Jaıaý Musanyń juraǵaty

Astanada Gúlbarshyn Dúrmanova degen apamyz turady. Osy kisiniń ata-anasy Pavlodardaǵy: “Mine, qazaq ot­basy!” – dep maqtan tutatyndaı, ónegeli-ónerli betke ustar bir orta edi. Otaǵasy Orhannyń ákesi, ıaǵnı bulardyń atasy qasıetti Baıan­aýyl­dyń ataqty bıleriniń biri Dúrmán bı bolsa, al anasy ataǵy alysqa ketken ánshi kompozıtor, aqyn Jaıaý Musanyń qyzy Anna (qazaqsha aty Bıbiqamar, biraq ol esimdi eshkim bilmeıdi) bolǵan. Ol jerde: “Ol apa nege Anna atanǵan?” – degen suraq týýy múmkin. Aı­taıyq. Jaıaý Musa or­yssha óte saýatty bolǵan, Reseıdi kóp aralaǵan jan ǵoı. Ke­zinde orys áde­bıetin, ásirese, Lev To­ls­toıdy kóp oqyǵan. Sonyń áseri shyǵar, jazýshy shyǵarmalarynyń keıip­ker­lerin óz balalarynyń atyna qoıyp otyrǵan. Anna dep otyrǵanymyzdyń mánisi endi túsinikti bolar. Anna Ka­renına emes pe. Bıqamar bolǵanymen ákes­i ony Anna dep ketken. Al Sofıa Andreevańyz Sápııa degendeı... Osylaı jalǵasa beredi. Áýletti de áleýetti, arqaly adam­dardyń otbasynda dúnıege kel­gen Orhan Dúrmánuly da atala­ry­nyń jolyn qýyp Baıanaýyldyń sol kezdegi saýatty, oqyǵan kózi ashyq qazaq­ta­ry­nyń biri bolypty. Bylaısha aıt­qanda qarataıaq, eýropasha tárbıe al­ǵan kisi eken. Keıinnen baryp qana zaman ózgerisine saı partııa, keńes qyzmetin atqarypty. Ol kisini biletinder qazir: “Oıpyrmaı, ózine tán bet qaratpaıtyn minezi bar edi. Qazaq bolyńdar, tildi saqtańdar”, – dep otyratyn dep eske alady. Maıda atty boıjetken, mine, sol kezdiń salt-dástúrine saı osy úıge bolyp-tolǵan jas kelin bop túsedi. Ol kisi keıin jasy kelip salıqaly báıbishe bolǵanǵa deıin ylǵı da úlken qyzy Gúlbarshynǵa muńyn shaǵyp, oqyp-toqyp bilim almaǵanyna qatty ókinip júredi eken. “Shirkin, oqysam ǵoı!..” degen sózdi kóp aıtatyn bol­ǵan. Maıda ájeniń sheshesi Kúnıpániń ba­ýyry Qul­ma­ǵan­bettiń kópke deıin ba­lasy bolmaıdy. Sondyqtan ata-anasy Maıda apamyzdy qazaqshylyq jolmen yrymdap Kerekýdegi sol kisilerge bergen eken. Jas qyz osy jerdegi mektepke barady. Bir kúni eskishe moldadan saýat ashqan, mu­syl­man jolyn berik ustanǵan ájesi mektepke kelse, qala tártibi boıynsha bir synypta ul-qyzdar aralas hat ta­nyp bilim alatynyn kóredi. Ertesine oqýǵa jibermeıdi. Sóıtip Maıda ájemiz bar bolǵany on-aq kún mektep betin kóripti. On kún búkil ómirine jara sal­ǵandaı qatty ókinedi eken. “Bala bol­dyq pa, jas kezimizde ana­myzdyń bul ókinishin túsine ber­meppiz ǵoı. Ol kiside bilimge, án sa­lýǵa degen ǵalamat bir qushtarlyq bar edi”, – dep eske alady Gúlbarshyn apaı. Qalanyń aty – qala. Onyń ishinde tarıhy talaı oqıǵaǵa