Minez – adam syny

Adam qudirettiligine oı jete bermeıtin, sanalylyǵynyń, danalyǵynyń, qabiletti­liginiń shegi, teńi men telisi joq, kıeli de qasıetti, asa kúrdeli jaratylys. Álemdik keńistikte jasampaz tirshilik ıesi – adamzat, bıoáleýmettik sheńberde jeke tulǵa. Sezimtal, paıymdy, boljamdy. Amaly men tásili myń san. Búgingisin erteń qanaǵat tutpaıtyn talǵampaz, izdenimpaz, talapty, qajetin tańdaı biletin, joǵyn taba, baryn jańarta, jasandyra, jetildire beretin jahandaǵy balamasyz, ishki jan-dúnıesiniń tylsymdy rýhanı kúshi men syry áli túgel ashylyp úlgerilmegen jer júzindegi kemel kemeńger. Adamnyń dúnıe-ómir tanymdyq qýat kózi, naǵyz adamdyqtyń negizi názik bolmys –aqyl, es, oı – óris, jad, túısik jáne sezim. Minez-sanaly ómir júıesinde názik bolmyspen qa­battas daryǵan, adamnyń tabıǵı qalpy, syr-sıpat, is-áreket, bet-baǵdar erekshelikteriniń psıholo­gııa­lyq jıyntyǵy. Aqyl men minez kisiliktiń parqyn, parasattylyǵy men bitim-kelbetin, ómirge jarasym­dy­lyǵy men qabi­let­tiligin anyqtaýshy, sondaı-aq birin-biri to­lyqtyrýshy, jetil­dirýshi sanalyq kategorııa. Minezdiń máni men maǵynasy keń uǵymdy. О́mir aǵymynyń barlyq kezderi men kezeńderinde adamnyń oı-tol­ǵamy­na, talǵam-sezimine, kóńil- kúıine, qam-qareketine tike­leı qatysty jáne áserli, kisilik beı­nesiniń saralanýyna yqpal­dy. Bar bolmysyn, sezim ser­pinin, kózqarasyn aına-qatesiz, qaz qalpynda elesteter sha­raına. El ishinde aıty­la­tyn “etpen bitip, súıek­pen keter” týa­bitti, ózgermeı­tin sireý minez bolmaıdy. Sábılik pen kámelettik jas ara­lyǵynda otbasynyń tektilik qasıetterine sáı­kesti ata-ana úlgisinde, shańyraqtyń máde­nı-turmystyq, áleýmettik jaǵdaılarynda, ósken ortanyń tálim-tárbıelik deńgeıinde minez-qulyqtyń negizi qalanady. Odan sońǵy kezde adamdarmen qarym-qatynastyń, qoǵam­dyq ortanyń, eńbek júıesiniń, tirshilik tal­qysynyń, izdenis pen talpynystyń, sáttilik pen utylystyń, taǵy túrli faktorlardyń áse­rimen turaqty minez qalyptasady, sol qalypta adam ǵumyrbaqı ómir súredi. Keıde, ási­rese, jastyq shaqta úlgi tutqan abzal aza­mattarǵa elikteýshilikten nemese taǵdyr tál­ke­ginen tektilik minezde jasandylyq paıda bolady. Biraq tabıǵı bitimge tereń sińbeıdi. Jasandylyqty týǵyzǵan jymysqy áreketter ózgerse, yqpalyn joısa jalǵan perde sypy­rylyp, minez áý bastaǵy qalpyna túsedi. Minez kóp tindi jáne kórinisti. Bizdiń baıqaýymyzsha, jalpy sıpattylyǵy bir júz onǵa tarta. Adamdy ár qyrynan tanytatyn osy kórinister shartty túrde eki baǵytty: aqyl­men astarlas kelisti jáne qym-qıǵash qylyqty teriskeıli. Kóńil shalqytar jady­ra­lyq, shabyt shaqyrar jarqyndyq, parasat­tylyqty demeý, ıgilikti qoldaý, qabilettilikti jebeý, aqıqatty qorǵaý, ismerlikti ushtaý, adamı ajardy