Bilim kókjıegine ashylǵan jol

[caption id="attachment_74240" align="alignleft" width="560"] SALAM.BULA[/caption] nemese bilikti maman bilimdi stýdentten shyǵady Búgingi kúnniń talaby – bilim berýde birizdilik, ıaǵnı joǵary oqý ornynan túrli mamandyq ıesi bolyp shyqqan jas óskin úsh tildi erkin meńgerýi kerek. Bul rette aımaqtyq bilim ordalarynyń da qosatyn ózindik úlesi bar. Sondyqtan, 100 naqty qadamǵa sáıkes atqarylyp jatqan jumys jóninde I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń rektory, zań ǵylymdarynyń doktory, Ábdimanap BekturǵanovTY áńgimege tartqan edik. – Ábdimanap Elikbaıuly, el ekonomıkasyn damytyp, ór­ke­nıetti elder qatarynan oryn alý úshin elimizde júr­gizilip jatqan saıasatqa saı siz basqaryp otyrǵan ýnıversıtette bilikti kadr ázirleý barysynda qandaı jumys atqarylýda? – Elbasy usynǵan bes ıns­tıtýttyq reformany júzege asyrýdaǵy 100 naqty qadamda álemdik ekonomıkalyq daǵ­darysqa tótep berý joldary qarastyrylyp qana qoımaı, ósý, órkendeý, damyǵan 30 eldiń qataryna ený máselesi aıtylǵany málim. 77-shi qadamda bilikti kadr ázirleý, ozyq tájirıbeni taratý týraly usynylǵan utqyr oı osyǵan deıin elimizde júrgizilip jatqan júıeli jumyspen ózindik úılesim tapqan. Aıtalyq, Al­maty oblysy jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń bilim, ekonomıka, quqyq, mádenıet, óner sa­la­larynyń damýy úshin suranysqa ıe Bolon deklarasııasy qaǵıdalaryna sáıkes jańa kózqarastaǵy kásibı mamandardy daıarlaıtyn Jetisý memlekettik ýnıversıtetinde kún sanap zaman aǵymyna saı, eńbek naryǵynda suranysqa ıe jańa mamandyqtar ashylýda. Búgingi tańda bilim ordasynda 40 mamandyq boıynsha bakalavrıat, 19 mamandyq boıynsha magıstratýra, 6 mamandyq boıynsha PhD doktorantýra bar. Bıylǵy oqý jyly qarsańynda magıstratýrada «ekologııa», al PhD doktorantýrada «matematıka», «bastapqy oqytýdyń pedagogıkasy men ádiste­mesi» mamandyqtary jańadan ashylyp, bilimgerler qabyldanýda. Sondaı-aq, ishki jáne syrtqy aka­de­mııalyq utqyrlyqty ke­ńeıtý maqsatynda stýdentter, magıstranttar, oqytýshylar múm­kindiginshe shetelderde bilim alýǵa, tájirıbe almasýǵa jiberilýde. Alys-jaqyn she­telderdegi jetekshi, ári tanymal bilim berý ortalyqtarymen áriptestik yntymaqtastyq ny­ǵaıýda. Ýnıversıtetimiz kópsa­laly joǵary oqý oryndary boıynsha respýblıkamyzda 8-shi orynda tur. Sondaı-aq, halyqaralyq akkredıtteýden ótken Qazaqstandaǵy joǵary oqý oryndarynyń biri. 2011 jyly Germanııadaǵy AQUIN halyqaralyq akkredıtteý agenttiginen 6 oqý baǵdarlamasyn ótkizgen bolsaq, búgingi tańda bakalavrıat pen magıstratýranyń 56 mamandyǵyn mamandandyrylǵan akkredıtteýden ótkizip otyrmyz. Sonyń nátıjesinde túlekterimiz qazirgi kúni tórtkúl dúnıeniń túkpir-túkpirindegi irgeli bilim berý oryndarynda bilimderin jalǵastyrýda jáne tanymal kompanııalarda jumys isteýde. 