Ulttyq mýzeıde Qazaq handyǵynyń 550 jyldyǵy, Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasy men Qazaqstan halqy Assambleıasynyń 20 jyldyǵy syndy bıylǵy jyldyń ataýly datalary aıasynda birneshe shara ótkizildi.
Onyń alǵashqysy: «Konstıtýsııa – qazaqstandyq qoǵamnyń negizi» taqyrybynda áńgime órbigen dóńgelek ústel otyrysy bolsa, ekinshisi – qazaq quqyǵynyń tarıhyna qatysty kórme edi. Dóńgelek ústelge jıylǵan ǵalymdar men quqyqtanýshylar, qoǵam qaıratkerleri, memlekettik organdardyń ókilderi Qazaqstan Respýblıkasynda Konstıtýsııanyń qalyptasýy jáne damýy máselelerin keńinen oı tarazysyna salyp, ótken tarıh pen búgindi kókteı sholyp, Konstıtýsııanyń memlekettiń negizi, azamattardyń quqyqtarynyń kepili bolyp otyrǵanyna toqtaldy.
Otyrystyń moderatorlyq tizginin ustaǵan Ulttyq mýzeı dırektorynyń ǵylymı jumystar jónindegi orynbasary Jáken Taımaǵambetov óz sózinde: «Orta ǵasyrlarda Eýropanyń keıbir memleketteriniń irgesi qalanbaı jatqan kezde bizde zańdar bolǵan. El aýzynda «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» degen sóz bar. Osy handardyń izin jalǵastyrýshy Táýke hannyń «Jeti Jarǵysyn» bilmeıtin qazaq joq.
Qazaq handarynyń zańdarynda abaqtyǵa qamaý, ólim jazasyna kesý degen uǵymdar bolmaǵan. Ol zańdar kóshpeli halyqtyń barlyq salt-sanasyn eskere otyryp jazylǵan. Al Qazaqstan táýelsizdik alǵan soń jazylǵan Ata Zańda til, ult, dıaspora uǵymdary erekshe atap ótilgen. Qazaqstan kópultty memleket bolǵandyqtan, Konstıtýsııada barlyǵy jan-jaqty eskerilgen. Konstıtýsııaǵa ózgertýler men tolyqtyrýlar engizilip turady. Bul – zaman talaby», – dep túıip turyp oı aıtsa, Konstıtýsııalyq Keńestiń múshesi Amanjol Nurmaǵambetov 1995 jylǵy Qazaqstan Respýblıkasy Konstıtýsııasyna 1998, 2007, 2011 jyldary Ata Zańymyzǵa engizilgen ózgeristerge erekshe nazar aýdardy.
Bilimi men biligi astasyp jatqan Amanjol Nurmaǵambetov ári qaraıǵy oıyn bylaısha órbitti. «Konstıtýsıonalızmniń tamyry tym tereńde jatyr. Ol búgingi kúnge túrlenip, jańǵyryp jetti. Biz erterektegi quqyqtyq aktilerdiń barlyǵyn bilemiz deı almaımyz. О́kinishke qaraı, olardyń bizge tolyq mátini jetken joq. Alaıda, sol jetken úzikterimen-aq olardyń ıdeıalary men ustanymdary qandaı bolǵanynan habardarmyz. Biz eki ǵasyrdan astam ýaqyt Reseı ımperııasynyń qol astynda boldyq. Osy ýaqyt aralyǵynda olar qazaqtardyń ákimshilik basqarýyndaǵy quqyǵyn Reseıdiń zańdarymen júıelep otyrǵanymen ózge adamı qatynastarda, máselen, jesir daýy, qun óteý, t.s.s. ejelden kele jatqan dástúrli zańdylyqtaryn esh ózgerte alǵan joq», – deı kele, táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda ótpeli kezeńde qabyldanǵan Konstıtýsııanyń kemshin tustaryn da áńgimelep, al qazirgi Ata Zańymyzdyń táýelsiz eldiń temirqazyǵyna aınalyp otyrǵanyna toqtalyp, ol bizdiń quqyqtarymyz ben bostandyǵymyzǵa kepil bolady.
Dóńgelek ústelde óz oılarymen ortaqtasýshylar Konstıtýsııamyzdyń 20 jyl ishinde jańa Qazaqstannyń tolaıym tabystarynyń senimdi kepiline aınalǵanyn, utymdy quqyqtyq júıeniń arqasynda ekonomıkalyq ósim men qoǵamdyq ıgilikke qol jetkizilgenin, tynyshtyq pen turaqtylyqtyń qamtamasyz etilgenine basa mán berdi. Ata Zańnyń ózekti qaǵıdalarynyń negizinde mańyzdy ózgerister júzege asyrylyp, búginde ekonomıkalyq jáne saıası turaqtylyǵymen, qazaq dalasyn mekendeıtin san etnos ókilderi arasyndaǵy kelisimimen jáne olardyń birtutastyǵymen, jańa bıikter men tabystarǵa degen umtylysymyzben erekshelenetin elge aınaldyq degen pikirlerin jınalǵan qaýymnyń nazaryna usynǵan.
Ekinshi shara – elimizdegi konstıtýsıonalızm tarıhynyń tamyry ǵasyrlar qoınaýyna ketetinin jáne onyń 1465 jyly qurylǵan Qazaq handyǵymen tyǵyz baılanystylyǵyn mýzeı jádigerlerimen baıandaǵan, qazaq quqyǵynyń tarıhyna qatysty kórmede «Qasym hannyń qasqa joly», «Esim hannyń eski joly» jáne Táýke hannyń «Jeti Jarǵy» zańdar toptamalarynan bastaý alǵan qazaq quqyǵynyń negizgi kezeńderiniń aıshyqty kórsetilýimen kóz tartty.
Kórmeni tamashalaýshylar Qazaqstannyń qazirgi konstıtýsııalyq zańynyń alǵashqy erejeleri 1917 jyly 13 shildede I Jalpy qazaq sezinde jarııalanǵan Alash avtonomııasynyń II seziniń qaýlysymen tujyrymdalǵanymen, (1917 j. jeltoqsan), odan bergi tarıhta Qazaq AKSR-niń 1926 jylǵy Konstıtýsııasy men Qazaq KSR-niń 1937 jáne 1978 jylǵy Konstıtýsııalary jáne Qazaqstan Respýblıkasynyń 1993 jáne 1995 jylǵy Konstıtýsııalarynyń negizgi erejelerimen tanysý múmkindigine ıe boldy.
Ekspozısııaǵa handyq bıliktiń nyshandarymen birge 1937, 1978, 1993, 1995 jyldardaǵy Konstıtýsııalar jáne ózge de qyzyqty eksponattar qoıylypty.
Eki sharaǵa qatysýshylardyń qaı-qaısysy da Ata Zań 20 jyl ishinde jańa Qazaqstannyń tolaıym tabystarynyń senimdi kepiline aınaldy, Konstıtýsııa ulttyq quqyq júıesin damytýdyń quqyqtyq qaınary bolýmen qatar, qoǵamdyq qatynastarǵa tikeleı yqpal etip, memleketke, qoǵamǵa jáne árbir azamatqa qyzmet etýin jalǵastyrýda, táýelsizdigimiz baıandy bolyp, urpaǵymyz azattyq rýhyna sýarylyp jetilsin degen oımen tarasty.
Anar TО́LEÝHANQYZY,
«Egemen Qazaqstan».