Muǵalim bedelin kóterip, quqyǵyn qorǵaý kerek

Tamyz máslıhaty qarsańynda

Ult bolashaǵy jáne qazaq mektebi

Eldi túzetýdi bala oqytý isinen bastaý kerek.

A.Baıtursynov.

Tarıhty jasaýshy – halyq. Al halyqty bastaýshy – zııaly qaýym. Bul dáleldeýdi qajet etpeıtin aksıoma. Qazaq halqynyń ańyz, ertegileri Aıaz bıdi, tarıh Qorqyt ata men Asan qaıǵyny aldymyzǵa tartsa, Abylaı han men Buqar jy­raýdyń ara qatynasy, Tóle bı, Qa­zybek bı, Áıteke bıler, Maham­bet­tiń Baımaǵanbet sultanǵa aıtqan­dary zııaly qaýymnyń qudiretin kórsetse kerek. Olardy elim, hal­qym dep bas tikkizgen oqý men bilim emes, qudirettiń sheberligimen jasalǵan qan men súıek. Endeshe, qazaqtyń túsinigindegi zııaly – kózi ashyq, oqyǵan, jaq­sy-jamandy ajyratatyn, shyndyq pen ádildikti aıta alatyn kúresker adam. Shoqan, Ybyraı, Abaı te­reń­nen tamyr alǵan osyndaı zııaly qaýymnyń zańdy jalǵasy boldy. HH ǵasyrdyń basynda qazaqtyń zııaly qaýymynan shyqqan Alash azamattary Álıhan Bókeıhanov, Mustafa Shoqaı, Ahmet Baıtur­sy­nov, Júsipbek Aımaýytov, Maǵjan Jumabaev, Muhamedjan Tynysh­baev, Halel Dosmuhamedov, Sultan­bek Qojanov, Temirbek Júr­ge­nov joǵaryda atalǵan tereń tamyrly zııaly qaýymnan nár alǵan báıterekter edi. Bulardyń barlyǵy derlik 1937 jyly atylyp, qazaq zııalylary óziniń altyn arqaý diń­geginen aıyryldy. Ke­ńestik kezeń­de ınternasıonalıst, patrıot – jańa zııaly qaýym qa­lyp­tasty. Bular qazaqtyń zııaly qaýy­mynyń tarıhynan qol úzgen qor­qaq, jal­taq, quldyq psıho­lo­gııaǵa moıyn­sunǵan zııalylar edi. Bul sózimiz artyqtaý estiler, biraq shyndyq osy. Bolashaq damýymyzdy durys baǵdarlaý úshin ótkennen durys taǵylym almaı bolmaıdy. Mundaı syndarly kózqaras ótpeli kezeńde erekshe mańyzdy. Sondyqtan bizdiń táýelsizdigimizdiń baıandy bolýy úshin mindetti túrde ulttyq zııaly qaýymdy qalyptastyrýymyz qa­jet. Sebebi, zııaly qazaq – qazaq topyraǵynan bastaý alyp, álem mádenıetin meńgergen, óz ultyna jón silteıtin bolashaq arısto­kra­tııa men buqarany jalǵastyrýshy altyn kópir. Qazirgi qazaq ıntellıgensııasy orys tildi jáne qazaq tildi bolyp ekige bólinip júr. Olardyń ishinen ózderine tán kemshilikterin jóndeı alatyn jáne jańasha tárbıelenip kele jatqan jastardan qazaq zııa­lysyn daıyndaıtyn memlekettik baǵdarlama kerek-aq. Bundaı baǵ­dar­lamalarǵa Astana men Almatyda nemese iri qalalarda asfaltta ósken balalardan góri, elde ósken “qara tabandy” kóbirek tartýǵa basa nazar aýdarǵan jón bolar edi. Sebebi, elde ósken bala ult tilin, salt-sana, ádet-ǵurpyn, halyqtyń turmysyn, ál-aýqatyn, qaıǵy-muńyn sezinip ósedi. Halyqshyl bolý – zııalylyqtyń negizgi qa­sıeti. HH ǵasyrda aýyldan shyqqan balalardan rýhanı damýdyń ǵajaı­yp samǵaýyn kórsetken mádenıet jáne qoǵam qaıratkerleri az emes. Olar – shyn mánindegi álemdik deń­geıdegi tulǵalar. Olar: Baýyr­jan Momyshuly, Qanysh Sátbaev, Muhtar