiń jumysshylarǵa jalaqyny ýaqtyly jáne tolyq mólsherde tólemeýi nemese eńbek shartynyń jasalmaýy kesirinen jumysshylardyń múldem jalaqysyz qalýy sebepshi bolýda. Keıde eńbek shartynyń mazmuny Eńbek kodeksiniń normalaryna sáıkes kelmeı jatady. Sondaı-aq, eńbek sharty toqtatylǵan kezde paıdalanylmaǵan jyl saıynǵy aqyly eńbek demalysy úshin ótemaqy tólemderi durys júrgizilmeıdi. Mysaly, bıyldyń ózinde jalaqy boıynsha zań buzýshylyqtardy joıý maqsatynda jumys berýshilerge 65 uıǵarym berilip, 46 jumys berýshi ákimshilik jaýapqa tartyldy. Olarǵa 4,043 mln. teńge kóleminde aıyppul salyndy. Sóıtip, 148 kásiporyn 1850 qyzmetkerge barlyǵy 132,1 mln. teńge mólsherinde jalaqy bereshegin ótedi. Bul mekemelerdiń qatarynda óńirimizge tanymal «SV+», «Jerom», «QazArmaProm» jáne «SpesStroıServıs» JShS sekildi iri kásiporyndar da bar. Mysaly, «SV+» JShS óziniń 313 jumysshysyna 18 mln.500 myń teńge, «Jerom» JShS 52 jumysshyǵa 9,5 mln. teńge, «QazArmaProm» JShS 256 adamǵa 11 mln. 400 teńge jáne «SpesStroıServıs» JShS 36 adamǵa 5 mln. teńge qaryz bolyp, búginde olar jumysshylaryna bereshekterin tolyq ótedi jáne atalǵan kásiporyndardyń árqaısysy ÁQB kodeksiniń 87-babyna sáıkes jumysshylardyń jalaqysyn ýaqytyly bermegeni úshin 118 myń 920 teńgeden aıyppul tóledi. Sóıtip, eńbek ınspeksııasynyń qyzmetkerleri eńbek zańdylyǵyn buzǵan mekemelerden memleket paıdasyna aýqymdy qarajat óndirip berdi. Qazirgi tańda jalaqy bereshegin óteı almaı júrgen jalǵyz «SPMK-123» JShS qaldy. Bul mekeme 58 jumysshysyna 4,7 mln. teńge bereshek, búginde atalmysh seriktestikke qatysty ońaltý prosedýrasy júrgizilýde, – deıdi Janat Asylhanuly.
О́kinishi kóp óndiris jaraqaty
Sondaı-aq, aǵymdaǵy jyldyń alǵashqy jartyjyldyǵynda 68 jazataıym oqıǵa oryn aldy. Munyń 15-i jeńil jáne orta, 53-i aýyr dárejede, onyń ishinde 4 toptyq jáne 11 oqıǵa boıynsha adam ólimi tirkeldi. Kisi ólimimen aıaqtalǵan 11 oqıǵanyń 5-i óndirispen tikeleı baılanysty, degen Janat Asylhanuly odan ári óndiristik jaraqat jónindegi derekterge naqty mysaldar keltirdi. Mysaly, óndiris ornynda ajal qushqan beseýdiń ekeýi «Samuryq-Tabıǵat» JShS-niń jumysshylary. Olar Atyraý oblysynda jumys istep júrip, mert bolǵan. Oqıǵa Atyraýda bolsa da, seriktestik Batys Qazaqstan oblysynda tirkelgendikten, bul oqıǵany biz esepke alyp otyrmyz. Osy oqıǵa boıynsha komıssııa jumys berýshini 100 paıyz kináli dep tanydy. Taǵy bireýi – «QazTransOıl» AQ Batys fılıaly Oral munaı qubyry basqarmasynyń jumysshysy. Bul jigit jumys barysynda elektr togyna soǵylyp, qaıtys bolǵan. Komıssııa qorytyndysy boıynsha bul jerde jumys berýshiniń kinási 30 paıyz, al jumysshynyń kinási 70 paıyz. Tórtinshi ólim oqıǵasy «Tkalýn» JK-de oryn alǵan. Qurylys jumysy kezinde jumysshy altynshy qabattan qulap, mert bolǵan. Bul jerde eńbek qatynasy joq, atalmysh kompanııa qyzmet kórsetý úshin qurylys brıgadasyn jaldaǵan, jańaǵy bıikten qulap, jan tapsyrǵan jigit sol brıgadanyń adamy. Bul jaǵdaıat boıynsha tekserý komıssııasy aıyptylardy anyqtaý barysynda jeke tulǵanyń kinásin 30 paıyz, jumysshynyń kinásin 50 paıyz, «Tkalýn» JK-nyń kinásin 20 paıyz dep tapty. Besinshisi – Aqsaıdaǵy «RostNeftKomplekt-Qazaqstan» JShS-niń montajshy-qurastyrýshysy. Bul jerde de qurastyrýshy jigit bıikten qulaǵan. Osy oqıǵa boıynsha jumys berýshi, ıaǵnı Aqsaıdaǵy «RostNeftKomplekt-Qazaqstan» JShS 100 paıyz kináli dep tanyldy. Joǵarydaǵy oqıǵalardyń oryn alýyna baılanysty sol kezderi úsh jaqty komıssııa (quramynda jumys berýshiniń, jumysshynyń jáne memlekettik eńbek ınspeksııasynyń