Iýkııa AMANO,
Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń bas dırektory.
Qazaqstan Úkimeti men Atom energııasy jónindegi halyqaralyq agenttiktiń (MAGATE) arasynda Qazaqstanda Tómen baıytylǵan ýran bankin (TBÝB) qurý týraly kelisimge qol qoıý bul mańyzdy qyzmettegi iri kezeńdi bildiredi.
2010 jylǵy jeltoqsanda MAGATE Basqarýshylar keńesi ıadrolyq energetıkalyq reaktorlar úshin otyndy jetkizip daıyndaýda kútpegen kidiris bolsa, elderge senimdilik beretin kepildik mehanızm rólin atqaratyn kommersııalyq emes sıpattaǵy sebeptermen baılanysty emes TBÝ-dy ala alatyndaı tómen baıytylǵan ýran rezervin qurý jumysyn bastady. Kelesi jyly azamattyq ıadrolyq materıaldardy qaýipsiz jáne senimdi saqtaý, olardy jetkizý men ony paıdalanýda 60 jyldyq tájirıbesi bar Qazaqstan óz elinde MAGATE TBÝ bankin ornalastyrýǵa usynys jasady.
Úsh jyl boıy onyń ishinde quqyqtyq jáne tehnıkalyq máselelerdi kelistirý boıynsha, syndarly kelissózder júrgizildi. Mine, endi 27 tamyzda Astana qalasynda Syrtqy ister mınıstri Erlan Ydyrysov, Energetıka mınıstri Vladımır Shkolnık jáne meniń qatysýymmen Qabyldaýshy memleket pen oǵan baılanysty tehnıkalyq sharttar kelisimine qol qoıý úshin kezdesý ótkiziledi. Bul kelisimder О́skemendegi Úlbi metallýrgııa zaýytyndaǵy jobanyń quqyqtyq bazasyn qalaıdy jáne onyń tolyq kólemdi júzege asýyn bastap beredi.
Qaı jaǵynan alsaq ta, dál osynda MAGATE TBÝ bankiniń ornalasýy óte mándi.
Qazaqstan ózin taratpaý isiniń qoldaýshysy retinde kórsete bildi. Qazaqstan Prezıdent Nursultan Nazarbaevtyń basshylyǵymen Keńes Odaǵynan mura bolyp qalǵan ıadrolyq qarýdan erikti túrde bas tartty, Semeı ıadrolyq polıgonyn japty jáne ıadrolyq qarýy joq memleket retinde Iаdrolyq qarýdy taratpaý shartyna qosyldy, sondaı-aq, MAGATE-men bárin qamtıtyn kepildikter kelisimi men qosymsha hattamaǵa qol qoıdy. Munymen qosa, 2009 jyly Ortalyq Azııada ıadrolyq qarýdan azat aımaqty qurýda jetekshi oryn aldy.
MAGATE TBÝ bankin ornalastyrý – bul Qazaqstannyń halyqaralyq ıadrolyq yntymaqtastyqty nyǵaıtýdaǵy ýaqtyly jáne óte mańyzdy qadamy. Prezıdent Nazarbaevqa, sondaı-aq, Qazaqstan Úkimeti men halqyna alǵysymdy bildiremin.
Qazaqstan men MAGATE birqatar baǵyttar boıynsha nátıjeli yntymaqtasýda. Olar Qazaqstannyń ıadrolyq-energetıkalyq josparyn oryndaý boıynsha birlese jumys jasaýda. Budan basqa, MAGATE Qazaqstannyń zertteý reaktorlarynyń birin jańǵyrtýǵa, sondaı-aq, burynǵy Semeı ıadrolyq aýmaǵyn sharýashylyq júrgizýge paıdaly etý úshin de kómektesýde.
Elderdiń ıadrolyq tehnologııany beıbit qoldaný ıgiliginde paıdalanýǵa kómektesý – MAGATE jumysynyń basty baǵyttarynyń biri. Biz densaýlyq saqtaý jáne veterınarııa, azyq-túlik qaýipsizdigi, sý resýrstaryn basqarýda, elektr energııasyn óndirý men qorshaǵan ortany qorǵaýda járdemdesemiz jáne bul bizdiń jumystarymyzdyń bir bóligi ǵana. Bizdiń qyzmetimiz ornyqty damý salasynda Birikken Ulttar Uıymy qoıǵan maqsattarǵa jetýge de birshama deńgeıde yqpal etedi.