júk bolarlyq Kerekýdiń jóni bir bólek. Orys-qazaq kóp ortada el bir-birimen kórshi turdy. Sol jerde ejelep, ejiktep oqyp júrip-aq apamyz saýatyn ashyp alady. Balalaryn tańǵaldyrǵany: ol kisiniń bilim­qu­marlyǵy, ónerge ja­qyn­dyǵy edi. Ekinshi, Maıda ájeniń bo­ıynda ǵumyr boıy saqtalyp qal­ǵan bekzattyǵy. Júris-tu­ry­synyń, sóı­legen sóziniń, dastarqan basynda oty­rýynyń ózinde bir aqsúıektik, dáý­letti otbasynyń qyzyna tán ót­kenniń kerbezdik belgilerin kórer edińiz. Qazaq mundaı jandardy hanym, myrza dep tegin ata­maǵan ǵoı. Maıda apanyń boıyndaǵy osy bir ǵajap ustanym men ustyndy men Ekibastuz jaǵynda turatyn Qaýa apadan kórip baıqap, tańǵalyp edim. Baı báıbishelerinen qalǵan keremet bir kerbezdik, áıel balasynyń ózin-ózi ustaýdaǵy ótkenniń ıbaly kórinisin kórgendeı bolasyz. Biz bul ǵajaıyp qubylystyń qyr-syryn áldeqashan joǵaltyp aldyq emes pe. Muny aıtyp otyr­ǵanym, osy qa­sıet­ti qazaqtyń ulttyq salt-dástúrindegi áýelden kele jatqan órkenıetti jo­ǵary mádenıetti tálim-tárbıeniń kózi deýge bolady. Ájeı ulttyq na­qysh­taǵy kıimderiniń ózin erekshe bir sán-saltanatpen kıip júrdi. Bir ǵajaby Maıda apanyń boıyndaǵy sol bekzattyq, aqsúıektik bolmys ul-qyz­darynan da baıqala­tyn. Mysaly, Bıkeshten, Gúlbarshyn apaıdan ózge áıelderge qaraǵanda ol bólek seziletin. Maıda anamyz ben Orhan aqsaqal ekeýi ómir boıy bir-birine ǵashyq bolyp ótedi. Jas kezderinen bergi tereń sezim men mahabbat sharpýy olardyń egde tartyp, qarttyqqa jaqyndaǵan kezderinde de sýymaǵan. О́sip, eseıip qalǵan toǵyz balanyń bári de ákesi men she­she­siniń ara­syn­daǵy osy bir súısipenshilikke qy­zyǵyp ta tańǵalyp júrgen. Orhan aqsaqal 1910 jyly, al, Maıda apamyz 1918 jyly dú­nıege kelgen ǵoı. Apamyzdyń aty din-musylman negizin ustaǵan za­manda Maıda súresiniń qur­metine oraı qoıylypty. О́mirge Temirhan bastaǵan altyn asyq­taı bes ul, Gúlbarshyn apaı sekildi tańmen talasa týǵan tórt qyz keledi. Er balasynyń biriniń atyn ata-anasy – Jaıaý Mu­sa­nyń qurmetine oraı ataı­d­y. Sol jigit 1980-1986 jyl­dary Almatydaǵy ózimiz oqyǵan KazGÝ-diń jýrnalıs­tıka fa­kýltetinde dáris alyp, bitirip shyq­ty. Osy kúngi belgili jýr­nalıst Qaırat Musaquldyń jaqsy joldasy bolǵan edi. Talantty Jaıaý Musa Dúrmanov aýyryp qaıtys boldy. Al anasynan aýmaı qalǵan sulý Bıkesh qyz da kópshiliktiń esinde. Ony biletinder qazir Bıkesh dese Bıkesh edi dep eske alady. Ultjandy, elim-jerim deıtin jan edi. Táýelsizdiktiń alǵashqy jyldarynda oblys or­talyǵyndaǵy qazaqy rýhanı tirliktiń alǵashqy bastamashy­la­ry­nyń biri boldy. Almatydaǵy Muhtar Áýezov