О́mir túrli kezdesýler men qoshtasýlardan turady. Josparlanǵan kezdesýge adamdar daıyndalyp, qajetti kóńil kúımen barady. Kezdesken adamyńmen qaıtyp jolyqpaıtyn sátter de bolady, keıde sonyń ózi de jón kórinedi.
Biraq keıde ómirdiń kútpegen tosyn syı etip, aıaq astynan ǵajap kezdesýler uıymdastyratyny bar. Ádette mundaı kezdesýler adamnyń júregi men kóńilinde tereń iz qaldyrady.
Máni men maǵynasy sonshalyqty tereń, mańyzy zor, Uly Otan soǵysyna qatysty eki kezdesý jaıly qysqasha baıandamaqpyn. Ol soǵystyń Uly Jeńispen aıaqtalǵanyna, mine, 70 jyl boldy, biraq sol jeńistiń quny tym qymbatqa tústi – kúsh-qaıraty boıynda bulqynǵan, basym kóbi órimdeı jastardan quralǵan 50 mıllıon adamnyń ómirin qıyp ketti.
Al jaralanǵandar, múgedek bolyp qalǵandardyń sany odan da kóp. Tek solar ǵana ómirden erte ozǵan dostaryn, maıdandastaryn máńgilik este saqtady, dál solardaı maıdannan qaraly qaǵaz alǵan otbasylar da qaıǵysyn umyta almady.
Solardyń biri meniń ákem – Iztileý Esenǵalıev bolatyn. Adamzat tarıhyndaǵy teńdesi joq sum soǵystyń barlyq azaby men aýyrtpalyǵyn ol da kóterdi. 1941 jyly soǵysqa 22 jasynda soldat bolyp attanǵan ákem úıge soǵys aıaqtalǵanda keýdesin ordender men medaldarǵa toltyryp, ofıser bolyp oraldy. Biraq jaryqshaq pen oqtan alǵan jaraqaty kóp, ekinshi toptaǵy múgedek bolyp qalǵan edi. Barens teńizi, Rybachıı túbegi, Máskeý mańyndaǵy shaıqastar, arasynda dala hırýrgteriniń «pyshaǵyna da» talaı ilingen.
Tabıǵatynan minezi tuıyq, salmaqty ákem tipti maıdangerler soǵys týraly estelik aıtyp jatqanda da eshteńe aıtqan emes. Olardyń áńgimesin únsiz tyńdaıtyn, biraq ózi ashylyp soǵys jaıly áńgimelegen emes. Tek qajet kezde Otanyn qorǵaý úshin ot keship, júrip ótken geografııalyq mekenderdi atap ótetin. Áskerı marapattarynyń sanyna qarap, ol jerdegi urystardyń sátti ótkenin baıqaıtynbyz.
Sondyqtan da ózi kútpegen bir kezdesýde onyń ashylyp sóılep, aǵynan jarylǵanyn kórý óte qyzyq boldy. 1981 jyly ákem men apam Máskeýge keldi, men ol ýaqytta sonda bilim alyp jatqan edim. Oǵan qosa ákem kezinde ózi oqyǵan Lenıngradty kórgisi keldi.
Ýnıversıtette ǵylymı jetekshi tańdaýda jolym boldy dep aıta alamyn. Ol maıdanger, soǵys múgedegi, minezi qıyndaý professor Konstantın Sergeevıch Remızov edi. Odan stýdentter men aspıranttar ǵana emes, akademııalyq sheberligin birge shyńdap júrgen áriptesteri de júreksinetin. Solaı bola tura, onyń adaldyǵy, tártip súıgishtigi, ózine jáne aınalasyna talap qoıa biletini úlgi eterlik deńgeıde edi. Nege ekenin bilmeımin, oqyp júrgen kezde Konstantın Sergeevıch meni ózine jaqyn tutyp, aramyzda jaqsy adamgershilik qarym-qatynas ornady. Odan beri kóp jyl ótti, biraq qazirdiń ózinde kýrstastarym kezdesý kezinde qatal Remızovtyń kafedradan úıine qońyraý shalyp: «En Em! Jaqsylap dastarqan ázirle – Iýra men Baqytty alyp úıge baramyn» dep aıtatynyn eske túsiredi. En Em, ıaǵnı ustazdyń jary Nına Mıhaılovna bizdi árkez keń jaıylǵan dastarqan basynda qýana qarsy alatyn. Al Iýra dep otyrǵany áıgili professor Iýrıı Nıkolaevıch Dýbrovskıı edi. Ol da maıdanger, K.Remızovtyń dosy bolatyn.