ashý, asaýlyqty basý minezdiń kelisti baǵyttylyǵy. Teriskeıligi turlaýsyz aýytqymaly, ala kóńildi, shıeli, kinámshil, oınaqy, qyrsyz, aıtaqshyl, qyńyr, taǵy basqa jaǵymsyz qylyqtylyq. Bolmysta qansha minezdilik bolsa, adam­dar da sonsha minezdilikti. Bir kiside keshendi minez baıqalmaıdy, ekinshi bireýmen tolyq minezdestik te ushyraspaıdy. Árkim ózine tán tabıǵı qalyptasqan minezimen erekshelenip, kisiligi tanylady. Bir maǵynaly minezi joq jáne minezsiz sózderi jıi qoldanylady. Sózdi júıeleı jáne oınata biletin qazaq olarǵa eki túrli mán berip, ynjyq, ez, yryqsyz kisini minezi joq dep kemitedi. Ashýshań, yzaqor, urysqaq pendeni minezsiz dep jaqtyrmaıdy. Minezdilikti kelistilikke balaıdy. Minezdiń ártúrli mándiligi jaǵymdy-ja­ǵymsyz sózdermen ǵana emes, adam bet-álpe­tiniń qıly qubylysy, dene músheleriniń sy­paıy ne ebedeısiz ersi qımyl-qozǵalysy, son­daı-aq ashyq, jaıdary nemese túnergen, sazarǵan únsizdik arqyly da túsiniledi. Bul da bir syrbaz erekshelik. Aqylǵa negizdelgen minez oralymdy, ıkem­di, ıi jumsaq, is-árekettiń ıgiligine se­bepshi. Jaqsylyqqa bastamashy, “áttegen-aıǵa” jol kesýshi. Tirshiliktegi usaq-túıek kem­shilikterdi baıqatpaıdy, ańǵarylsa jýyp-shaıady. О́zara qarym-qatynasta, aralas-quralasta álde qalaı tońazyǵan kóńildiń qy­raýyn jibitedi. О́shikken daý-damaıdy basady. Tóngen qaterdiń betin qaıyrady, aran­dat­paıdy, asqyndyrmaıdy. Adamnyń qadir-qasıeti, kópshilik jaǵdaı­da, minez-qulqyna qaraı baǵalanady. Talaı-taǵdyrǵa da ońdy-soldy áser etedi. Kelisti minez ómir keńistiginiń tórine shyǵarady, teriskeıligi qazan-oshaq basynan asyrmaıdy. Demek, minezdi erkinsitpeı, ámanda, aqylǵa júgindirý lázim. Ábden qalyptasqan jáne ómir qalpyna úılesimdilik tapqan minez-qulyq “adamnyń ekinshi tabıǵaty – ádetke” aınalady. Ol, jı­naqtap aıtqanda, kúndelikti tirshiliktegi jón-josyq, jol-joralǵy. Turmystyq qaǵıdaly daǵdy. Úırenshikti tártip. Ulttyq negizdi tálim-tárbıe tájirıbeleri. Kórkem minez – adamnyń estetıkalyq-etıkalyq sáni men máni. Bul rette ádep­tilikti, uıattylyqty, namystylyqty jáne mań­ǵazdyqty erekshe ataǵan jón. Qazaq hal­qynyń ádep-qalpy kóshpendiler mádenıeti­niń, salt-dástúriniń ýaqyt ilgeri jyljyǵan saıyn kezeńimen ózgergen, ár dáýirde, ár qoǵamdyq qurylymda ómir eleginde ekshelip, talǵamyna saı suryptalyp, ulttyq sıpatyn saqtaı otyryp jetildirilgen minez-qulyqtyń aq adal úlgisi. Ádep – minezdiń anasy. Dúnıedegi ıgi­lik­tiń, ımandylyqtyń barshasy anadan, ana kıe­si men qasıetinen bastaý alyp taraıtyny sııaqty, rýhanı minez ádepten, ádeptilikten órbıdi. Ádeptilik – ana sútimen sanaǵa sińetin ýyz minez. Adamnyń esi kirgennen, jas­taıy­nan darıtyn, eshkimniń aqyl-keńesine zárý­siz, jamandyqtan ada tabıǵı