Onyń qazaq handyǵy dáýirindegi ataýlary
«Shyǵystyń shynary» dep ánge qosyp aıtatyn Shymkent qalasynyń tarıhy tym áride, kem degende, 2200 jyldy quraıtyny ǵylymı negizde anyqtaldy.
Arheolog Baýyrjan Baıtanaev jetekshiligimen Shymkentte júrgizilgen qazba jumystary barysynda kóneligine osyndaı aıǵaqtar tabyldy. Bul bizdiń arheologııamyzdyń úlken tabysy dep bilemiz. Qazba materıaldarymen shegendelgen bul qalanyń «ómir jasy» áli de uzara túsýi múmkin. Mundaı joramal aıtýǵa negiz joq emes. 1890 jyly «Dala ýalaıaty» gazetinde «Tashkent qalasy turasynan tashkenttik Raqym-qoja Ǵalı-qoja uǵlynyń aıtqany» atty maqala jarııalandy. Bul Shymkent qalasy atynyń qazaq gazeti betinde tuńǵysh atalýy bolsa kerek. Onda erte yqylym zamanda Qazaqstan men Ortalyq Azııada qalalar bolmaǵany, qala, kentterdi Afrasııab salǵyzǵany aıtylady: «Sol ýaqyttarda Túrkistan jaqtarynda úlken-kishi qalalary bolmaı, ol ýaqyttaǵy halyqtardyń bári de shahar-kúrke, jer úılerde turǵan eken. Osylaı qylyp Turan halyqtary neshe jyldaı turypty... Salar-Túrkan, ıaǵnı Afrasııab degender kelip Túrkistandy bulardan tartyp alyp ózderine múldem qaratyp alǵan soń bek kóp halyqtar jıylyp, arnap aryqtar shyǵaryp, qansha qystaýlar, kentter bolmaǵyna sebep boldy... Munan soń Túrkistanda kóp kentter salyp, árqaısysynyń bas-basyna bylaı dep at qoıypty: Zárkent, Farkent, Piskent, Shymkent, Fanakent, odan ózge kentter».
Mine, osy ańyzǵa qarasaq, Shymkent qalasynyń negizin sonaý ataqty qaharman Afrasııabtyń ózi qalaǵan jáne qalanyń atyn tarıhı tulǵanyń ózi qoıǵan bolyp shyǵady. Bul ańyzda Afrasııabtyń atalýy Shymkentti sonaý ataqty turlar dáýirine aparady, ıaǵnı qala irgesiniń qalanýy 2200 jyldan da árige ketip qalady. Turlardy parsy derekteri saqtar, grek jazbalary skıfter dep ataǵany belgili. Kóptegen kóne qalalar eski derekterde birneshe ataýlarmen belgili bolǵan. Mysaly, Otyrar – Farab, Túrkistan – Iаsy, Azret, Hazretti Túrkistan, Taraz-Talas – Áýlıeata, Tashkent – Shash, Samarqand – Marakanda. Biz ádette Shymkenttiń bir ǵana ataýyn bilemiz. Osy ataýdy da bastapqyda keıbir zertteýshiler Tashkent – «tas qala» úlgisinde paıda bolǵan ýrbonım, ıaǵnı «shymnan salynǵan qala» dep qate túsindirip keldi. Shymkent ýrbonımi «shymnan kóterilgen qala» degen maǵynany bildirmeıdi, onyń «jasyl qala», «shym jerde ornalasqan qala» ekenin keıingi ǵylymı eńbekterde jer ataýlaryn zertteıtin bir top maman dáleldedi. Shymkenttiń erekshe jasyl qala ekenin Keńes ókimeti ornamaı turyp-aq shyqqan jarııalanymdarda atap ótiledi.
Mysaly, 1915 jyly jaryq kórgen «Qazaq» gazetinde Zákir Ǵaısın degen zııaly azamat Shymkenttiń eginge, baý-baqshaǵa jaıly ekenin qyzyǵa jazady: «Shymkent qalasy – aýasynyń tazalyǵy, jeriniń egiske qolaılylyǵymen Syrdarııa oblysynda birinshi jer. Qalanyń ońtústik jaǵynda úsh shaqyrym shamasynda Qoshqar ata deıtin áýlıeniń zıraty bar. Sonyń túbinen aqqan kúmisteı jyltyraǵan taza bulaq sýy buralyp qalanyń tap ortasynan jaryp ótedi. Qudaıdyń adam balalary úshin tegis paıda kórip, baý baqsha ósirip, qalany bezendirip kórkeıtken halyq – orystar, odan keıin sart baýyrlarymyz eken. Al biz munda 25 fevralda bolyp edik. Qalanyń syrt jaǵyna shyǵyp júrdik. Jer júzi túrli shópter báısheshektermen qaptalyp, masatydaı qulpyrǵan. Aspanǵa qarasań túrli-túrli ánge basqan qustar. Munyń bári bizge maı aıyn eske túsirdi». Qalada alǵash bolǵan osy avtordyń negizgi oıyna qosyla otyryp, biraq onyń Shymkentti jasyl qala etken orystar dep jazǵany tarıhı derekterge qaıshy keletinin aıta ketken jón. Shymkenttiń baý-baqshaly shyraıly meken ekenin Reseıge endi qaraǵan kezde-aq, ıaǵnı HIH ǵasyrdyń ekinshi jartysynda qalada bolǵan orys saıahatshylary atap ótedi.