K.Remızovqa ata-anamnyń kelgenin aıtyp olarmen tanysýǵa shaqyryp, zaıybyn erte kelýin ótindim. Iý.Dýbrovskıı aýyryp qalǵandyqtan kele almady. Qarjymnyń azdyǵyn jáne ákemniń MGÝ-diń alyp ǵımaratyna qyzyǵýshylyq tanytqanyn eskerip, kezdesý meniń bólmemde, Lenın (qazirgi Vorobev) taýyndaǵy ýnıversıtettiń bas ǵımaratynda ótti.
Minezderi uqsas ákem men Konstantın Sergeevıch basynda sypaıy, salmaqty ǵana sóılesip otyrdy. Olarmen salystyrǵanda áıelder tezirek til tabysyp, aralasyp ketti, keshki asta kóbine solar sóıledi. Bir kezde Remızov ákemnen qaı jerde soǵysyp, jaralanǵanyn surady. Bul osy keshtegi soǵys týraly aıtylǵan birinshi sóz edi. Ákem eń aýyr jaraqatyn Rjev mańyndaǵy maıdanda alǵanyn aıtqanda, uzaq ýaqyt únsizdik ornady, osy ýaqyt ishinde Remızov ákeme qadala qaraýmen boldy. Sodan soń «qaı kezde jaralandyń?» dep surady. Ákem «1942 jyldyń 19 aqpany» degen kezde Konstantın Sergeevıch erekshe tańdanyspen: «Múmkin emes! Men de 23 aqpan kúni dál sol jerde jaralandym» dedi.
Sol kezde ekeýiniń bir dıvızııada soǵysqandary anyqtaldy – komandırlerdiń aty, soǵystyń egjeı-tegjeı derekteri, oqıǵalar – bári sáıkes bolyp shyqty. Osy sátten bastap olar aınalasyndaǵylardy umytty. Dál sol kezde ekeýi de Rjev mańynda boldy desem artyq aıtqan bolmas.
Bul sondaı bir umytylmas kezdesý boldy. Taǵdyr bir-birin tanymaıtyn, alpystaǵy eki qarııanyń kezdeısoq Máskeýde kezdesip, qyryq úsh jyl buryn ótken soǵysty eske alýyn mańdaılaryna jazǵan eken. Ol ýaqytta ekeýi de jıyrmanyń mańyndaǵy balǵyn jastar edi, olar qazaq, orys dep bólinbedi, bir-birine tek maıdandas baýyrmyz dep qarady.
Kelesi kúni Remızovtardyń úıinde áńgime jalǵasyn tapty, ekeýi kóbine maıdandas baýyrlaryn eske aldy. Opat bolǵandar men aman qalǵandardy tizbektedi, ózderi jaıly bir aýyz sóz aıtpady.
Olar bir-birimen aǵaıyndy baýyrlar tárizdi qımaı qoshtasty, ekeýin jastyq shaqta urys dalasy emes, beıbit, toqshylyq ómir tabystyrǵandaı sezimde aıyrylysty. Janyma qymbat eki adamnyń kezdesýi maǵan aqıqattyń keremet kórinisi edi, adam bolmysynyń ólsheýsiz tereńdiginiń aıǵaǵy edi.
Ekinshi kútpegen kezdesý birneshe jyl ótken soń Germanııada boldy. Toqsanynshy jyldardyń ortasynda men Maındaǵy Frankfýrtte jumys istedim, sol kezde ákemdi qonaqqa kelýge kóndirdim.
Alǵash kelgen kezde ákemniń ártúrli tehnıkalyq sheshimderge qyzyǵýshylyq tanytqany meni tańǵaldyrdy, áýejaıdyń ornalasqan jerinen bastap kúndelikti turmys-tirshilik zattary jaıly bilýge áýestendi.
