Gazdandyrý isi jandandyrylýda

Taıaýda Energetıka mınıstri Vladımır Shkolnık OKQ brıfınginde búgingi tańda Qazaqstan Respýblıkasynda 1150 eldi mekenniń gazdandyrylǵanyn jáne elimizdi gazdandyrýdyń bas shemasyna sáıkes onyń deńgeıi 2030 jylǵa qaraı 56 paıyz nemese 1600-den astam eldi mekendi quraıtynyn, al tutynylyp otyrǵan gaz kólemi 2013 jyly 10,9 mıllıard sharshy metrden 2030 jyly 18 mıllıard sharshy metr­ge deıin, onyń ishinde údemeli ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damý baǵdarlamasynyń jobasyn iske asyrý esebinen artatynyn málimdedi. Bul qoǵamdyq mánge ıe, mańyzdy aqparat. Sondyqtan, ­ biz memleketimizdiń gazdandyrý jónindegi vedomstvosynyń josparlary týraly naqty bilý maqsatynda Energetıka vıse-mınıstri Maǵzum Myrzaǵalıevke birneshe saýal qoıǵan edik. – Maǵzum Maratuly, Qazaqstan Respýb­lıkasy baı paıdaly qazbalar kenine ıe, ási­rese, munaıǵa. Al gaz týraly ne aıtasyz? – Qazaqstan Respýblıkasy gaz salasynyń jáne otynnyń baı qorlaryna ıe jáne bul elimizdiń ekonomıkasynyń birden-bir qarqyndy damyp otyrǵan salasy. Gaz óndirý ósýde, jańa gaz óńdeý qýattary qurylýda, gaz qubyrlarynyń jelisi óristeýde. Memleket basshysy óziniń 2014 jylǵy 11 qarashadaǵy «Nurly Jol – bolashaqqa bastar jol» atty Joldaýynda «О́tken 5 jyl ishinde ındýs­trııalandyrý baǵdarlamasy sheńberinde energetıkada úlken jumystar júrgizildi», dep energetıka ınfraqurylymynyń damýy­na baǵa berdi. Eger san tilimen sóıleıtin bolsaq, 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha respýblıkamyzdyń munaı-gaz óndiretin kompanııalarynda gaz óndirý 43,2 mıllıard sharshy metrdi qurap, onyń deńgeıi 1991 jylǵa qaraǵanda bes esege ósti jáne 4 jyl burynǵy deńgeıden 2 esege asty (115,5 %). Qazaqstan Respýblıkasynyń geologııalyq resýrsy (Kaspıı qaırańyndaǵy jańa ken oryndaryn esepke alǵanda) gazdyń 6-7 trıllıon sharshy metrinen asady, al shyǵarylǵan qorlar 3,9 trıllıon sharshy metrden astamdy quraıdy. Búgingi tańda bizdiń aldymyzda «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty jáne ındýstrııalyq damýdyń ekinshi besjyldyǵy sheńberinde iske asyrylatyn jańartylǵan aǵymdaǵy jáne strategııalyq mindetter tur. Mysaly, salany damytý jospary elimizdiń barlyq aýmaǵyn gazben jabdyqtaýmen qamtýdy keńeıtýdi kózdeıdi. Atap aıtqanda, 2014 jylǵy 4 qarashadaǵy Úkimettiń qaýlysymen Qazaqstan Respýblıkasyn gazdandyrýdyń 2015-2030 jyldarǵa arnalǵan bas shemasy bekitildi. Bul baǵdarlamalyq qujat – elimizdiń tutynýshylaryn gazben jabdyqtaýdy qamtamasyz etýdiń senimdi ekonomıkalyq-negizdemelik strategııalyq baǵyttaryn aıqyndaıdy. Bas shemany ázirleý barysynda eleýli jumystar kólemi atqaryldy. Energetıka mınıstrligi respýblıkanyń mańyzdy qalalary jáne oblystar ákimdikterimen birge gazdandyrýdyń óńirlik shemasyn ázirledi. Taýarlyq gaz boıynsha jańartylǵan resýrstyq baza quryldy, gazdy tutyný kóleminiń boljamdy esebi shyǵaryldy, ınves­tısııanyń qajetti kóleminiń ulǵaıtylǵan esebiniń taldaýy aıaqtaldy, sondaı-aq gaz qubyry uzyndyǵyn baǵalaý belgilendi. Ulttyq operator oblys ákimdikterimen jáne qalalarmen birigip Qazaqstan Respýb­lıkasy óńirleriniń