(Qoıyn dápterdegi hıkaıa)
Meniń ákem Májı Qoıshybaevtyń (1914-1995 j.j.) ómir joly ónegege toly. Ol kisi Qorǵaljyn óńirinde oqý-aǵartý isimen aınalysty. 1930 jyldan soǵys bastalǵansha halyqty latyn álipbıinde oqytyp, jazýǵa úıretken. Al Uly Otan soǵysynan keıin atalmysh aımaqtaǵy aýyldardy aralap, mektep ashyp, shákirt daıyndap, baıyz tappady. 1953 jyly О́rkendeý aýylyna mektep dırektory bolyp keldi. Sodan 1976 jyly zeınetkerlikke shyqqanǵa deıin osynda qyzmet etti.
Maıdannan elge kishi leıtenant shenimen oralǵan ákem soǵys týraly áńgime qozǵaýdy jarata bermeıtin. Jany qalamaǵan bolar. Biraq nege ekenin qaıdam, jaryqtyq qoıyn dápterine maıdandaǵy urys qımyldaryna qatysty shaǵyn esteligin jazyp qaldyryp ketipti. Ony oqyp otyryp, ákemniń keıingi urpaq sol surapyl soǵystyń zardaptaryn umytpaýyn tilep ketken eken-aý degen oı sanama oraldy. Endi, ardagerdiń osydan 30 jyl buryn jazǵan esteligine nazar aýdaraıyq.
Men Uly Otan soǵysyna 1941 jyldyń 18 tamyzynda attanyp, sodan 1946 jyldyń 1 qańtarynda elge oraldym. Osy aralyqta Túrikmenstan, Tájikstan, Tatar ASR-i, Belarýs, Ýkraına, Polsha, Shyǵys Germanııa jerlerinde bolyppyn. Máskeý, Almaty, Or, Tashkent, Penza qalalarynyń dámin tatyp, sýyn sýlaǵan ekenmin.
Talaı adamdarǵa joldastyqqa jarappyn. Qatqan nandy bólip jep, aýyr beınetti birge kóterisip, jaramyzdy tańysyp, bir-birimizge: «Qajyma, berik bol. Otan úshin, bolashyq urpaq úshin, ómir súrý úshin ana fashısti aıama», dep aqyl aıtysqan talaı mańǵaz jigittermen serik bolyppyn. Sóıtken keıbir qadirli dostardan ajal shirkin qas-qaǵymda Ýkraına, Belarýs, Polsha, Germanııa jerlerinde aıyrǵany ókinishti. Keıbireýlerimen túrli jaǵdaılarǵa baılanysty qoshtasyppyn. Olardyń kópshiligi qoldan, aıaqtan aıyrylyp, amalsyzdan gospıtalǵa jiberilgender edi.
Men de osy kezeńde eki ret aýyr, birneshe ret jeńil jaraqat alyp, Allanyń qudiretimen dám-tuzym taýsylmaı, bul kúnde, jetpistiń ekeýine aıaq basyp, balaly-shaǵaly bolyp otyrmyn. Halqym men úkimet qadirlegen ardager, zeınetker qarııamyn.
Soǵys bitip, Jeńis týy kóterilgenine bıyl 40 jyl tolyp otyr. Munyń ózi bir adamnyń orta ómiri deýge bolady. Osy aralyqta esten ketpes aýyr kúnderdegi kóptegen jaılar sanada kómeskilene bastapty. Halyq: «Qyryq jyl qyrǵyn bolsa da ajaldy óledi», deıdi. Bul sóz ras dep oılaımyn. О́ıtkeni, soǵys kezinde óz basym birneshe ret týra kelgen ajaldan aman qaldym. Árıne, bul qandaı da bir ádistiń, amaldyń arqasy emes, kórer jaryǵymnyń, tatar dámimniń taýsylmaǵanynan. Sonyń biri – 1945 jyldyń 15 naýryzyndaǵy oqıǵa-tyn.
Germanııanyń Gambýrg qalasy túbinde keskilesken urys júrip jatty. Fashıster shahardy aınala bekiniske aınaldyryp alǵan. Ekpindep, shabýyldap kelgen bizdiń bólimsheler kúshti tosqaýylǵa kezdesti. Biz amalsyzdan sol jerde okop qazyp, bekindik. Dushpandy artıllerııanyń atqylaýyn kúttik. Kóp ótpeı zeńbirekter «sóılep», tankiler shabýylǵa shyqty. Bizder, ıaǵnı jaıaý áskerler alǵa umtyldyq. Ol kezde nemis áskerlerinde bereke, qaýqar qalmaǵan edi. Áıtse de, berispeıtin.
Ýralap kelip, jaýdyń bir okopyna sekirip tústim. Kenet nemis sarbazynyń «shtygy» keýdeme sart etip, telogreıkamdy tesip ótti. Men keıin sheginip qalyp, ony qolymdaǵy tapanshammen atyp jiberdim. Fashıst myltyǵynan aıyrylyp, shalqalaı qulady. Keıin qarasam, jaý naızasy etimdi 1,5 santımetrdeı jyrtyp jiberipti. Áıteýir, keýde súıegim aman eken. Jeńil-jelpi soqqyǵa qaraıtyn kez emes. Jaý shebine qaraı shabýyldap bara jatqan qarýlastarymnan qalmadym. Bir úziliste máskeýlik Lıza Andreeva degen sanıtarka meniń jaraqatymdy tańyp jatyp: «Sizdiń oqqaǵaryńyz bar. Berlındi kóresiz», – dedi. Ol kezde Berlındi basqa bólimderden buryn kóremiz, óıtkeni, biz 1-Belarýs maıdanynyń soldatymyz dep maqtanatyn edik.
Sodan, jarany tańyp, okoptan shyǵyp, júgirip kele jatqanymyzda Lızaǵa oq tıip: «Mama!» degen jalǵyz sózdi ǵana aıtyp úlgerip, baqıǵa attanyp kete bardy. О́jet, batyr, tamasha boıjetken jaýyp turǵan oqqa qaramastan, talaı jaraly jaýyngerlerdiń jarasyn tańyp, járdem berip edi. Ol 18 ne 20 jasta ǵana bolatyn. Maıdanǵa óz erkimen suranyp kelgen. Ákesi 1941 jyly Máskeý túbinde qaza tapqan eken.
«Moskvada jalǵyz mamam bar. Soǵys bitedi. Mamamdy alyp, Qazaqstanǵa baramyn. Bizdiń úıde qazaq qyzdary oqydy. Olar qazir Almatyda, meni shaqyrady. Soǵys bitse baramyn», dep armandaýshy edi.
Bul oqıǵa erekshe meniń esimde qaldy. Lıza ekeýmiz qol ustasyp, qatar júgirip kele jattyq. Ol qulaǵanda, men de quladym. Onyń: «Mama!», degen daýsy qazirde qulaǵymda tur. О́ıtkeni, meniń de sońymda jalǵyz anam qalǵan-dy. Ekeýmiz muńdas edik.
Gambýrg alyndy. 1945 jyldyń 17 sáýirinde, aty esimde joq, bir selony alamyz dep shabýyldap kele jatqanda, snarıadtyń jaryqshaǵy tıip, aýyr jaralandym. Gospıtalǵa tústim. Sonda júrip soǵys bitkenin estidik. Endigi arman-tilek soǵys bolmasa eken. О́mir osy gúldengen qalpynda tursa eken dep tileımin.
Dámkesh QOIShYBAEVA,
zeınetker ustaz.
Májı QOIShYBAEV.
1985 jyl.