100 naqty qadamda Prezıdent ındýstrıalızasııalaý jáne respýb­lı­kamyzdyń ekonomıkalyq ósi­min saqtaýda atqarylýǵa tıisti jospardy da kórsetken bolatyn. Osy baǵytta bizdiń ýnıversıtette de birqatar ister qolǵa alyndy. Ǵylymı-tehnıkalyq izdenistiń jetistigin tájirıbege engizý maqsa­tynda jemis-jıdek ónimderin óńdeıtin kópsalaly keshenniń qurylysyn bastadyq. Sondaı-aq, Almaty oblysynyń bıznes salasy josparymen birlesip túrli óndiris jobalaryn jasap jatyrmyz. Atap aıtqanda, energetıka jáne mashına jasaý baǵytynda Taldyqorǵandaǵy «Metakon», «Integral» zaýyttarymen, Úshtóbedegi «Kazsılıkon» kombınatymen, «Qaınar-AKB» akkýmýlıator zaýytymen tyǵyz baılanystamyz. Sonymen qatar, Qanysh Sátbaev atyndaǵy ulttyq tehnıkalyq ýnıversıtetimen, «Almaty aımaqtyq tehnopark» JShS, «Altaı» Shyǵys qazaq­standyq aımaqtyq tehno­parkimen jáne «Alataý PIT» ınnovasııalyq tehnologııalar parkimen birlesken jobalar qolǵa alynýda. Bolashaqta energetıka jáne shıkizatty óndirýge arnalǵan ǵylymı-tájirıbelik jumystar júrgizetin ıntellektýalyq ortalyq ashýdy kózdep otyrmyz. Munyń bári el ekonomıkasyn damytyp, órkenıetti elder qatarynan oryn alý úshin atqaryp jatqan ıgi isterimizdiń bir parasy. Jal­py, joǵaryda aıtqan 77-shi qadamdaǵy bilikti kadrlardy ázirleýge baǵyttalǵan josparǵa sáıkes birqatar jumysty júzege asyrýǵa tıispiz dep oılaımyn. Elbasynyń «100 naqty qadamda buryn-sońdy aıtylmaǵan, jasal­maǵan, halyqtyń, bıliktiń psıhologııasyn ózgerteıik dep otyrmyz», – degen sózinde tereń oı jatyr. Bul búkil halyq bolyp jumylyp kóteretin júk jáne bilim men biliktilikti, shyǵarmashylyqty qajet etetin qadam. – Ulttyq baǵdarlamanyń 78-shi qadamynda aıtylǵandaı Nazarbaev Ýnıversıtet joǵary oqý ornynyń qandaı tájirıbesin engizdińizder? – Nazarbaev Ýnıversıtet HHI ǵa­syrdaǵy qazaqstandyq joǵary mekteptiń úlgisi bolyp otyr­ǵandyǵyn maqtan tutamyz. Búgingi tańda elimizdegi ózge ýnıversıtetter Nazarbaev Ýnıversıtet tájirıbesine beıimdelýde. Elimizdegi kósh­basshy ýnıversıtettiń tájirı­besin zerdeleý, oqyp-úırený maqsatynda bizdiń oqytýshylar, professorlyq quram aldymen sol ýnıversıtette bolyp úsh aılyq kýrsty oqydy. Búgingi kúnge deıin 15 qyzmetker olardyń ishinde prorektorlar, dekandar, bólim bastyqtary, oqytý­shy professorlar tájirıbe almasyp, biliktilikterin kóterip kel­d­i. Endi alǵan tájirıbelerin árip­testerimen bólisip, oqý úrdisine engizip jatyr. Oqytýdyń jańa úlgisin ıgerip, ǵylym men ınnovasııany damytý, zertteýlerdi kommersııalandyrý, oqý-úrdisin jańasha uıymdastyrý, daryndy jastardy tartý syndy isterdi qolǵa alyp, kýrstar ótkizýdemiz. Qandaı tájirıbe engizýdesizder degenge naqtyraq toqtalsam, elimizdegi joǵary oqý oryndarynda Nazarbaev Ýnıversıtettiń úlgisi retinde ujymdyq basqarý formasy Qamqorshyl keńesi tájirıbege enip jetildirilý ústinde. Basqarýdyń osy túri bizde de qoldanysqa enýde. Oqý ornynyń ǵylymı keńesi sheshimimen Qamqorshylar keńesi quryldy. Keńes ýnıversıtettiń oqý úderisine, stýdentterdi tárbıeleý, materıaldyq-tehnıkalyq bazany jaqsartýǵa, qyzmet túrin qar­jylyq jaǵynan demeýge jáne aımaqtyq basqarý organdarymen, kásiporyndar men mekemeler, uıymdarmen tıimdi baılanys ornatýǵa