Qyzmet úıi men kórshi úıdiń arasyn tamasha baqsha jalǵap turǵan edi. Onda ǵasyrlardyń kýási bolǵan aǵashtar, kók-jasyl gúlzar bar edi, ortasynda kórkem magnolııa ósetin. Ákem kúptegen taǵy bir tosyn kezdesý osy baqshada ótti. Kórshilermen jaqsy qarym-qatynasta edik, olarǵa ata-anamnyń keletini jaıly aldyn ala eskerttim. Áıeli – antıkvarlyq bıznesi bar dáýletti qojaıyn, al eri – soǵys ardageri, áskerı jınaqylyǵyn joǵaltpaǵan burynǵy teńiz ofıseri bolatyn. Árıne, ákeme ol jaıynda aıtpadym, sondyqtan alǵashqy kezdesýde onyń reaksııasy tosyn boldy.
Baqshada serýendep júrgenimizde jaǵdaıǵa qaraı saltanatty kıingen kórshimiz qonaqty qurmetpen qarsy alyp, onymen tanysýǵa shyqty. Aqjarqyn kúlimsirep, amandasý úshin qolyn usyndy.
Ákemniń reaksııasy tańǵalarlyq boldy. Árkez salmaqty, sabyrly adam kenetten ózine usynylǵan qoldy ıterip jiberip, qyzaryp ketti de, qarlyǵyńqy daýyspen: «Frıs, sen áli tiri me ediń?» dedi. Sodan soń yzbarly kásibı boksshylarǵa uqsap, gongke deıin tóbelesetin adam tárizdi oǵan qaraı jaýyngershe ıildi. Nemis yńǵaısyzdanyp, maǵan qarady. Men «Ákem sizdi bireýmen shatastyryp alǵan tárizdi» dep túsindirýge asyqtym. Aqsańdap ketip bara jatqan ákemniń artynan qaraǵan nemis istiń mán-jaıyn uqty. Saýal qoımaı jatyp men oǵan ákemniń soǵysqanyn, jaralanǵanyn aıttym. Ol túsinistikpen bas ızep: «Kezdeskenimiz esimde joq» dep ázildeýge tyrysty. Odan keshirim surap, ákemdi qýyp jettim de, jaǵdaıdy ýshyqtyrmaýǵa tyrysyp, osyndaı egde jasta – 80-ge kelgende bóten elde ashýǵa boı berýge bolmaıdy dep sabyrǵa shaqyrdym.
Sál ýaqyt ótken soń sabasyna túsken ákem keshke úıge kelgen kórshilermen bir dastarqanda otyrdy. Oqıǵadan habardar bolǵan kórshi áıelmen sóılesti, ol da men tárizdi qarym-qatynasty túzetýge tyrysty. Keshki astyń sońynda ákem nemisten «soǵystyń ba, soǵyssań qaı jerlerde boldyń?» dep surady. Kórshim teńiz ofıseri ekenin, Barens teńizi, Soltústik teńizi men basqa da teńizderde bolǵanyn aıtty. Ákem taǵdyrdyń ózderin Barens teńizinde jolyqtyrmasa da (men de sonda soǵysqanmyn), uly jumys isteıtin Germanııada kezdestirgenin aıtty. «Sol kezde qolyma qarý alyp nemisterden Otanymdy qorǵaǵan men Germanııaǵa kelip, ulymnyń úıinen kezinde elimdi talqandamaq bolǵan qas dushpanymdy jolyqtyramyn dep oıladym ba?».
Olar bir-biriniń kózine tike qarap otyrdy da, bir-birimen bokal soǵystyryp ishti. Biraz ýaqyt aýyr únsizdik ornady. Árqaısysy óz jan dúnıesine úńildi, sol kezde olar atys pen jarylystyń ortasyna qaıta oralyp, ómirdiń keremetin sezine almaı ketken júzdegen myń jas dostaryn eske alǵandaı edi.
О́mirde osyndaı kezdesýler bolady, Jeńistiń 70 jyldyq mereıtoıy aldynda sol jaıynda qysqasha baıandaýdy óz paryzym dep sanadym.
KSRO qarjy júıesinde uzaq jyldar tamasha qyzmet etken ákem on jyl buryn dúnıeden ótti. K.Remızov MMÝ-de umytylmas iz qaldyryp, 2013 jyly kóz jumdy.
Olardyń qazirgi maıdandas serikterine, maıdangerlerdiń otbasylaryna qaıyrymdy, jarqyn kúnderińiz kóp bolsyn, jan shýaǵyna bólenińizder dep shyn júrekten tileımin.
Baqytjan ISENǴALIEV.
ALMATY.