Bizdiń aınalysatyn jumysymyz keı kezde adamdardy tańǵaldyrady.
Máselen, jýyrdaǵy Batys Afrıkadaǵy Ebola indetiniń taraýy kezinde, biz zardap shegip jatqan elderdi osy aýrý túrin neǵurlym jedel dıagnostıka jasaý úshin, ıaǵnı tórt kún emes, tórt saǵattyń ishinde anyqtaýǵa kómektesetin qarapaıym quraldarmen qamtamasyz ettik.
MAGATE sondaı-aq, Ortalyq Azııa elderine – Qazaqstanǵa, Qyrǵyzstanǵa, Tájikstan men О́zbekstanǵa jahandyq jylynýmen kúres problemasyna tótep berýge de kómektesýde. Bul saladaǵy bastamalarǵa maqtanyń qurǵaqshylyqqa tózimdi sortyn shyǵarý, sý resýrstaryn baǵalaý men negizgi azyq-túlik ónimderi quramynda nárli zattardy kóbeıtý kiredi. Osyndaı joba sheńberinde MAGATE men Qazaqstan ǵalymdary ıadrolyq ádister arqyly Qazaqstan fermalarynda ósiriletin bıdaı men júgeriniń sapasyn arttyrýda.
Budan ózge, MAGATE ıadrolyq medısına salasynda da kólemdi jumystar júrgizýde, ıaǵnı kóptegen elderdegi obyrǵa shaldyqqan onkologııalyq aýrýlardyń zamanaýı ıadrolyq medısına qyzmetine qoljetimdilik keńeıtilýde. Qazaqstanmen birige otyryp obyr aýrýyn emdeý úshin dozımetrııa ortalyǵyn qurýǵa járdemdesýdemiz jáne sáýleli terapııanyń sapasy men qaýipsizdigin arttyrýda jumys jasaýdamyz.
Qazaqstan bizdiń ReNuAL jobamyzǵa qarajat bergen MAGATE-niń jomart múshe memleketteriniń biri bolyp tabylady. Bul jobanyń maqsaty ǵalymdardy daıarlaýdy qamtamasyz etetin, densaýlyq saqtaý men azyq-túlik jáne basqa da salalarda zertteýlerdi qoldaıtyn, sondaı-aq, ulttyq laboratorııalarǵa taldaý qyzmetin kórsetetin Vena mańynda ornalasqan MAGATE ıadrolyq qoldaný laboratorııasyn jańalaý bolyp tabylady. Bizdiń mindetimiz – 2017 jylǵa qaraı 50 jyl buryn salynǵan keshendi keıingi 20 jylda múshe memleketterdiń qajettilikterin qanaǵattandyra alatyn qajettiniń bárimen jabdyqtalǵan laboratorııaǵa aınaldyrý.
Qazaqstannyń ReNuAL jobasyna qosqan úlesi – bul onyń agenttik jumysyna shynaıy qyzyǵýshylyǵy men belsendi qatysýynyń kórinisi.
MAGATE TBÝ banki osyndaı myzǵymas nátıjeli yntymaqtastyq negizinde qurylýda. Bul bankte ıadrolyq otyndy daıyndaýǵa qajetti TBÝ-dyń 90 metrıkalyq tonnasyna deıingi qory saqtalady. Qaýipsiz bolat sılındrlerde saqtalatyn TBÝ-dy úlken qalany úsh jyl boıyna energııamen qamtamasyz etetin tıptik sýda jeńil reaktorlar men álemde eń keń taraǵan energetıkalyq reaktorlar úshin otyn retinde paıdalanýǵa bolady.
MAGATE ıarolyq otyndy kepildi túrde jetkizip berýde qosymsha mehanızmderdi qurýda da belgili bir ról atqaratyndyǵyn atap ótý kerek, máselen, Reseı Federasııasy Angarskidegi Ýrandy baıytý boıynsha halyqaralyq ortalyǵynda TBÝ kepildik qoryn qurdy.
