TMD elderinde teńdesi joq aýyr mashına jasaý zaýyty elordamyz Astanada jumysyn bastaǵaly da alty jylǵa jýyq ýaqyt bolypty. Sodan beri elimizdiń lokomotıv parkin jańartýmen birge, zamanaýı teplovozdardy alys-jaqyn shetelderge eksporttaı bastaǵan kásiporynnyń búgini men keleshegi jóninde aksıonerlik qoǵamnyń prezıdenti Marat TILEÝBAEVTAN surap bilgen edik.
– Marat Bolatuly, Ortalyq Azııada balamasy joq lokomotıv qurastyrý zaýyty Astanada jasaqtalyp jatqanda kóptegen «bilgishter» tolyqqandy jumys istep ketýine kúmán keltirgeni málim. Odan keıin, teplovozdardy eksportqa shyǵarý máselesi kóterilgende taǵy da senimsizdikpen qaraǵandar boldy. Qýanarlyǵy, osy qıyndyqtyń bárin artqa tastaǵan zaýyt ujymy aımaqtaǵy elderdiń bárine jaqsy qyrynan tanyla bildi. Sondyqtan, áńgimeni de kásiporynnyń qurylý kezeńinen bastasaq jón bolar?
– El tarıhyndaǵy aýyr mashına jasaýshy óndiris oshaǵynyń qurylý kezeńine zer salsaq, 2006 jyly ozyq úlgidegi lokomotıv zaýytyn salý jóninde amerıkalyq General Electric kompanııasymen ekijaqty kelisim túzildi. Odan buryn kásiporynnyń búgini men erteńi ábden ekshelip, árbir qyry men qyzmeti muqııat zerttelip, otandyq mamandardyń saraptaýynan ótti. Sondyqtan, otandyq sala mamandary aımaqtyń aýa raıy erekshelikterin, rels tósemderin, tasymaldanatyn júktiń syn-sıpaty men kólemin anyqtap alyp, qazirgi zamanǵy halyqaralyq ekologııalyq talaptar men sanıtarlyq normalardy eskere kelip, qazaqstandyq teplovoz qandaı bolýy kerektigin aıqyndaıtyn tehnıkalyq sıpattama ázirledi. Osy jumystar ábden pysyqtalyp bolǵanan keıin ǵana jobany júzege asyrýǵa bel býdy. Sóıtip, 2009 jyldyń ortasynda «Lokomotıv qurastyrý zaýyty» AQ quryldy. Jobalyq qýaty 100 júk magıstraldyq lokomotıv bolatyn zaýyt búgingi kúnge deıin 290-nan astam lokomotıv qurastyryp shyǵardy. Temirjoldyń osy mashınalaryna túrli qyzmetter kórsetý úshin Almaty, Aıagóz, Aqtóbe, Sekseýil qalalarynda iri servıstik ortalyqtar quryldy. Búginde qoǵam aksııalarynyń 50 paıyzy «Qazaqstan temir joly» UK» AQ-qa tıesili, qalǵan bóligin reseılik «Transmashholdıng» JAQ satyp alǵan.
– Qazaqstandyq teplovozdyń erekshelikteri men artyqshylyqtary nede?
– Lokomotıv qurastyrý zaýyty amerıkalyq General Electric korporasııasynyń lısenzııasymen Evolution serııaly besinshi býyndaǵy TE33A teplovozyn qurastyratynyn aıttyq. Kásiporyn jaraqtandyrylý turǵysynan Eýrazııa aýmaǵyndaǵy eń ozyq, eń joǵary tehnologııalyq úlgidegi óndiris oshaǵy ekenine daý joq. Onyń basty maqsaty – Qazaqstannyń ındýstrııalyq-ınnovasııalyq damýyna óz úlesin qosý. Sóıtip, temirjol kólik júıesiniń básekege qabilettiligin arttyra otyryp, 1520 joltabany tóselgen TMD men Baltyq elderine zamanaýı teplovozdardy eksporttaý bolyp otyr. Endi tıimdiligine kelsek, qoldanystaǵy eski teplovozdar aı saıyn servıstik qyzmetke júginse, qazaqstandyq temirjol mashınalary úsh aıǵa deıin toqtaýsyz júredi. Ár 92 táýlikten keıin josparly servıstik tekseriske kelip, maıyn almastyrsa boldy. Qýaty men jaramdylyq merziminiń uzaqtyǵynan bólek, qazaq teplovozdary reseılik lokomotıvterge qaraǵanda aýaǵa zalaldy zattardy 40 paıyzǵa deıin az shyǵarady. Sondaı-aq, tehnıkalyq qyzmet kórsetý men jaǵarmaı jáne motor maıyn tutyný boıynsha salystyrǵanda, bir jylda 150 myń AQSh dollaryna deıin qarjy únemdeıdi. Bularmen birge, bizdiń lokomotıvterdiń jyldamdyǵy da joǵary. Júk tartatyn teplovoz saǵatyna 120, al jolaýshylar poıyzyn tartatyny 160 shaqyrymǵa deıin jol júredi.
– Qazirgi tańda, kásiporyndarǵa múmkindiginiń barynsha otandyq ónimderdi qoldaý isi júktelgen. Osy shara siz basqaryp otyrǵan zaýytta qalaı júzege asyrylyp jatyr?