yqpal etýde. Buǵan qosa atalǵan keńes ýnıversıtetke qarjylyq kómek kórsetý syndy máselelerdi qarastyryp, bıýd­jetten tys qarjy kózin taýyp, ony ýnıversıtettiń damýyna jumsaýǵa kúsh salady. Sonymen qatar, Nazarbaev Ýnıversıtettiń kadrlyq saıasat jónindegi tájirıbesinde óz qyzmetimizge engizip, kadrlyq saıasattaǵy quzyrlylyǵymyzdy arttyryp otyrmyz. Máselen, laýazymdyq qyzmetterdi bólý, shtattyq kesteni qurý, kadrlardy jumysqa qabyldaý, akademııalyq utqyrlyq boıynsha tanymal ǵalymdardy shaqyrý syndy is-áreketterdi ózimiz sheship, sheshim qabyldaı alamyz. Taǵy bir aıta ketetin mańyzdy tájirıbeniń biri – ǵylymdy kommersızasııalaý. Bul úrdis otandyq ǵylymdy damytýdaǵy mańyzdy qadamdardyń biri bolǵandyqtan osy baǵytta aýqymdy sharalardy qolǵa aldyq. Naqty nátıjege jetý úshin ýnıversıtettegi ǵylymı zerthanalar men ortalyqtardy bir jerge shoǵyrlandyryp ǵylymı klaster qurdyq. Klasterdiń quramyna «Jastardyń aımaqtyq ınnovasııalyq ortalyǵy», «Ilııas­taný», «О́lketaný já­ne ǵylym fılosofııasy», «Adam psıhofızıologııasy», «Aımaqtyq ekologııalyq zertteý», «Geofızıkalyq ortanyń bıofızıkalyq monıtorıngi», «Matematıka jáne jańa tehnologııa», taǵy basqa zerthanalar men ortalyqtar endi. Bul kúnde osy ortalyq qyzmetkerleri men stýdentterdiń ǵylymı izdenisteri jemisin berip otyr. Ǵylymı turǵyda dáleldengen, óndiriske endirýge negizi bar zertteýlerge potent alýdamyz. Sonyń biri, jemis-jıdek ónimderin óńdeıtin kópsalaly keshen. Almaty oblysy agrarlyq aımaq bolǵandyqtan, biz oılap tapqan keshenniń eńbek ónimdiligin arttyrýǵa, otan­dyq ónim shyǵarýǵa tıgizer paıdasy mol bolmaq. Sondaı-aq, ǵylymı klasterde balama energııa kózderin tabý, adamnyń psıhofızıologııalyq jaǵdaıyn zertteý, matematıka, ekologııa salasy boıynsha izdenister, tá­jirıbeler jasalýda. Ǵylymı jumystardyń nátıjeleri she­teldik ǵylymı jýrnaldarda, ımpakfaktorly basylymdarda jaryq kórýde. Ǵylymı jobalarymyzdy iske asyryp, óndiriste qoldaný úshin iri-iri kásiporyndarmen kelisim jasap, memorandýmǵa qol qoıystyq. Osylaısha ret-retimen ýnıversıtette ǵylymdy kommersızasııalaý isi óris alyp keledi. Árıne, biz munymen shek­tel­­meımiz, áli de Nazarbaev Ýnı­ver­sı­tetten úırener tájirıbemiz óte kóp. – Bilim berý salasyn oń­taılandyrýǵa oraı shet til­derde oqytý máselesi týraly ne aıtasyz? – Joǵaryda aıtqanymdaı, 100 naqty qadamnyń ishinde otandyq bilim berý júıesiniń atqaratyn mindetteri de aıdan anyq kór­setilgen. Sol kontekste, ásirese, tildiń úshtuǵyrlyǵyna basymdyq berilgen. Búgingideı jańa tarıhı kezeńde halyqtyń kóptildi bilýi ár salada báse­kelestikti arttyra túsedi. Halyq saý­atty bolsa, urpaǵymyz emin-erkin úsh tilde, tipti, odan da kóp tilde sóılep jatsa – memleketimizdiń tanymaldyǵy, álemdik arenadaǵy bedeli óse túsetini anyq. Sondyqtan da, úshtildilik uǵymy bizdiń ulttyq ıdeologııamyzdyń bir bólshegi bolyp otyr. Ult josparynda Elbasy mekteptermen joǵary oqý oryndarynyń aǵylshyn tilinde oqytýǵa kóshýin kezeń-kezeńimen júzege asyrý qajettigin aıtady. Bul