bóliginde kartografııalyq materıaldar usyndy. Sondaı-aq, bastapqy de­rekter jınaǵymen jáne qosymshalarymen tehnıkalyq-ekonomıkalyq esepter qalyptastyryldy. Ázirlengen óńirlik shema, atqarylǵan jumystar negizinde Úkimet qaýlysymen bekitilgen Qazaqstan Respýblıkasyn gaz­dandyrýdyń bas shemasy qalyptastyryldy. Budan basqa, Úkimettiń 2014 jylǵy jeltoqsandaǵy qaýlysymen Qazaqstan Respýblıkasynyń gaz sektoryn damytýdyń 2030 jylǵa deıingi tujyrymdamasy bekitildi. Bul tujyrymdamada aǵymdaǵy jáne álemdegi boljanǵan jaǵdaılardan shyǵatyn bar resýrstyq baza, aýmaqty damytý josparlary men baǵdarlamalyq qujattar, onyń ishinde ÚIIDMB, memleket saıasatynyń gaz salasyndaǵy negizgi baǵyttary bekitilip berildi. – Siz resmı baǵdarlamalyq qujattardy ázirleý men qabyldaýdyń negizin jasaý, daıyndyq kezeńderi týraly aıtyp óttińiz. Al munyń barlyǵy shynaıy ómirde qalaı kórinis beredi? Mysaly, kómirmen jáne otynmen pesh jaǵýdan góri úıde tabıǵı gazdy paıdalaný anaǵurlym tıimdi. Osy rette elimizdi tabıǵı gazben qamtamasyz etý máselesi is júzinde qalaı júzege asyrylýda? – Siz ekonomıkalyq maqsattylyǵyna qatysty, árıne, durys aıttyńyz. Elektr nemese kómirge qaraǵanda gazdy paıdalaný arzanǵa túsedi, sondaı-aq, kómirden góri gazdy paıdalaný anaǵurlym ekologııalyq jaǵynan taza bolady. Sizdiń saýalyńyzǵa jaýap bere otyryp, birinshi kezekte elimizdi taýarlyq gazdaǵy ishki tutynýdy qamtamasyz etý 2030 jylǵa deıin salany damytýdyń negizgi strategııalyq baǵyty bolyp tabylatyndyǵyn aıtqym keledi. Jaı ǵana mysal keltireıin. 2006 jyldan osy ýaqytqa deıin bıýdjettik qarajat kózderi arqyly óńirlerdi gazdandyrý boıyn­sha 130-dan asa joba iske asyryldy, nátıjesinde sońǵy 8 jyl ishinde (2008 jyldan beri) gazdandyrylǵan eldi mekender sany 128-den 1150-ge deıin ósti. Halyqty gazben qamtý 5 mıllıonnan 7 mıllıonǵa, ıaǵnı 2 mıllıon adamǵa deıin artty. Eger geografııa boıynsha qarasaq, onda búginde Qazaqstannyń batys jáne ońtústik aımaqtary, sondaı-aq Almaty qalasy gazben qamtamasyz etildi, ıaǵnı elimizdiń 16 aımaǵynyń 10-y gazdandyryldy. Qazaqstan Respýblıkasyn gazdandyrýdyń bas shemasyn iske asyrý eldi mekenderdi gazdandyrý deńgeıin 12 mıllıon adamǵa deıin jetkizýge múmkindik beredi. 2030 jylǵa qaraı elimizdiń 13 oblysy, ıaǵnı qazirgi 42 paıyzdan 56 paıyzǵa deıin gazdandyrylatyn bolady. 2030 jylǵa deıingi qajetti ınvestısııa kólemi 656 mıllıard teńgeni quraıdy. – Mol qarajat eken... – Iá, elimizdi gazdandyrýdy damytýdyń ınvestısııalyq kólemi aýqymdy. Munda gazdandyrýdyń júıeliligin belgileý úshin matematıkalyq modelge negizdelgen reıtıngtik baǵalaý engizilgendigin atap ótkim keledi. Eseptiń nátıjesi boıynsha, oblystar sheginde gazdandyrýǵa jatatyn eldi mekenderdiń jáne sol nemese ózge aýdandardyń basymdyq deńgeıleri qalyptastyrylýda. Gazdandyrý boıynsha is-sharany qarjylandyrý úsh kózden: memlekettik bıýdjetten, ulttyq operator qarajatynan jáne ózge kózderden júzege asyrylmaq. Bas shemany jáne tujyrymdamany iske asyrý Qazaqstannyń gaz sektoryn keshendi damytýdy qamtamasyz etýge, salanyń jańa ınfraqurylymyn damytýǵa, elimizdiń energetıkalyq  qaýipsizdigin