mýzeıinde belgili zertteýshi ǵalym Tursyn Jurtbaımen qatarlas qyzmet atqardy. О́kinishke qaraı, Bıkesh apaıymyz da ómirden jas ketti. Al anasynyń dombyra tartyp, ónerge beıimdiligi ol kisiniń qyzdarynyń biri Ánýza muǵalimge qonypty. Gúlbarshyn apa­ıymyz da ónerden kende emes. Ánshi. Oblys ortalyǵynda turatyn Dúr­ma­novtar áýletin biletin adamdar, kórshi-qolańdary Orhan aǵa men Maıda ájeniń otbasy ultyn súıetin, ómirde jeke ózindik túsinik-tujy­rymdary qalyptasqan erek­she úı dep baǵalaıdy. О́zderi de sonaý bir kezdegi tekti, aqsúıek tuqymdy áýletten qalaı tarap, qandaı qazaqy tár­bıe alsa, ul-qyzdaryn da úrim-butaqtan taraǵan zııa­lylyqqa baýlı bildi. Qa­zaq­tyń kóp bala ósirý saltyn saqtady. Keńes ókimetiniń kezinde orysshyl bolyp bara jatqan Pavlodardyń kóp qa­zaǵyna uqsamaıtyn halyqtyq joldy ustady. Oblys ortalyǵynyń jurt­shy­lyǵy bul otbasyna “naǵyz qazaqy áýlet”, “naǵyz qazaqtar” dep syılaı da qyzyǵa da qaraıtyn. Ana tilimizdegi kitaptar, gazet-jýrnaldar Dúr­ma­nov­tar áýletinen úzilmeıtin. Almatydan keletin Zeıtin Aqyshev, Ǵafý Qa­ıyrbekov aǵalarymyz Jaıaý Musanyń tekti bir tuqymy, bel nemeresi dep dep Pavlodarǵa aıaq basqanda Orhan aqsaqaldyń úıine toqtaıtyn. Oljabaı batyrdyń urpaǵy Oljas aqyn da osy úıdiń qutty bir qonaǵy bolyp, shańyraqqa sálem berip ketipti. Bertinde Ǵafý aǵamyz qatysyp, Dúrmanovtar otbasy Orhan men Maıdanyń “Altyn toı” saltanatyn ótkizgen. Sol jıyn ájeniń qolyna altyn, al aqsaqaldyń qolyna óz týǵan sheshesi Annanyń kúmis saqınasyn saldyrǵan qutty bir ónegeli toı bolypty. Balalary qalada turamyz, oryssha sóıleý kerek eken dep aıtpaıtyn. Olardyń oqý-bilim, óner úırenýi bári de tek óz ana tilderinde boldy. Sol jyldary Pavlodardan qazaqy bir orta, qazaqy bir shańyraq izdegen qonaq osy úıdi izdep tabar edi. Maıda apanyń zeıneti, raqaty, qýanyshy qandaı kóp bolsa, beıneti, taýqymeti, ýaıym-qaıǵysy odan da kóp edi. Jary Orhan 41-diń soǵysyna ketti. Aman-esen oraldy. Aqsaqaldyń keý­de­sinde soǵystyń eskertkishi sııaqty jaýdyń oǵy qalǵan. Zaman túzelgen shaqta ota jasap alyp tastaýǵa da dárigerlerdiń ba­tyly barmady. Oq et pen súıekke sińip qalǵan. Aqyrynda aqsaqal 77 ja­syn­da dúnıeden ótkende denesindegi sol oq­pen birge jerlendi. Taǵdyrdyń ja­zýy sol shyǵar. Soǵystan kele óziniń tynym tap­paıtyn tabıǵatymen eldiń qıyn jaǵ­daıyn túzeý jolynda jumys jasady. Adam­nyń basyna ne kelmeıdi, aq adal aq pen qara dúnıeniń taban astynda qa­syńnan tabylyp jarylqaıtyny da, tuqyrtyp tastaıtyny da bar. Sondaı sát Orhan aqsaqaldyń da basynan ótti. Kútpegen jerden isti