Áýezov, Shahmardan Ese­nov, Jumabek Táshenov, О́zbekáli Jánibekov, t.b. Sondyqtan árbir oblys ortalyǵynan, Almaty men Astanadan daryndy balalarǵa arnalǵan mektep-ınternattar ashý – elimizdiń ıntellektýaldyq po­ten­­sıalyn qalyptastyrý úshin ja­sa­­lynǵan memlekettik shara bolyp tabylady. Bul – árıne, ýaqytty jáne qarajatty qajet etetin aý­qymdy memlekettik jumys. Oǵan deıin osy baǵdarlama negizinde qazirgi tańda qoǵamda oryn alyp otyrǵan uıymdasqan qylmys, pa­raqorlyq, memleket múlkin talan-tarajǵa salý sekildi keleńsiz­dik­termen úkimet aıaýsyz batyl kúres júrgizýi kerek. Ult qaýipsizdigi, memleket qaýipsizdigi dárejesinde qaralyp, qatań zań aktileri ne­gi­zinde jazalanýy tıis. Bul – Pre­zıdent, Parlament, quqyq qorǵaý organdarynyń tarapynan atqary­la­tyn birinshi shara. Bul jumys qazir júrip jatyr, biraq nátıje áli qanaǵattandyrarlyq emes. Sondyqtan bolar, sybaılastyq balabaqshadan bastap joǵary oqý ornyna deıin beleń alýda. Ekinshi shara – ǵylym men bi­lim­de, mádenıet pen ádebıette, óner­de ulttyq ıdeologııaǵa basa na­zar aý­daryp, memlekettik baǵdar­la­ma ja­salǵany jón. Olarǵa sapalyq joǵary talaptar qoıylyp, ǵylym men óner qaıratkerleri sandyq emes, sapalyq qurammen baǵalanýy tıis. О́ıtkeni, qaı qoǵamnyń bol­syn, túptep kelgende, taǵdyryn adam, qoǵam músheleriniń sapasy she­­shedi. Shyǵys oıshyldary ha­lyqtyń kemeldengenin onyń qansha qala salyp, qansha put astyq jı­naǵanyna qaraı emes, ondaǵy adam­dardyń bilim-parasatyna, ıman­dylyǵyna qaraı baǵalaý kerek deýi tegin emes ekenin ómirdiń ózi dálel­dep otyr. Endeshe, ulttyq zııaly qaýymnyń aýadaı qajettigi ózinen-ózi kórinip tur. Máseleni sheshýdiń memlekettik aýqymdy baǵdarlamadan keıingi atqarylar shara – ǵasyrlar boıy jınaqtalǵan ulttyq muramyzdy ja­ńasha saraptap, Shyǵys pen Ba­tys pikirtalasyna ún qosý, damyǵan álem aldynda tól mádenıetimizdi ýa­ǵyzdap, jat pikirlerge toıtarys berý. Qazaqta “О́zińdi-óziń syıla, jat janynan túńilsin” degen ata­ly sóz bar. Osy sózdiń maǵyna­sy­na mán bermeı kelemiz, mán be­retin kez keldi, qazaq burynǵydaı emes, óz jerinde kópshilikke aınal­dy. “Nurly kóshti” jandandyryp, shettegi qazaqty molynan tartyp, soltústik oblystarǵa ornalastyrý júıeli josparly iske asýy kerek. Qazaqstanda qazaqtyń máselesimen aınalysýdyń kún tártibine qoı­y­latyn ýaqyt jetti. Prezıdent N.Nazarbaev 2009 jyl­­­ǵy halyqqa Joldaýynda “Adam­­dardy ashyndyrmaıyq, olar­ǵa sózben jáne ispen kómekteseıik” dedi. Elimizdegi júzden asa dıaspora men etnostyq toptardyń basyn quraıtyn da, birlikti saq­taı­tyn da – qazaq, ol úshin qazaqtyń ózi sapaly bolýy kerek, sapaly bo­lý úshin qazaqtyń máselesi sheshilýi qajet. Bul jónindegi oıymdy Elbasy N.Nazarbaevtyń myna bir sózderimen tujyrymdaǵym keledi: “Biz ózimizdiń ulttyq oılaý júıe­mizdi, tarıhı tanymymyzdy, rý­hanı mádenıetimizdi barynsha tereń damyta otyryp, barlyq salada rý­hanı táýelsizdikke jetýimiz kerek” degen bolatyn. Al sapaly qazaqty – zııaly qaýymdy, qaıratker urpaqty qalaı daıyndaımyz? Ol úshin uly jazýshy M.