qamtamasyz etýge úles qosýǵa múmkindik beredi. Qazaqstannyń «Nurly Jol» Jańa Ekonomıkalyq Saıasaty talaptaryna sáıkes, memlekettiń kúshi jáne resýrstary kóliktik, energetıkalyq, ındýstrııalyq jáne áleýmettik ınfraqurylymdardy, shaǵyn jáne orta bıznesti damytýǵa baǵyttalatyn bolady jáne gazdandyrý jaǵdaıynda gaz ekonomıkalyq ósimniń qozǵaýshy kúshi bolýy tıis, elimizde júrgiziletin ındýstrııalandyrý úshin negiz, tutastaı elimizdiń áleýmettik-ekonomıkalyq jáne ekologııalyq ál-aýqatyn kóterýge sebepshi bolýy tıis. 2030 jylǵa qaraı taýarlyq gazdy tutynýdyń boljamyna sáıkes, onyń eń úlken úles salmaǵy otyn-energetıkalyq keshenge jáne ónerkásip kásipornyna (tıisinshe 31% jáne 40%) kelmek. Onyń ishinde ÚIIDMB-ge engizilgender de bar. – Siz taýarlyq gazben qamtamasyz etýdi aıtyp otyrsyz. Bul qandaı da bir erekshe gaz ba? Jalpy, ken oryndarynda óndiriletin gazdan aıyrmashylyǵy bar ma? Bizder gaz plıtalarynda neni jaǵyp júrmiz? – Árıne, aıyrmashylyq bar. Ken oryndarynda óndiriletin gaz, bul túrli gazdyń qosyndylarynyń qospasy ári zııandy, onyń ishinde, mysaly, kúkirt bar. Tutynýshyǵa gazdy berer aldynda ol qajetti túrli prosedýralardan ótedi. Gazdyń quramyna baılanysty ádister de ózgerip otyrady. Gaz arnaıy keshendi gaz daıyndaý qondyrǵysynda nemese gaz óńdeý zaýyttarynda daıyndalýy múmkin. Odan keıin gaz tutyný óńirlerine jetkiziledi, al sońǵy satysynda ony odorırleıdi. Iаǵnı plıtaǵa daıyn, taýarlyq gaz túsedi. Odorırleý – bul gazǵa ıis berý prosesi. Tabıǵı gazdyń, ádette, eshqandaı ıisi bolmaıdy, al adam ony anyqtaı alý úshin, ıaǵnı ıisin sezý úshin gazǵa ıisti hımııalyq komponent – odorant qosylady. – Maǵzum Maratuly, baspasózde suıytylǵan gaz benzın men dızel otynyna balama bolyp tabylýy múmkin ekendigi birneshe ret habarlandy. Mundaı otyn benzın men dızelden arzan sekildi jáne qazir jarnamalyq habarlandyrýlarda edáýir tıisti jabdyqtardy ornatý týraly usynystar kóp. Aıtyńyzshy, qazir gaz otynyn qoldanýdy keńeıtý, gaz toltyrý stansalarynyń sanyn kóbeıtý týraly másele qandaı deńgeıde? –  Suıytylǵan munaı gazyn motorlyq otyn retinde paıdalanýdyń dástúrli dı­zel jáne benzınmen salystyrǵanda birne­she obektıvti artyqshylyqtary bar. Negizgi artyqshylyǵy – baǵa. Mundaı otyn dástúrli JJM-nen edáýir arzan, bul rette suıytylǵan gazdaǵy paıdaly áser koef­fısıenti benzın qozǵaltqyshtary nemese PÁK qozǵaltqyshtary arasynda aıyrmashylyq is júzinde joq. Sondyqtan, gazmotorlyq otyn bul naqty, otynnyń dástúrli túriniń ekonomıkalyq negizdelgen balamasy. Alaıda, Qazaqstan aýmaǵynda osy otyn túri óndiriletin óńirlerdi qospaǵanda otynnyń osy túrin paıdalanaý ázirge keń taralǵan joq. Negizgi sebebi damyǵan ınfraqurylymda, onyń ishinde janarmaı quıý stansalarynyń jetkiliksizdigi. Qazir avtomobılge gaz toltyrý stansalarynyń sany elimiz boıynsha 500-den sál ǵana asady, ıaǵnı jetkiliksiz. Energetıka mınıstrligi avtokólik quralyna otynnyń dástúrli túriniń balamasyn berý jáne benzın boıynsha ımportqa táýeldilikti tómendetý maqsatynda «QazMunaıGaz-О́ńdeý jáne marketıng» AQ jáne «Gelıos» JShS arasynda motorlyq otyn retinde gazdy paıdalaný boıynsha yntymaqtastyq salasynda ózara túsinistik týraly memorandýmdy jasasty. Budan basqa, QazTransGaz 2010 jyldan bastap avtokólikti suıytylǵan tabıǵı gazǵa aýystyrýǵa jaǵdaılar jasaý úshin jumystar atqarýda. 