Agenttik MAGATE TBÝ bankin basqaryp jáne baqylap otyrady, munymen qosa Qazaqstan ony paıdalanatyn bolady. MAGATE TBÝ bankiniń qaýipsizdigi men fızıkalyq qaýipsizdigi Qazaqstannyń zańnamalyq jáne normatıvtik talaptarymen rettelinedi, munymen qosa bank MAGATE barlyq qoldanylatyn qaýipsizdik normalary erejelerine jáne fızıkalyq qaýipsizdik boıynsha onyń basty qujattary talaptaryna saı kelýi tıis. Budan basqa, MAGATE TBÝ-ǵa qatysty MAGATE kepildikteri áreket etetin bolady
MAGATE TBÝ banki qalaı jumys isteıdi? Eger MAGATE-ge múshe memleket TBÝ-dy alýǵa múmkindigi joq bolsa, eń bolmaǵanda ony jetkizip berý týraly MAGATE-ge ótinish jasaı alady. Mundaı ótinish TBÝ-dy jetkizip berý týraly belgili bir ólshemderge sáıkes bolýy kerek, atap aıtar bolsaq, atom elektr stansasy úshin TBÝ-dy jetkizip berýdiń buzylýy nemese kommersııalyq negizde, ne halyqaralyq kelisimsharttar negizinde ornyqty túrde TBÝ-dy jetkizip berýge múmkindiktiń bolmaýy.
Mundaı eldiń MAGATE-men bárin qamtıtyn kepildikter týraly qoldanystaǵy kelisimi bolýy tıis jáne Keńestiń qarastyrýyndaǵy kepildikterdi qamtamasyz etýmen eshqandaı másele týyndamaýy qajet. Ol MAGATE TBÝ banki qoryn tolyqtyrýǵa jiberilgen shyǵyndardy tóleýi kerek, munymen qosa alynǵan TBÝ beıbit túrde reaktorlyq otyndy óndirýge baǵyttalýy tıis. MAGATE-niń aldyn ala kelisiminsiz TBÝ-dy qosymsha baıytý, óńdeý nemese berý ruqsat etilmeıdi.
MAGATE TBÝ banki jumysynyń basty qaǵıdattarynyń biri, ol kommersııalyq naryqtyń qyzmet etýine kedergi keltirmeýi tıis. Budan basqa, onyń bolýy alýshy memlekettiń ıadrolyq otyn sıklyna ózindik qondyrǵylardy qurý quqyǵyna áser etpeıdi.
Barlyq qarajat kólemi erikti jarnadan alynǵan. MAGATE TBÝ bankiniń eń kem degende on jyl boıy jumys istep turýyna jalpylaı alǵanda 150 mln. dollar bólgen donorlarǵa, onyń ishinde 400 000 dollar jáne zattaı túrde jarna bergen Qazaqstanǵa da alǵysymdy bildiremin.
Qazaqstan – álemdegi aldyńǵy qatarly ýran óndirýshi el, birneshe onjyldyqta– MAGATE TBÝ bankin ornalastyrýǵa ońtaıly jaqsy saraptamalyq resýrs jınaqtady.
Úlbi metallýrgııa zaýyty – bul lısenzııasy jáne TBÝ-dy qaýipsiz ári qorǵap saqtaýǵa, tasymaldaý men óńdeýge qajetti ınfraqurylymy bar óndiristik kólemdegi ıadrolyq nysan. Budan basqa, iri ákimshilik ortalyq bolyp tabylatyn О́skemende taý-ken jáne metallýrgııalyq óndiristiń eleýli qýaty shoǵyrlanǵan.
Qazaqstan Úkimeti men MAGATE arasynda qol qoıylatyn kelisim mańyzdy qyzmettegi belesti kezeńdi bildiredi jáne yntymaqtastyqtyń jarqyn mysaly bolyp tabylady. MAGATE atynan Qazaqstan Úkimeti men halqyna alǵysymdy bildiremin jáne bolashaqta budan da tyǵyz yntymaqtastyq ornaıdy degen oıdamyn.