Áýezov aıt­qan­daı “Ult bolam deseń, besigińdi túze”, otbasyndaǵy ba­lalardyń baqshadaǵy, mekteptegi, kol­ledjder men joǵary oqý oryn­daryndaǵy oqý-tárbıe jumysyn jolǵa qoıyp, buǵan jalpy halyq­tyq, memle­­ket­tik betburys jasalýy kerek. Qazaq mektebiniń sapalyq deń­geıin kó­terip, belgili bir júıe­niń ǵana tap­syrysyn oryndaıtyn mektep emes, bizge adamdy tárbıe­lep ósiretin, demokratııalyq qoǵam­nyń azamatyn qalyptastyryp shyǵaratyn ulttyq mektep qajet. Osyndaı mekteptegi basty tulǵa – muǵalim. Muǵalim uzaq jyldar boıy buı­ryqtar men talaptardy oryndaýǵa moıynsunǵan, onyń oı-órisi, tal­py­nysy shektelgen. Bilim berý or­gandarynyń da aǵartýshylyqqa, gý­ma­nısttikke, adamgershilikke ún­deı­tin joǵary ıdealdardan góri ákim­gershilikke, tóreshildikke, qaǵaz­bas­tylyqqa boı urǵany baıqalady. Muǵalim egemendi elimizdiń saıası-áleýmettik negizin nyǵaıtý úshin jalyndy nasıhatshy, mádenı-qo­ǵamdyq jumystardy uıymdastyrý­shydan góri, belgili bir tapsyrmany oryndaıtyn qolbalaǵa aınalǵan. Adamzat tarıhynda ustazdar qaýy­my qoǵam ómirinde saıası-áleý­met­tik jumystarda erekshe oryn alyp kelgeni tarıhtan belgili. Sońǵy jyldary ustazdardyń osynsha­lyq­ty bıik pozısııasyn joǵaltyp alǵany – ashy bolsa da shyndyq. Syn kótermeıtin máseleniń biri – muǵalimniń áleýmettik jaǵynan qorǵalýy, onyń qoǵamdaǵy orny, kúnkórisi. Sondyqtan bala, ata-ana, ustaz týraly zańdar jobasy jasa­lyp, naqty mindetter júktel­geni durys. Mektep pen muǵalimniń qu­qyǵy zańmen qorǵalyp, aǵartý­shyl­yq joǵary ıdealdardy, bıik pa­rasatty pozısııasy qalpyna kel­meı­inshe, keleshektiń kókjıegi bulyń­ǵyr. Mektep óz jemisin on jylda bir-aq beredi. Qoǵamnyń deńgeıin osy mektepten shyqqan shákirt­ter­diń aıaq alysy kórsetedi. Táýel­siz­diktiń baıandy bolýy bilim, ǵylym­syz múmkin emes. Sondyqtan bilim berý isin memleket birinshi kezekke qoıýǵa mindetti, sonda ǵana qoǵam alǵa basyp, órkenıet kóshine ilese alady. Qoǵam ustazǵa jas urpaqty, ıaǵnı óziniń keleshegin tárbıeleýdi tapsyrady. Bul – orasan zor senim, ol muǵalimge úlken jaýap­ker­shilik júkteıdi. Bul muǵalimniń tereń bilimdi bolýymen birge mól­dir, taza, adal bolýyn talap etedi. Pendeshilikke salynbaı, týra jol­men júrý ekiniń biriniń qolynan kelmeıdi. Ol úshin qaırat kerek, kúres kerek. Endeshe, muǵalim kú­res­ker, qoǵam qaıratkeri dáre­je­sine kóterilýi tıis. Sonda ol balaǵa unap ǵana qoımaı, onyń búkil ómirine iz qaldyrady. Bizde qazir qaıratker sanap júrgenderdiń kóbi – kádimgi qyzmetkerler, el bolǵan soń bular da qajet. Ustaz, mine, osyndaý sheneýnikten moraldyq jáne materıaldyq jaǵynan kem bolmaýǵa tıis. Sebebi, ol – halyq muǵalimi, zııaly qaýymnyń