– Bastapqy kezde AQSh kompanııasynan satyp alynǵan bólshekterdi ákelip, tek qurastyrý jumystary ǵana júrgizildi. Desem de, óz mamandarymyz lokomotıv jasaý isinde otandyq ónimderdiń úlesin únemi kóbeıtip otyrýdy kózdedi. Osynyń arqasynda, osy kezde árbir lokomotıvti qurastyrýda, qazaqstandyq úlesti 32 paıyzǵa deıin jetkizdik. Paıyzdy sanǵa aınaldyrsaq árbir TE33A-nyń 11 myńnan astam bólshegi otandyq ónimderden turady. Buıyrtsa, taǵy birer jylda bul kórsetkishti 52 paıyzǵa jetkizý josparda bar. Osy orynda nazar aýdartqym keletini, kásiporynda álemdegi eń ozyq stanoktar jumys isteıdi. Atap aıtqanda, lazermen metall kesetin shveısarııalyq BYSTRONIC qondyrǵysy qalyńdyǵy 6 mm. metall tabaqtan saǵatyna bir myńǵa tarta buıym jasaýǵa qabiletti. Plazmamen jáne gazben keskish qondyrǵy qalyńdyǵy 20 mm. jáne 200 mm. bolatyn metaldy erkin kesip ótedi. Sandyq baǵdarlamalyq basqarýy bar germandyq SPINNER tik jońǵylaǵysh stanoktyń bir ózi kesip-óńdeý arqyly metaldan túbegeıli ónim óndirgenge deıingi aralyqtaǵy 28 túrli operasııa jasaıdy. Temir tabaqtaryn presteıtin joǵary dáldikti Túrkııanyń «Ermaksan» men Germanııanyń «TruBend» gıdravlıkalyq qondyrǵylary metaldy maıystyrýǵa qatysty barlyq jumystardy oryndaıdy. Zaýytta bul syqyldy ozyq úlgidegi jabdyqtardyń bir myń eki júzden astam túri bar. Osynaý qurylǵy-jabdyqtarmen jumys isteı alatyn mamandar da damyǵan elderde arnaıy daıyndyqtardan ótip keldi. Sonyń arqasynda búginde zaýytta kásibıligi joǵary ınjenerlik-tehnıkalyq jáne basqarýshylyq ujym qalyptasyp bolǵan.
– Endi ónimderińizdi eksporttaý isi men keleshek josparlaryńyz jóninde aıtyp ótseńiz?..
– Qazaqstandyq teplovozdardy jaqyn shetelderge eksporttaý osydan úsh-tórt jyl buryn bastaldy. Birinshi, Dýshanbe qalasynda tájik temirjolyna TE33A lokomotıvin satyp alý týraly «Rohı ohanı Tochıkıston» MÝK-pen kelisimshartqa qol qoıyldy. Sóıtip, 2012 jyly tórt teplovoz Tájikstanǵa qaraı jóneltildi. Kelesi jyldyń mamyr aıynda ýkraındyq «Ivano-Frankovsksement» JAQ-pen bir TE33A mashınasyn satý boıynsha kelisim jasalyp, teplovoz 2013 jyly qazan aıynda Ýkraınaǵa qaraı jol tartyp ketken. Sondaı-aq, byltyrǵy qazanda «Kyrgyz temır jolý» ulttyq kompanııasynan da tapsyrys túsip, eki TE33A teplovozy kórshi elge sol zamatta jetkizildi. «Kyrgyz temır jolý» UQ-qa qosymsha taǵy tórt teplovoz eksporttaldy. О́tken jyldyń qazan aıynda Túrikmenstan temirjol mınıstrligimen kelisimshart jasaldy. Sóıtip, ol bir aıdyń ishinde jetkizip berilip, búginde Qazaqstan men Túrikmenstandy jáne Iran elin jalǵap turǵan jańa jolda júrip jatyr. Dál osy kezde «Ázerbaıjan temirjoldary» JAQ-tyń ótinishine oraı, baýyrlas elge teplovoz eksporttaý sharasy qaralýda. Munymen birge, Moldova men Latvııa respýblıkalary jáne TMD-nyń ózge elderi TE33A mashınasyna úlken qyzyǵýshylyq tanytyp otyr. Demek, alyp óndiris oshaǵy osharylyp qalady degen uǵym týmaýǵa kerek. Bul temirjol mashınalary buǵan deıin kerek bolǵan, endeshe budan keıin de qajet bola beredi. Zamanyna saı qaıta qurylyp, jańǵyryp jatqan zaýyttyń jan-jaqty múmkindikteri mol. Túrli zattardy san qyrly etip jasaýǵa qabiletti joǵaryda tizilgen stanoktary bar zaýytty tyǵyryqqa tireledi deý durys emes. Qazir de damyp, óndiris kólemin ulǵaıtýdyń birneshe kózin taýyp qoıǵan. Búginde, jolaýshylar lokomotıvin qurastyrýdy qolǵa alyp, manevrlik lokomotıv jasaqtaý kózdelip tur.
Bularmen birge, «Elektrovoz qurastyrý zaýyty» men AEA ornalasqan «Astana – jańa qala» jobasyna qajetti bólshekter daıyndaýdy bastadyq. Máselen, platforma men arbashyq qańqasy jáne onyń tóbesi, dońǵalaq juptary. Zaýyttan qurastyrylyp shyqqan árbir elektrovoz úshin 1500-den astam túrli bólshekter shyǵarý josparlanǵan. Keleshekte óndiristik zaýyttarmen birge relsti avtobýstar men qalaaralyq poıyzdar qurastyrý oıda bar.
Áńgimelesken : Nurbaı ELMURATOV,
«Egemen Qazaqstan».