“Balalar álemi” ámbebap dúkeniniń ishi. Munda ne kerek dúnıeniń bári bar. Jańa týǵan nárestelerge arnalǵan syldyrmaqtan bastap, kıim-keshek, oıynshyqtar, kitap, qaǵaz-qalam deısiz be, aınaladaǵy qyzyldy-jasyldy jarqyldaǵan dúnıe kózdiń jaýyn alady. Kenet sheshesiniń etegine jarmasqan, jas shamasy 5-6-daǵy bir balany baıqap qaldyq.
– Apa, maǵan ana qylyshty alyp bershi. Dok Man sııaqty qylyshtasyp oınaǵym keledi, – dep bala qylqyldap qoıar emes.
– Balańyz qazaqsha sóıleıdi eken, – dedik biz beıtanys kelinshekti áńgimege tartyp.
– Iá, nesin aıtasyz, qazaqshamyzǵa oralyp, bir jetisip qalyp edik. Kúıeýim ekeýmiz balalarymyzǵa ulttyq tárbıe bersek dep áýremiz. Biraq osy shirkinder qyzyǵyp oqıtyn kitaptar da, tamsanyp tamashalaıtyn kınolar da qazaq tilinde tym tapshy bolyp tur. Dok Man dep turǵany da serıaldyń keıipkeri. Sondaı fılmder nege ózimizde túsirilmeıdi eken, – dedi kelinshek balasyna qylyshty áperip jatyp.
– О́zimizdiń Alpamys, Qobylandy batyrlar bar emes pe?! Solar jaıly nege bilmeıdi. Dok Man degenińiz, ózara qyrqysqan koreılikter týraly serıaldyń bas keıipkeri ǵoı. Al bizdiń batyrlardyń syrtqy jaýdan eldi qorǵaǵanyn balaǵa aıtý kerek.
Beıtanys kelinshek renishti túrde burylyp, esikke qaraı bettedi. Shynynda da biz qaıda bara jatyrmyz osy?! Baıaǵy keńes zamanynda bizdiń qatarlastarymyzdyń kóretini oryssha mýltfılmder bolatyn. Máselen, “Ný, pogodı!”, “Krokodıl Gena”, “Chebýrashka”, “Maýglı” jáne taǵy basqalary. Sóıtip, ne kerek, solardy tamashalaǵandar ózge tilge berilip, qazaqshasyn umyta bastady. Sol kezderi aýyl balalarynyń janyna azyq bolǵan qazaq mýltfılminiń atasy Ámen Qaıdardyń “Qarlyǵashtyń quıryǵy nege aıyr?”, “Aqsaq qulan” mýltfılmderi bolatyn. Qaharly hanǵa balasynyń ólgenin dombyramen jetkizgende kómeıine ystyq qorǵasyn quıylǵan dombyranyń maıyrylyp synǵanyn kórip, kózimizge jas alǵanymyz da este. Naǵyz qazaq qazaq emes, naǵyz qazaq dombyra degendeı, jas urpaqty ulttyq erekshelikke, baýyrmaldyqqa keńestik kezeńniń qıturqy saıasatynan qoryqpaı-aq, tárbıeleı bilgen Ámen Qaıdarǵa búginde birneshe býyn urpaq ókilderiniń alǵysy sheksiz. Al endi búgingi búldirshin ne kórip júr?! Endi soǵan keleıik. Máselen, balalarǵa arnalǵan Nickelodeon arnasy “Batyl pıngvınder” jaıly mýltfılmdi jıi kórsetedi. Ol birneshe serııadan turady. Keıbireýler bul mýltfılmder jınaǵyn kóshirip alyp, beınetaspasyn kóshede óıtip-búıtip satyp ta júr. Bul mýltfılmdegi keıipkerler – pıngvınder men mysyq jáne onyń dostary. Mýltfılmde mysyq udaıy keleńsiz jaǵdaılarǵa ushyrap júredi. Oǵan kómekke keletin oqymysty pıngvınder. Basyna is tússe mysyq óz qudaıynan kómek suraı bastaıdy. Sonda pıngvınder onyń basyna túsken isti saýatty túrde, túrli tehnıkanyń kómegimen sheship beredi. Balany bilim-ǵylymdy ıgerýge umtyldyratyn osyndaı mýltfılmdi ózimizde jasaý sonshalyqty qıyn ba?!