ókili, sonda ǵana órkenıetti qoǵamnyń qaıratkerleri, zııalylary qamta­masyz etiledi. Mustafa Kemal Atatúrik: “Álem bizdi qurmettesin desek, óz ulttyq beınemizdi bar sezimimizben, aqyl-oıymyzben, búkil qımyl-áreket­terimizben qurmetteýimiz kerek”, – degen edi. Bizde osy jetispeıdi, jetistiretin tárbıe isi. Arıstotel: “Barlyq óner ataýly, onyń ishinde tárbıe óneri adamda tabıǵattan je­tispegendi tolyqtyrýdy kózdeıdi”, – dese, A.Baıtursynov: “Eldi tú­zetýdi bala oqytý isinen bastaý ke­rek”, – degen bolatyn. Olaı bolsa, keler urpaqty tár­bıeleıtin qazaq mektebi orta bilim tujyrymdamasynda bylaı tujy­rymdalǵan: “Naǵyz ulttyq mektep – memleketti quraıtyn ulttyń tarıhı aýmaǵynda qyzmet atqara­tyn jáne osy aýmaqta óziniń ege­men­di bilim berý saıasatyn júzege asy­ratyn, oqýshylarda ulttyq mi­nezdi jáne ana tiliniń negizinde óz halqynyń rýhanı álemin erkin qa­lyptastyratyn mektep”. Ult mek­te­biniń maqsaty: Jas urpaqty ult­tyq ıgilikter men adamzattyq qun­­dylyqtar, rýhanı-mádenı muralar sabaqtastyǵyn saqtaı otyryp tárbıeleý, tereń teorııalyq bilim, bilik, daǵdylardy olardyń qabi­let­teri men talap-tilekterin qanaǵat­tandyratyndaı, ár oqýshynyń dara erekshelikterine saı oı-órisin, talǵamyn, dúnıetanymyn keńeıtip, oqytyp tárbıeleý. Nátıjesinde, M.Dýlatov sózi­men aıtqanda bylaı bolady: “Mun­daı balalar mektep bitir­gen­nen keıin qaı jurttyń arasynda júrse de, súıegine sińgen ult rýhy jasy­maıdy... qaıda bolsa da, tir­shiliginde qandaı aýyrlyq, ózgeris­ter kórse de, ulty uly bolyp qa­lady. Al oryssha oqyǵan bala orys­tyń tilin ǵana oqyp qoımaı­dy, onyń bol­my­syn, salt-dástúrin, kerek bolsa, dinin de qabyldaıdy”. Sondyqtan joǵaryda keltirilgen ǵylymı-ádis­temelik, tájirıbelik oı qorytyn­dylaryn saralaı kelip, bylaı tujyrymdaýǵa bolady. Ol etnos sýbektisin tárbıeleıtin bir­den-bir oryn – qazaq mektebi. Qa­zaq mek­tebin jańartý, mazmunyn te­­reńdetý onyń jumysyn qaıta qu­­rý – búgingi kúnniń eń basty mindeti. Ult mektebindegi boıaýdyń basty belgisi – onda ulttyq rýhtyń bolýy. Sonda oqýshyda ulttyq sana qalyptasady. Jas urpaqtyń sana­synda týǵan halqyna degen qurmet, súıispenshilik sezimi uıalap, ulttyq rýhy damıdy. Ana tilin, dilin, dinin, onyń tarıhyn, máde­nıe­tin, ónerin, salt-dástúrin, rý­ha­nı-mádenı muralaryn qasterleıdi. Iаǵnı akademık Amonashvılıdiń grý­zın tilinde oqıtyn mektepterdiń bárin ulttyq mektep deýge bolmaı­dy, sebebi ol mektepte ulttyq rýh bolýy kerek degen mazmunda aıtyl­ǵan oıy iske asady. Jas urpaqta namysshyldyq, senimdilik, shydam­dylyq, janashyrlyq tárizdi ulttyq minez qalyptasady. Sulýlyqty, ta­zalyqty súıetin, densaýlyǵy myq­ty, ult aldynda turǵan erekshe is­ter­di sheshýge qabiletti, isker, jaý­ap­kershiligi joǵary, óz betinshe oılaı alatyn alǵyr, tákappar jeke tulǵa tárbıelenedi. Ulttyq ıdeıa, ıaǵnı til, dil, din iske