ókili bar) qurylyp, tekserildi. Sóıtip, oqıǵalardyń sebep-saldary anyqtalyp, olardyń birqatary eki jaqtyń kinásinen oryn alǵan dep tanylsa, keı jaǵdaılarda taza jumys berýshi aıypty bolyp shyqty. Qysqasy, osyndaı qaıǵyly jaǵdaılardyń barlyǵy da eńbek qaýipsizdigi qadaǵalanbaǵandyqtan bolyp jatady. Sondaı-aq, mundaı ókinishti jaǵdaılardyń oryn alýyna keıde jumysshylardyń ózderi de kináli. Olar jumys barysynda qaýipsizdik erejelerin eskermeı, qorǵanysh kıimderin kımeı jumys isteı beredi. О́ndiriste tek er adamdar ǵana emes, túrli jaǵdaılarǵa baılanysty áıel adamdar da jaraqattanyp jatady. Mysaly, aǵymdaǵy jyly óndiriske qatysty 5 áıel jaraqat aldy. Olardy atap aıtar bolsaq, qaladaǵy №10 orta mekteptiń jumysshysy Sofııa Muqatova joǵary jaqty tazalaımyn dep júrip, biriniń ústine biri qoıylǵan ústelderden qulap, jaraqat aldy. Ekinshisi – qalalyq jedel járdem stansasynyń feldsheri Ahmetjanova, ol jumys barysynda jol-kólik oqıǵasyna tap bolyp, jaraqattanyp qaldy. Bul jaǵdaılarda 100 paıyz jumys berýshi kináli dep tanyldy. О́kinishtisi, mundaı mysaldar az emes.
Statıstıkalyq málimetterge súıensek, óndiriske baılanysty jazataıym oqıǵalardyń 41 paıyzy jumys berýshilerdiń kinásinen, 33 paıyzy jumysshylardyń kinásinen bolǵan. Al jazataıym oqıǵalardyń 26 paıyzyna eki jaq ta kináli bolyp shyqqan. О́ndiristik jaraqattanýdyń eń kóbi qurylys salasynda bolǵan, ıaǵnı 10 adam jaraqat alǵan, bul 31 paıyzdy quraıdy. Bylaıǵy jurt qaýipsiz dep sanaıtyn bıýdjet salasynda 9 adam jaraqat alypty, bul 28 paıyzdy quraıdy. Budan keıingi orynda shaǵyn bıznes sýbektileri tur, munda óndiristik jaraqattaný 4 adam, ıaǵnı 12 paıyzdy quraıdy. О́ndiristik jaraqat alǵandardyń kóbi bıikten qulaǵan jáne jol-kólik oqıǵalarynan zardap shekken. Oryn alǵan jazataıym oqıǵalardyń 50-niń arnaıy tergep-tekserý materıaldary prosessýaldyq sheshim qabyldaý úshin oblystyq ishki ister departamentine joldandy. Atalǵan departamenttiń salystyrmaly aktisiniń málimetine oraı arnaıy tergep-tekserý materıaldary boıynsha Qylmystyq kodekstiń 156-babyna sáıkes 47 qylmystyq is qozǵaldy.
2,3 mln. teńge kóleminde aıyppul salyndy
Budan soń Janat Asylhanuly basqarmanyń jumyspen qamtý jónindegi zańnamanyń oryndalý barysyn da qadaǵalaıtynyn jetkizdi.
– Bul baǵytta jyl basynan beri 18 tekserý júrgizildi. Tekserý qorytyndysy boıynsha zań buzýshylyqtardy joıý maqsatynda jumys berýshilerge 18 uıǵarym berildi. Anyqtalǵan zań buzýshylyqtar boıynsha jumys berýshiler ákimshilik jaýapkershilikke tartylyp, olarǵa 2,3 mln. teńge kóleminde aıyppul salyndy. Aǵymdaǵy jyly shetel kompanııalarynda 9 jospardan tys tekserý júrgizilip, eńbek zańnamasynyń buzylý jaǵdaıattaryna qatysty zańdy tulǵalarǵa 2,1 mln. teńge kóleminde aıyppul salyndy. Memlekettik eńbek ınspeksııasy Oral qalasy jáne Bórli aýdandyq prokýratýrasynyń zań buzýshylyqtardy joıý jónindegi usynys hattaryn qarap, nátıjesinde ýákiletti organnyń shetel jumys kúshin tartýǵa berilgen ruqsat qujattarynda kórsetilgen laýazymǵa sáıkes emes shetel mamandaryn jumysqa tartý jaǵdaıattaryn anyqtady. Osyǵan oraı, «JaıyqMunaıGaz» JShS, «SaıparDrıllıng Kompanı b.v Karachaganak Prodjekt» fılıaly, «Djeneral Elektrık Interneshnl Ink» korporasııasy fılıaly jáne «Personnel Rekrýıtment Karera -Holdıngs» JShS QR ÁQB týraly Kodeksi 519-babynyń 2-tarmaǵyna sáıkes ákimshilik jaýapkershilikke tartyldy, – degen Janat Asylhanuly eńbek zańdylyǵy saqtalǵan jaǵdaıda ǵana ónimdi jumys bolatynyn jurtshylyqtyń qaperine saldy.
Aısha О́TEBÁLI,
jýrnalıst.
Batys Qazaqstan oblysy.