qasıet. Máde­nıet­tiliktiń, zııalylyqtyń, syılastyqtyń, qadirlestiliktiń sharshy tóri. Eń aldymen týǵan halqyna, ustanǵan dinine, ulttyq diline qurmet. Kisiliktiń kórki, etıkalyq nusqasy, ásemdik órnegi, adamnyń asqaq abyroıy. Pedagogıkalyq ǵylymda mádenıetke negizdelgen gýmanıstik ádeptilik, qoǵamdyq mándi demokratııa­lyq ádeptilik jáne rýhanı baǵyt­taǵy dinı ádeptilik ataýly úsh tarmaqty qısyn bar. Bári órkenıettilikke, aǵartý­shylyqqa, rýhanııattyqqa jol ashady. Dáıek­temesi ǵylymǵa negizdelgen kóp tindi jáne álemdik aýqymdy bolsa da, bizdiń ulttyq mádenı, ahlaq ádeptiligimizge sabaqtas derlik. Ol týraly áńgime bólek. Ádeptiliktiń bir úlgisi bııazy sypaıylyq. О́mir qalpynyń tálimdi qarapaıymdylyǵy. “Sary maıdan qyl sýyrǵan” tazalyq, páktik. “Syry ketse de, syny ketpes” sulý sándilik. Jan jaralar, bet jyrtar bógde sózsiz “biz, siz”. Shashaý shyǵarmas syr túıindiligi, iltı­pattyq, tártiptilik, qurmettilik. Kóptiń ortasynan oryn tıse, tórge óńmendep órmelemes ınabattyq. Úlkenge izet, kishini ómir shyńyna shyǵarar ulaǵattyq. Qatar-qurbyny oqshaýlamas, alalamas keńpeıildik. Ulyqtyqty armandamas syrly kishilik. Barǵa qanaǵat, joqqa apshymas jaısańdyq. Jupy­nylyqty kemshin kórmeý, kóńil kózin sýalt­paý. Aıtys-tartystan aýlaq, astamshylyqqa aıaq baspas adaldyq. Sypaıylyqtyń qazaqy bir tanymy, negizinen qyz-kelinshekterge tán ıba, ıba­lyq. Keıbireýler oılaǵandaı, bet monshaǵy tógilgen uıańdyq, jasyqtyq, jalǵan uıalshaqtyq emes, ózin de, ózgeni de qadirleı biler kórgendilik. Eren ustamdylyq, ımanjúzdilik, jyly lebizdik. Isharatty túsinistik, keleńsizdikti jatyrqaý. Ulttyq taza ǵuryptylyqtyń, ádeptiliktiń jáne kórkem minezdiliktiń erekshe úılesimdiligi. Uıat, uıattyq – arly minez. Adamnyń oıyna, boıyna, bolmysyna laıyqsyz, adamgershilikke jat, ar-ojdan normalaryna syıymsyz, ádep tinin sókken zymııandyqtan burqanǵan, syrtqa teppeı, ishki jan-júıe ushynatyn názik sezimniń kúızelisi. Uly oıshyl Abaı uıatqa eki túrli mán bergen. “Nadandyq uıat, – degen ǵulama, – jas balanyń sóz aıtýǵa uıalatyny sııaqty aqyly qysqa, órisi tar, oıy taıaz jannyń uıalmaıtyn nársege uıalýy. Shyn uıat-abyroıǵa, sharıǵatqa teris, aqylǵa syıymsyz sóleket qylyqtan uıalý. Bul tek esti adamǵa tán qasıet. Al birinshisi ózi istegen qateden, nápsige erip qylǵan qylyǵynan uıalý”. Danyshpan Abaıdyń ýájine tereńirek oı júgirtsek, shyn uıat degenimiz, sanaly adam­nyń óz minez-qulqyna, is-áreketine synı qa­raýdan týyndaıtyn namysty sezim tebirenisi jáne sonyń áserinen býlyqqan jan-dúnıe tol­ǵanysy. Anaıylyqqa qarsy serpin. Alaman­dyqtan, kólgirsýden, dúnıe­qońyz­dyq­tan beziný. О́z qylyǵynyń josyq­syz­dyǵynan, ersiliginen jıirkený. Ábestiligin jazǵyrar halyqtyń nalaly nazarynan