Árıne, aýyzdy qý shóppen súrte berýge bolmas. Biren-saran bolsa da jaqsy dúnıeler joq emes, bar. Sonyń biri, Qaıyrǵalı Qasymovtyń “Quıyrshyq” (2001 jyl) atty mýltfılmi. Balalardyń pikirinshe kóńildiligimen, jeńildigimen baýraıdy. Jáne Shymkenttegi “Jebe” kınostýdııasynyń ”Aldar Kóse”, “Ańqaý qasqyr”, “Qanatty Barys” sııaqty ájeptáýir maǵynaly mýltfılmderi bar, biraq qazaq mýltfılmderi saýsaqpen sanarlyqtaı ǵana bolǵandyqtan, nópirlegen sheteldik mýltfılmderdiń arasynda múlde kórinbeı tur. Alysqa barmaı-aq, kórshi Reseıdi alyp qaraıyqshy. Mýltfılm bylaı tursyn, balalarǵa arnalǵan áldeneshe arnasy bar. Olar bala tárbıesine erekshe mán beredi. Al bizdiń balalar óz tilinde mýltfılm kóre almaı, ózge eldiń arnalaryn tamashalaýǵa májbúr. Sondyqtan aıtpaǵymyz, Qazaqstanda balalarǵa arnalǵan telearna ashý da kezek kúttirmeıtin másele. Biz qazir órkenıetke qaraı órlep kele jatqan memleketpiz. Qarap otyrsaq, bizdiń otandyq telearnalardan shyǵatyn bir-eki balalar habary qazaqsha bastalsa, aqyr sońynda orys tildi balalar da uǵý kerek qoı degen jeleýmen qazaqsha baǵdarlamalar orysshalanyp ketedi. Bizdiń oıymyzsha, bul naǵyz jalpaqshesheılik nemese qanymyzǵa sińgen eski aýrý. Olaı deıtinim, habardy shubarlamaı, taza qazaq tilinde jasasaq, ózge tildi balalardyń memlekettik tildi meńgerýine múmkindik týar edi ǵoı. Sondaı-aq Qazaqstan memleketiniń tarıhyn, eldigin, jetistigin balalarǵa bala tilimen túsindirip berý jaǵy da kemshin ekendigin jasyrǵym kelmeıdi. Jas urpaqtyń boıyna jastaıynan sińiretin ulttyq mádenıetimiz, ádet-ǵurpymyz, tilimiz, dinimiz jaıly júıeli habarlardyń joqtyǵy da janǵa batady. Adam balasy kózimen kórgenge táýeldi dep beıtanys kelinshek aıtqandaı, balalar tańerteńnen bastap kózi uıqyǵa ketkenshe ózgeniń usynǵan qyzyǵyn tamashalaıdy. О́zderi kúnde kóretin Dashaǵa eliktep, Dasha dep turyp, Dasha dep jatady. Aǵylshynsha úırenýge den qoıady. Bólmeleriniń ishi, dápterleriniń syrty tolǵan Dashanyń sýreti. Biz bul arada ózge tildi úırenbesin dep turǵamyz joq, eń aldymen balaǵa óziniń qaı halyqtyń ókili ekendigin uǵyndyratyn, qazaq ekeni úshin maqtanatyn dúnıe usyna almaı júrgenimizdi aıtyp otyrmyn. Qazirgi mýltfılmder jaıly bir-eki baladan syr tartyp, pikirlerin estip kórgen edik. Jasy on ekidegi Dáýlet bylaı dedi:
– Mýltfılmderdi kórgendi jaqsy kóremin. Qazaq mýltfılmderi deısiz be? Bir-ekeýin kórgenmin. Biraq olar shytyrman oqıǵaly emes. “Shrek”, “Nındzıa tasbaqalary”, “О́rmekshi adam” sııaqty bolsa ǵoı.
– Bul mýltfılmderdiń barlyǵynyń da kitapshalary bar. Ol arqyly kishkentaı balalar árip úırense, bizdiń jasymyzdaǵylar shet tilin bilip shyǵady. Sýret salýǵa úıretedi. Jáne ártúrli jaǵdaılardan, qıyndyqtardan О́rmekshi adam nemese Shrek sııaqty jol taýyp shyǵýǵa bolatyny jaıly keńester beredi – dedi áńgimege aralasqan Aıdyn degen bala.
Bala kórgenin, túısingenin aıtady. Olardyń áńgimesinen túıgenimiz, bala janyn baýraıtyn habarlardyń, olar elikteıtin keıipkerlerdiń ózimizde joqtyǵy. Osy janǵa batady. Iá, biz qazir balalar habary nemese kınosy turmaq, mýltfılm jasaýda álem elderinen 80-90 jyl artta qalyp otyrmyz?! Al balalar bolsa basqa eldiń tanym-túsinigimen ósip keledi. Sodan baryp, balalarymyzdyń tili úıde otyryp-aq ózge tilde shyǵatyn boldy. Eń ókinishtisi, sol.
Raýshan NUǴYMANBEKOVA.