Qurtaı bıdiń mereıtoıyna jalǵasyp, tartymdylyǵymen este qaldy
Qyzyljar óńirinde 13 aýdan bolsa, solardyń 12-si qazaqsha ataýǵa ıe. Bıyl Sábıt Muqanovtyń týǵanyna 110 jyl tolýyna oraı oblystyq máslıhat jazýshynyń esimin Tımırıazev aýdanyna berý jóninde sheshim qabyldady.
Kópshiliktiń usynys-tilekterin tıisti oryndar aıaqsyz qaldyrmaıdy degen oıdamyz. Sábeńniń týǵan jeri – ataqty Dos kóli men Jamanshubar osy aýdan aýmaǵynda ornalasqan. Aqjan aýylynyń mańaıynda Meńdeke batyrdyń, Dos kóliniń jaǵasynda Segiz Seriniń zırattary bar. Jamanshubar qystaýynda Sábeńniń áke-sheshesi jerlengen. Byltyr erjúrek Sary men Súıir batyrlar máńgi damyldap jatqan obaǵa eskertkish belgi ornatyldy. El, jer tarıhyn qasterleý, búgingi urpaqqa jetkizý baǵytynda atqarylyp jatqan jumystardyń aýdanda odan ári jandana túskeni baıqalady. О́ńir jaýgershilik zamanda erlikterimen kózge túsken erjúrek batyrlarmen ǵana emes, ot aýyzdy, oraq tildi sheshenderimen de tanymal. Qurtaı bı – solardyń biregeıi. “Aýyl kúnin” atap ótý dástúrge aınalsa, kózi tirisinde ádil bı atanǵan tulǵanyń 200 jyldyq mereıtoıy osy merekemen tuspa-tus keldi. Alys-jaqynnan jınalǵan mártebeli meımandar aýyldyqtardyń qýanyshyna ortaqtacty. Rakıtnoe selosynyń irgesindegi qorymǵa aıaldap, arýaqtarǵa duǵa baǵyshtady. Biraz ýaqyt buryn Stepnoe aýyldyq okrýgine kemeńger tulǵanyń esimi berilýi osynda turyp jatqan san alýan ult ókilderi tarapynan qoldaý tapsa, bul jolǵy “aýyl kúni” meıramynda da dostyq lebizdegi aqjarma tilekter kóńilderge nur bolyp quıyldy. Okrýg ortalyǵy – Stepnoe aýylyndaǵy mekteptiń keń aýlasyna aq shańqan kıiz úıler tigilip, áýelegen án, kúmbirlegen kúı erekshe estilip jatty.
О́zindik jarasymǵa toly aýyl toıynda oblys ákiminiń orynbasary Farhad Qýanǵanov sóz alyp, aımaq basshysy Serik Bilálovtiń quttyqtaýyn jetkizdi. Ol oblystyq máslıhattyń sessııasynda depýtattardyń “Urpaq qory” baǵdarlamasyn qoldap, jergilikti bıýdjetten qarjy bólgenin, budan bylaı 4 balasy bar otbasylarǵa úlken jeńildikter jasalatynyn aıta kelip, Elbasynyń Jarlyǵymen marapattalǵan bir top altyn qursaqty analarǵa “Altyn alqa”, “Kúmis alqa” belgilerin tabys etti. Oblys ákiminiń arnaıy syılyqtaryna 8 ul-qyz, 23 nemere tárbıelep ósirgen Vera Romashına, Qaıyrjamal Baımaqanova, Astana kúni dúnıege kelgen Nursultan, báıgelerden júldesiz oralmaıtyn veloshabandoz Mıhaıl Ovsıannıkov, UBT-de kóp ball jınaǵan Áıgerim Maǵambetova ıe boldy. Aýyldyń eń qart turǵyndarynyń biri Petr Kýtıavın sahnaǵa shaqyrylyp, ıyǵyna shapan jabyldy.