qaımyǵý. El, jurt aldynda azamattyq jaýap­kershiligin sezi­nip, juǵymsyz áreketterinen toryǵý, ózin-ózi aıyptaý. Nadandyq uıat – jany jalǵan jannyń uıalǵansyp, qysylyp, qym­tyrylǵan túr tanytyp syzylyp, tálimsip qylymsýy. Beti búlk etpeı kóz oınatý, syrt aınala berip mysqyldy keıipte myrs-myrs kúlý. Bul jalǵan, nadandyq uıattyń jymys­qy­lanyp, ashyqtan ashyq uıatsyzdanýy. Uıat adamnyń rýhanı ómirindegi retteýshi kúsh. Aǵattyqtan qorǵan, izettikke pana. Oǵash­tyqqa jol bermes tejeý. Opyqty is-áreketke bógeý. Aqtyq pen saqtyqtyń joq­shysy. Imandylyqtyń qaby. Uıalý men uıaltý qosaqty uǵym. Biri ishki áserdiń qysymy, ekinshisi syrtqy áserdiń dúmpýi. Uıalý ańǵarymsyzdyqtan, ańǵaldyq­tan, qyzbalyqtan qozǵan ersi áreket saldary. Opyq minezi, anaıy sózi, arǵa tıer orynsyz ázil-qaljyńy, ýádeden taıqýy úshin ózinen-ózi uıalý. Bul rette arly kisi uıatyna keshirim surap, qaıtalanbaýyna bekinedi. Uıaltý – ult qaǵıdasyn buzǵan, ádepten attaǵan, qoǵamdyq ortada turpaıy minez-qu­lyq tanytqan, kisi namysyn qorlaǵan, jala japqan, jalǵan sóılep ósek taratqan, sy­paıylyq sheńberdiń sheginen shyqqan, sonyń bárin jón kórip, qatesin moıyndamaǵan adamdy janashyr joldastarynyń, aǵaıyn-týystarynyń sypaıy sózdermen sıpaı qamshylap, qylǵan qylyǵynyń óreskeldigin, jaǵymsyzdyǵyn túsindirip, bir jaǵynan aryn, namysyn qyzdyryp, ekinshi jaǵynan mu­qatpaı, aıybyn betine basyp, táýbaǵa kel­ti­rip uıaltý. Keńeske uıyp, aqylǵa kóngen adam ókinedi, qapalanady, uıatsyzdyǵyn ke­shirý­diń amalyn, uıatqa tasalanýdyń jolyn izdeıdi. Uıatsyzdyq adamǵa opa bermes jamandyq. Tek uıatty kisi sııatty. Namys-minezdiń aıbyny. Adamı kıe men qasıetke shań jýytpas, kir juqtyrmas qaısarlyq. Abyroıǵa daq túsirtpes ójettilik. Adam quqy men erkindiginiń oqqaǵary, berik baqany, tap­jylmas tiregi. Shaı­paý, sýmań sózge qytym. Kisilik qundy­lyqtardyń saqtyq qory. О́mir mándiliginiń ózegi. О́ktem­dik­ten arasha. Josyq­syz­dyqqa aı­bar, osal­dyqqa jiger. Adam­ger­shi­lik soty, ári aıyp­taý­shysy, ári qorǵaý­shy­sy. Serttiń sem­se­ri. Arsyzdyq tara­myn qıyp túser al­das­pan. Bir jaǵynan kúıki tirshilikke qor­laný, ozbyr­lyqqa kúıiný. Ezdikke, ynjyq­tyqqa qyn­jylý. Jigersizdikke, bosbelbeýlikke, iske alǵysyzdyqqa yzalaný. Astamshylyqqa, qol suǵanaqtyǵyna, áýleki­likke ashyný. Man­sapqorlyqqa, jaǵympaz­dyqqa, jaltaqtyqqa shimirkený. Adamnyń eńsesin túsirer, abyroıyn tóger, kisiligin kemiter jalaly áreketterge, qaraý qylyq­tarǵa keshirimsizdik. Muhammed paıǵambar: “Er jigittiń úsh namysy bar. Biri – ımany, ekinshisi – Ota­ny, úshinshisi – otbasy” dep ar-ojdannyń rýhanııattylyǵyn joǵary baǵalaǵan. Osy uǵymdy taratyp paıymdasaq, “Malym ja­nym­nyń, janym arymnyń sadaqasy” deıtin qazaqtyń Jasaǵan Ie qudiretine