2010-2014 jyldary Almatyda bes avtomobılge gaz toltyrý kompressorlyq stansasy salynǵan bolatyn. Qazir Shymkent, Aqtóbe jáne Qyzylorda qalalarynda úsh stansany jobalaý boıynsha jumystar júrgizilýde. Energetıka mınıstriniń buıryǵymen Almaty kólikteriniń ekologııalyq turǵydan taza túrlerine memlekettik qoldaý kórsetý boıynsha keshendi is-sharalar jospary bekitildi jáne «Qazaqstannyń «jasyl ekonomıkaǵa» kóshý máselesi boıynsha Qazaqstan Respýblıkasynyń keıbir zańnamalyq aktilerine ózgerister men tolyq­tyrýlar engizý týraly zań jobasyna qajetti ózgeristerdi ázirleıtin jumys toby quryldy. – Baspasózde gazmotorlyq otyndy barynsha kóp paıdalaný jaǵdaıynda onyń tapshylyq týdyrý múmkindigi jóninde aıtylýda. Mundaı qaýiptiń qanshalyqty negizi bar? – Qazaqstan Respýblıkasy gazmotorlyq otyndy on jyldan asa paıdalanýda. Alaıda, otynnyń bul túri kólik ıeleriniń senimine tez ıe bola alǵan joq. Esińizge salyp ótsem, avtobýs parkteriniń jáne barlyq taksoparkterdiń suıytylǵan otynǵa jappaı kóshýi basynda ǵana jaqsy boldy, al qazir bul is óz aýanymen júrýde. Eger kólemi týraly aıtar bolsaq, ótken jyldyń qorytyndysy boıynsha eki jarym mıllıon tonna derlik suıytylǵan munaı gazy óndirildi. 2015 jylǵa ony óndirý kólemi 2 mıllıon 547 myń tonna deńgeıinde josparlanyp otyr. Bul rette 2015 jylǵa suıytylǵan munaı gazyn tutyný boljamy shamamen 500 myń tonnany quraıdy. Sondyqtan, ishki naryqta suıytylǵan munaı gazynyń profısıti qadaǵalanyp otyr, ıaǵnı onyń qazirgi tutynýǵa qaraǵanda, óndirilýi 5 ese artyq. Al óndiris kólemi udaıy, júıeli ósýde. – Qazirgi kúni Qazaqstannyń gaz salasyn damytý perspektıvasy qandaı? – Búgin men tanystyryp ótken, barlyq keltirilgen naqty faktiler elde gaz salasynyń belsendi, josparly túrde damyp otyrǵandyǵyn kórsetedi jáne onyń damýy shyn máninde óte tez júrýde. Mysaly, 2014 jyly elimizde taýarlyq gazdyń 23,5 mıllıard tekshe metri nemese 2010 jylǵa 111,9% óndirildi. Ishki naryq tutynýshylaryna 12,4 mıllıard tekshe metr gaz jetkizildi, bul 2010 jylmen salystyrǵanda 137,7%-ǵa kóp kórsetkish, al Qazaqstannyń óńirlerin gazdandyrý boıynsha jumystar odan ári jalǵasýda. Memleket basshysynyń tapsyrmalaryn oryndaý sheńberinde, Energetıka mınıstrliginiń josparynda aǵymdaǵy jyly Qazaqstan-Qytaı gaz qubyrynyń úshinshi jelisin paıdalanýǵa berý kútilýde, bul tasymaldy bıylǵy 30 mıllıard tekshe metrmen salystyrǵanda 55 mıllıard tekshe metrge deıin qamtamasyz etýge múmkindik beredi. Budan basqa «Beıneý-Bozoı» magıstraldy gaz qubyrynyń jelilik bóligin salý  jos­parlanyp otyr, Qyzylorda jáne Ońtústik Qazaqstan oblystarynyń 300-den asa eldi mekenderin gazdandyrýǵa yqpal etetin jáne batystan ońtústik óńirlerge gaz tasymaldaý boıynsha qoıylǵan strategııalyq mindetti sheshetin bolady. Sondyqtan, otandyq energetıkany, onyń ishinde gaz salasyn damytý perspektıvalary óte zor. Áńgimelesken Seıfolla Shaıynǵazy, «Egemen Qazaqstan».