bolyp, ıtjekkenge aıdaldy da ketti. El ishindegi bas kóterer iri, kózi ashyq qazaqqa qyrǵıdaı tıgen zaman ár kez qaıtalanyp otyrǵan ǵoı. Jary Maıda bes jylǵy soǵystan jaryn qalaı kútse, Orhan ıtjekken jaqtan aqtalyp kelgenshe aq adal kóńilimen solaı tosty. Balalaryn baýyryna basyp, oshaqtyń otyn sóndirmeı qazaq áıeline tán qaısarlyqpen bárine de tóze bildi. Ol ózine, súıgen jarynyń jolynyń durystyǵyna sendi. Tipti, uly Temirhan men qyzy Bıkeshti “ákelerińdi jatyrqap qalmańdar” dep, jol azabynyń qıyndyǵyn tartyp, sonaý Irkýtskige deıin “men senimen birgemin” dep Orekeńe baryp turǵan ǵoı... Mine, sol Maıda apamyz jasy júzge jaqyndap baryp jaqynda ómirden ótti. Biz de ol kisiniń qolynan dám tatyp, yrymdap kıdirgen shapanyn estelikke qaldyrǵan qyzdyń birimiz. Para­sattylyǵyn, tektilik, bekzattyq úlgi-ónegesine qaıran qalyp tánti bolǵanbyz. Áne-mine jazamyz, áńgimelesemiz dep qý tirshilikpen ýaqyt jetpeı júrgende apamyz da baqılyq bolyp ketti. О́kinishti. Sońynda analarynyń qadir-qasıetin, bekzattyq bolmys-bitimin ózderine úlgi etip ul-qyzdary qal­dy. Temirhan aǵanyń úıinde ákesi Orhan marqumnan qalǵan bir sha­madan kitap pen ol kisiniń jazǵan syrly dúnıeleri mura bop qaldy. Jazýdan qol úzbegen adam edi. Anasyn jerlegen kúni Gúlbarshyn apaıymyz qol sóm­kesinen alyp bir sarǵysh dápter berdi. Bul ne dep suraǵan joqpyn. Oblystyq gazette birge qyzmet jasaǵan on jyl ishinde apaı ekeýmiz de kúndelik jazýshy edik. Birge án salýshy edik. Qazir de sol ádet qalmaǵan ǵoı bizde. Úıge kelgen soń ashyp qarap em: “Qosh bol, ana! Jan ana! Qoshtasqymyz kelmeıdi! Amal qansha... Taǵdyr... Tabıǵat zańy... 2010 jylǵy 9 shilde, juma kúni Anamyzdyń mań­daıyndaǵy bul dúnıelik tirshilik syzyǵy taýsylyp kóz jumdy. Máńgilik mekenine attandyrdyq. “Orhan kútip júr... Jańa ǵana osy aradan shyqty”, – dep sóıle­gendeı bolady da, óziniń úıren­shikti ádetimen tósekte jatsa da qaıta-qaıta: “Uıat-aı, jurt Orhannyń áıeli ne bolyp ketken dep júrmesin”, – dep basyndaǵy oramalyn jóndeı bastaıdy... Sonda bul ómirdiń o dúnıege bastap aparatyn tylsym syryna taǵy da tańǵalasyń. Árkim óz ómirin ózinshe órnekteıdi ǵoı... Al bizdiń anamyzdyń ómir súrý órnegi tipti ádemi, erekshe. Bekzattyq, asyl tektiliktiń qupııa syryn ózimen birge ala ketti. Anadan aıyrylǵan qýanysh demesek te, óziniń sán-saltanatymen 95 jasynda qutty ornyna – máńgilik mekenine barǵany – shalynyń ja­nynan to­py­raq buıyryp, ol aldynan shy­ǵyp jatqan sııaqty kórinedi... Bul da bir saýapty baqyt dep tú­si­ne­min...” – degen joldardy oqydym. Farıda BYQAI. PAVLODAR.