senimdi, ata meken, ómir jannaty týǵan elin, jaryq dúnıege ákelip ósirgen, qanattandyrǵan uıasyn tý kóterer namysty halyqtyń ataýly uranyna meńzegendeı. Abyz babalardyń: “Malsyz bolsań da arsyz bolma; árli bolǵansha arly bol; aryńdy jeme, baryńdy je; ar jazasy bar jazadan aýyr; er jigit eliniń uly, namysynyń quly” degen ósıeti bizdiń zaman adamdaryna arnalǵandaı. Tek mańyzyn túsiný abzal. Namys bir syrly, kóp qyrly: jeke bas­tyq namys, quqyqtyq namys, kásiptik na­mys, azamattyq namys, ulttyq namys. Ata­lýy ártúrli bolǵanmen, bári adamdyq qasıet pen múddeniń jyrtysyn jyrtady, abyroı men bedeldi qorǵaıdy. Báriniń sebebi men naq­tyly saldary, zańdamalyǵy men rýhtylyǵy bar. Namysty qorǵaý azamattyq paryz. Ony kirshiksizdendirmeý úshin arlana bilý, arsyz­dyqtan túńilip jıirkene bilý shart. Mańǵazdyq bireýlerdiń túsinigindegideı pańdyq, tákapparlyq emes, adam jaratymy­na sırek darıtyn, tereń oıly kisige tán baısaldy, baıandy minez. Adamı irilik. Jasandylyǵy, jalǵandyǵy joq turlaýly tabıǵı bitim. Elpeń-selpeńdikke basý, bat­pan salmaqtyq. Myzǵymas oryndylyq, taı­salmas tabandylyq. Asyǵystyqqa toqtam. Az sóılep, kóp tyńdaý. Baıqamdylyq, uǵym­dylyq. Oıly kózqaras, jan-jaqty tanym­dylyq. Qalaýyna sáıkes adamnyń ózin-ózi tárbıeleý jemisi. Zııaly qaýymnyń tańdaýly tálimdiligi. О́mirdiń syry men qyrlaryn túbegeıli zerdelep, ónegesin bolmysqa shaq­tap, árlep sińirgen ásemdigin, áserligin qa­dirler salıqalyq. Kóregendilik, ustamdylyq, abzaldyq symbaty. Talaı-taǵdyrǵa táýelsiz ǵumyr keshýge talpynys. Qoǵamdyq orta­da derbestikti, daralyqty qalaý. Tylsym kú­shine, ómirdiń jumbaqty syryna, qupııa­syna qumarlyq, shıesin sheshýge talaptylyq. Mańǵazdyq belgili bir tuıyqtyq, túısikti, túıindi tuıyqtyq. Syr sandyq qulpynyń beriktigi. Oı jınaqtylyǵy. Joldas-jora tańdaýda talǵampazdyq. Qan jaqyndyǵynan jan jaqyndyǵynyń, sózsaıystan pikirles­tiktiń, oıshyldyqtyń basymdylyǵy. О́z isine senimdilik. Adamnyń sanasy men bolmysyna sińgen ǵu­myrlyq qubylys – kóp qyrly minezdiń tek tórteýine: ádepti, uıatty namysty, mań­ǵaz­dy minezdilikke ádeıi toqtaldyq. О́ıtkeni, olar minezdiń máıegi, qasıettilik tuǵyry. Adam qaı kezde, qaı jasta, qandaı qyzmet at­qarsa da udaıy jeke bastyń, turmystyq-áleý­mettik, jumys baby jaǵdaıyna, qoǵam­dyq ornyna, zamandastarymen qaýym­das­tyq deńgeıine tikeleı qatysty jáne oń áser­li, adamgershilikti kýálandyrar, ar­daq­­tar, dáripter, memlekettik mindetti, aza­mattyq paryzdy múltiksiz atqarýda pár­mendi rý­hanı kúsh. Sondyqtan qazirgi qaýym­dastar, ásirese, is ba­syn­daǵylar men jastar ádep­tilik­ke, uıat­tylyqqa, namystylyq­qa, mań­ǵazdylyqqa basa na­zar aýda­rar, den qoıar, us­tany­myn kádege ja­ratar dep oılaı­myz. Járdem KEIKIN.