óz kezeginde bizder daıarlaǵan kadrlardyń básekege qabilettiligin jáne bilim berý qurylymynyń eksporttyq áleýetin arttyrady. Jańa baǵdarlamada kór­se­tilgen qadamdardyń birqatary I.Jansúgirov atyndaǵy Jetisý memlekettik ýnıversıtetiniń qyzmetinde iske asyp jatyr. Naqty derek keltirer bolsam, kóptildi bilim berý júıesi boıynsha «aqparattyq júıeler», «pedagogıka jáne psıhologııa» mamandyqtary oqytylýda. Atalǵan bilim baǵdarlamalary qazaq, orys, aǵylshyn tilinde júrgiziledi. Munyń syrtynda úshtildilik ıdeıasy aıasynda sheteldik áriptes joǵary oqý oryndarymen birlesken oqý baǵdarlamasyn qurdyq. Qazirgi tańda osy baǵdarlamamen matematıka, bıologııa, tarıh pánderinen bilim berý júzege asyp jatyr. Til meńgerý máselesin sheshýde syrtqy akademııalyq utqyrlyqtyń da róli zor bolyp otyr. Jyl sa­ıyn bizdiń ýnıversıtetten jetekshi shetel­dik oqý oryndarynan 40-tan astam stýdentter bilim alyp keledi. Aıtalyq, Varshava ýnıversıtetinde, Gresııanyń Afına tehnologııalyq bilim berý ýnıversıtetinde, Che­hııa­­nyń agrotehnıkalyq ýnı­versıtetinde, Rıga tehnıkalyq ýnıversıtetinde, Polshanyń Lodz ýnıversıtetinde, AQSh-tyń Aıdaho ýnıversıtetinde, taǵy basqalarynda bilim alýda. Sheteldik joǵary oqý ornyna aǵylshyn tilin jetik meńgergender ǵana bara alatynyn eskersek, jyl ótken saıyn shetelge baryp oqysam degen talappen til úırenýge den qoıǵan jastardyń qatary ósip otyr. Osylaısha tildi májbúrlep emes, qajettilik týdyrý arqyly úıretýge shaqyrýdyń máni zor dep oılaımyn. Al magıstratýrada oqıtyn magıstranttar mindetti túrde ǵylymı taǵylymdamadan Eýropa men Azııanyń bedeldi oqý mekemelerinen ótip, tájirıbe jınap, til ustartyp keledi. Sondaı-aq, ár oqý jylynda sheteldik professorlardy dáris oqýǵa shaqyramyz. Ataqty ǵalymdardy ýnıversıtetke tartý-shaqyrtý arqyly bilim sapasyn arttyrsaq, ekinshi jaǵynan til úırený, shet tilinde oqytý máselesin de sheship otyramyz. Kóptildilikke qatysty máseleni sheshýde taǵy bir qolǵa alǵan jol – jańa kadrlardy qyzmetke qabyldaǵanda onyń úshtildi bilýin talap etý. Al ýnıversıtette burynnan qyzmette júrgen kadrlarǵa, oqytýshy-professorlyq quramǵa til úırenýi úshin jaǵdaılar jasap, aǵylshyn, nemis, koreı, qytaı, taǵy basqa da tilderdi úırenýge arnalǵan ortalyqtar ashyp, kabınetter jabdyqtap qoıdyq. Memleket basshysy: «Qazaq­stan halqy búkil álemde úsh tildi paıdalanatyn joǵary bilimdi el retinde tanylýǵa tıis. Bular: qazaq tili – memlekettik til, orys tili – ultaralyq qatynas tili jáne aǵylshyn tili jahandyq, ekonomıkaǵa oıdaǵydaı kirigý tili», – degen bolatyn. Buǵan dálel, kúni keshe ǵana elimiz dúnıejúzilik saý­da uıymyna endi. Osy uıymǵa ený arqyly biz ekonomıkamyzdy kóteretinimiz daýsyz. Osy uıymda saýda-sattyq jasaý úshin de shet tilin bilý mańyzdy. Sondyqtan, kóptildi bilim berý — kópqyrly másele. Onyń ár mindetin ár qyrynan qarastyrý – bizdiń ýnıversıtet ujymynyń aldynda turǵan basty mindetterdiń biri dep aıtar edim. Áńgimelesken Nurbol ÁLDIBAEV, «Egemen Qazaqstan». TALDYQORǴAN.