asady. Ustaz eńbegi erteńgi kún úshin jasalady, ol eńbek etetin qazaq mek­­­­tebin búgin damytý kerek degen­degi maqsatymyz halyqtyń ál-aýqaty artqan, táýelsiz gúldengen Qazaq elin somdaıtyn jańa qa­zaqty tárbıeleý asa jaýapty ta­rıhı mindet bolǵandyqtan, osy bir joldardy qaıta-qaıta jazýǵa, aıtýǵa májbúr bolyp otyrmyz. Til máselesiniń egemendik alǵa­ly aıtarlyqtaı jetistikke jetpeýi  memleketimiz ben ultymyzǵa syn bolyp tur. “Uly derjavaly” orys tilin qoldaý at tóbelindeı mono­po­lııany kúsheıtip jiberdi. Bul qazaq tiliniń bedelin túsirip otyr. Ony júrgizip otyrǵan basqa emes, orys tildi qazaqtar. Áıtpese, Qa­zaq­standa ómir súrip jatqan ózge ult ókilderiniń memlekettik ult saıa­satynyń turaqty, qalypty saıasat ekenine toqsanynshy jyldarda-aq kózderi jetken bolatyn. Til de­ge­nimiz – ulttyq bolmys pen psı­ho­logııa aıasynda eń sezimtal, ári ná­zik sala. Sondyqtan ony qor­ǵaý ke­rek. Memlekettik tilge, qazaq ti­line qajettilik týǵyzýy qajet. Ol úshin eń aldymen memlekettik qyz­metke jumysqa turý úshin memle­ket­tik til­den – qazaq tilinen emtı­han tap­sy­rýdy óz deńgeıinde jolǵa qoıý kerek. Ol emtıhan – qatal tártippen ádil ótýi shart. Dál osyn­daı emtı­handy el Prezıdenti N.Nazarbaev­tan bas­qa­nyń óz dárejesinde tap­syra ala­tynyna kúmánim bar. Biz qa­zaqtardy qazaqsha sóıletpeı turyp, basqa ulttarǵa memlekettik tilde sóıle dep talap qoıýymyz, birin­shi­den – ádi­let­sizdik, ekinshiden – zań­dy ókpe týǵyzýdyń joly. Al qa­zaq­sha sóı­legen qazaqstandyq patrıot­tar­dy qurmetteý – qazaqtyń paryzy. Uly fılosof Gegel: “Bilim­di­liktiń eń basty faktory týǵan tilde sóıleý men ony syılaýdan bas­talady”, dese, A.Baıtursynov­tyń: “Sózi joǵalǵan ulttyń ózi de joǵalady”, deýi tildiń saıası-áleý­mettik, ómirlik mániniń qan­sha­lyqty qymbat ekenin kórsetse kerek. Túrki halyqtary latyn alfa­vıtine kóshti. Bizdiń de kóshýimiz qa­jet. Túrki tegimizge tartý – tabıǵı zańdylyq. Keleshegimiz de osy zańdylyq negizinde bolýǵa tıis. Latyn alfavıti – kóne jáne ha­lyqaralyq alfavıt. Onymen aǵyl­shyndar, ıtalıandar, fransýzdar, nemister jazady. 1929-1939 jyl­dary Qazaqstannan shyqqan kitap­tar, gazet, jýrnaldar latyn alfa­vıtimen basylyp shaqty. Latyn alfavıti – jazba mádenıetimizdiń belgili bir tarıhı kezeńinde boldy. Kezinde V.I.Lenın orys halqynyń ókili bola turyp, latyn alfavıtine kóshýdi “Bul kúnshyǵystaǵy mádenı revolıýsııa” dep baǵalaǵan bolatyn. Sondyqtan bul tarıh sahnasyna jańa shyǵyp otyrǵan másele emes. Buryn bolǵan isti jańa zaman tur­ǵysynan saralap, sheshim qabyl­daýy­myz tıis. Bir másele anyq, ol osy máseleni saıasattandyrý – du­rys emes, bul burys sheshimge apa­ratyn jol. Dúnıejúzilik órkenıet neni qalasa, sony isteý – min­de­timiz. Saıasat – belgili bir ýaqyt­tyń ǵana ólshemi. Muhambet DOSMAǴANBETULY, halyq aǵartý isiniń ozyq qyzmetkeri. Qyzylorda.