Jıynda, odan keıin ótken ǵylymı-praktıkalyq konferensııada Parlament Májilisiniń depýtattary Toqtar Qadambaev, Jarasbaı Súleımenov, Eýrazııa ýnıversıtetiniń professory, zań ǵylymdarynyń doktory Erbol Abaıdinov, fılosofııa ǵylymdarynyń kandıdaty Rábıǵa Baımaǵambetova, jergilikti ólketanýshy Qaırolla Muqanov, taǵy basqalar sóılep, eldi mekenderdi órkendetýdiń joldaryn usynyp jatty. Aqylman qarııanyń adamgershilik tulǵasyn, kisilik kelbetin asha tústi. Ol jaıly alǵashqy derekterdi jurtshylyqqa jetkizýshilerdiń biri, belgili aqyn Zeınolla Ákimjanovpen tildeskenimizde, ol bylaı dedi: – 1984 jyly el “Bataý” dep atap ketken Sandybaev Muhamedjan degen shejire qarııany arnaıy izdep baryp, Qurtaı bı ómirine qatysty birtalaı málimetter alǵan edim. Segiz Seriniń zıratyn taýyp, kórsetken de osy aqsaqal bolatyn. Onyń ákesi Káribaı qajyny el ishinde “qyzyldardyń baskeseri” atanǵan Dmıtrıı Kovalev atyp óltirgen. Keıin ony qajynyń týystary Máskeýge deıin qýyp baryp, atalarynyń kegin qaıtarǵan kórinedi. Kókiregi altyn kómbe mundaı qarııalar qazir joqtyń qasy, – deıdi Zekeń nalyǵan únmen. Qaırolla Muqanov aǵamyz da bıge qatysty biraz dúnıelerdi tirnektep jınaǵanǵa uqsaıdy. 70 jasynda dúnıeden ótken Qurtaı Qartańbaıuly bútin bir rýǵa esimi berilgen Kereı Kóshebe batyrdyń toǵyzynshy urpaǵy sanalady. Jastaıynan bilim qýyp, arab, orys tilderin meńgergen. Sheshendigimen, mámilegerligimen, bolashaqty boljaı bilýimen tanylǵan. Jarly-jaqybaılarǵa, jetim-jesirlerge kómektesip, qamqorshy bolǵan. О́le-ólgenshe adaldyǵynan, ádildiginen, jomarttyǵynan, bergen sertinen aınymaǵan. Bul aıtylǵandardy Omby oblystyq memlekettik muraǵatynan tabylǵan materıaldar aıǵaqtaıdy. Onyń uly Muqysh ta Qyzyljar óńirine tanymal azamattardyń biri bolǵan. Ol jóninde Sábeń “О́mir mektebi” kitabynda jazǵan. 1918 jyly Áltı baıdyń aýylynda ótken alashordashylardyń úlken jıynynda Myrjaqyp Dýlatovqa jaýap sóz aıtýdy jamaǵat Muqyshqa senip tapsyrǵan. Soǵan qaraǵanda, bes bolys qazaqtardyń ishinde sheshendik ónerimen,bátýáli sózimen keńinen tanylsa kerek. Qazaq tarıhyn, halyqtyń salt-dástúrlerin, ádet-ǵuryptaryn tereń bilgen. “Alashorda” partııasyna múshe bolyp, keıin aýyr zardabyn ábden tartqan. Onyń otbasy, týǵan-týystary tárkileýge ushyrap, basy aýǵan jaǵyna qańǵyp ketken. Bul jóninde Túmenniń Ishım aýdanynan arnaıy kelgen Taıpaqov Temirbolat aıtyp berdi. Temekeńniń áńgimesin tebirenbeı tyńdamaý múmkin emes.
– 30-shy jyldary Qurtaı atamyzdyń nemeresi Qasym Astrahan jaqqa jer aýdarylyp, áıeli Maǵrıpa 14 balamen Jarqyn aýyly janyndaǵy lagerge qamalady. Solardan aman qalǵany – Ahmetjan men Kúlman ǵana. Qalǵandary ashtyqtan, túrli aýrýdan kóz jumǵan. Ahmetjannan – belgili saıasatker, Prezıdenttiń Parlamenttegi ókiliniń orynbasary Sabyr, Joǵarǵy Sottyń qylmystyq ister jónindegi qadaǵalaýshy sot alqasynyń tóraǵasy Aqyltaı sekildi el azamattary. Kúlmannan – men. Sodan ájemiz lagerden qashyp shyǵyp, Reseıdiń Túmen oblysyn saǵalaıdy. Keıin Qasym aǵamyz otbasymen tabysyp, úıelmeli-súıelmeli úsh balanyń ákesi atanady.Osy áýletten tirisi – Túkirik qana. Men Maǵrıpa ájemizdiń baýyrynda óskendikten, júrekti syzdatar áńgimelerin talaı estigenmin. Olarǵa topyraq týǵan jerden buıyrmady. Elimiz táýelsizdik alǵannan keıin ǵana ata-babamyzdyń rýhymen tabysyp jatyrmyz. Oǵan da shúkirshilik! – deıdi ol erekshe tolqynyspen. Qurtaı bıdiń urpaqtary bir kisideı jumylyp babalarynyń zıratyna mármár tastan belgi qoıyp, qyzyl kirpishten kesene ornatypty. Rakıtnoe selosy áý basta Qurtaı dep atalǵan. Baıyrǵy ataýyn Ábishev degen týysy qaıtarýǵa talaptanǵanymen, ol áreketinen eshteńe shyqpaǵan. Ádildiktiń saltanat qurýyn nıet etken onyń ózin qýdalap, biraz áýre-sarsańǵa salsa kerek. Endi, mine, baba esimi ardaqtalyp, qaıta qaýyshty.
Aýdandyq mádenıet úıiniń ónerpazdary óz ónerlerin tartý etse, sporttyń birneshe túrin qamtyǵan saıys ta tartysty ótti. Jarys jeńimpazdary men júldegerlerine Qurtaı bıdiń urpaqtary arnaıy syılyqtar taǵaıyndap, usyndy. Ásirese, aýdandyq máslıhattyń hatshysy, til janashyry Ǵazez Shaıahmetov úlken belsendilik tanytty.
О́mir ESQALI.
Soltústik Qazaqstan oblysy, Tımırıazev aýdany.