Mysaly, 1866 jyly Shymkentte bolǵan jazýshy A.K. Geıns qalany bylaı sıpattaıdy: «Shymkenttiń syrtqy kórinisi óte qyzyq... Árbir úı aınalasyna aǵashtar egilgen. Olar sharbaq syrtyna shyǵyp kóshe boıy arnaıy otyrǵyzylǵan alleıa sııaqty. Keıbir kóshelerde bıik terekterdiń, sámbitaldardan túsken qoıý kóleńke únemi bolatyn sııaqty. Shymkentti aralap shyǵyp taly, aǵashy joq birde bir aýlany kezdestirmedim». Odan bir jyl keıin kelgen ataqty sýretshi V.V. Vereshagın qala týraly mynadaı jazba qaldyrǵan: «Shymkent baýlardyń astynda qalǵan. Alystan tek aǵash teńizi jáne jartylaı buzylǵan qamal basy kórinedi». Shymkenttiń orystar kelmeı turǵanda da baýly jasyl qala bolǵanyn osy jazbalar aıǵaqtap tur. Shymkent qalasynyń ataýy alǵash ret HV ǵasyrda «Zafar-name» atty Sharaf ad-Dın Alı Iazdıdiń jazba nusqalarynyń betterine túskeni belgili. Shyǵystanýshylardyń pikirinshe, bir qoljazbalarda Chımı-Kent, ekinshisinde Chamankent bolyp jazylypty. Sońǵy úlgidegi «chaman» sózi tájik pen parsy tilderinen aýdarǵanda «shym», «alań» degendi bildiredi eken. Qazirgi qazaq tilinde bul sózge jaqyn «shabyn, shabyndy, shabyndyq» degen sózder bar. Iаǵnı, keıbir kóne nusqalardaǵy Shymkenttiń Chamankent ataýy da shymdy, jasyl qala degendi bildiredi.
Shymkent ataýynyń ekinshi bóligi – kent sózi týraly ǵylymı ádebıette az jazylmaǵan. Túrki tilinde alǵash kent sóziniń maǵynasyn túsindirgen Mahmud Qashǵarı bolatyn. Ol oǵyzdarda eldimeken ataýy, al jalpy, túrik úshin bul uǵym qala degendi bildiredi dep kórsetedi. Kent sóziniń etımologııasy týraly jazǵandardyń barlyǵyn qaıta tizip keltirip jatýdy artyq kórip otyrmyz. Biz tek Qurbanǵalı Halıdıdiń «Taýarıh hamsa» atty eńbegindegi myna pikirge nazar aýdarǵymyz keledi: «Qazaqtar qorshaýly eldi «qorǵan», bazarly jerdi «kent» deıdi». Iаǵnı, aımaqtyń saýda-sattyq ortalyǵy bolyp tabylatyn eldi mekenderdi qazaqtar osylaı ataǵan.
Jalpy, Qazaqstan aýmaǵynda sonaý qola dáýirine jatatyn alǵashqy qala ispetti (protogorod) eskertkish orny Kent dep atalatyny jáıdan-jáı bolmasa kerek. Keıbir ǵylymı zertteýlerde Shymkent qalasynyń orys derekterinde alǵash atalýyn ádette HIH ǵasyrǵa jatqyzady. Bul – qate kózqaras. Biz osydan 20 jyldaı buryn kórsetkenimizdeı, Shymkent qalasy alǵash 1691 jyly orys qujatyna Chımyget úlgisinde qaǵaz betine túskenin jazǵan bolatynbyz (Qojaev M. Shymkent HVII ǵasyrda // Jibek joly jýrnaly, 1994, № 13-17). V.A.Moıseevtiń 1991 jyly jarııalanǵan «Djýngarskoe hanstvo ı kazahı HVII-HVIII vv.» atty monografııasynda jońǵar men qazaq handyqtary arasyndaǵy soǵystar sıpattala kele, 1691 jyldyń naýryz aıynda jońǵar elshileri Aıýka-Kashka men Ochın-Kashkanyń Irkýtsk qalasynyń bastyǵy L.I. Kıslıanskıımen bolǵan áńgime baıandalady. Onda elshiler jońǵar qontaıshysy Qaldannyń lamaıstik dindi taratý maqsatymen qazaq jerine jasalǵan joryǵyn baıan etedi. Aıýka-Kashka men Ochın-Kashka osy soǵys barysynda qazaq hany Táýkeniń birneshe qalany basyp alǵany, olardyń ishinde Saıram, Menkent, Qaraspan, Chımyget, taǵy basqalar ekeni atalady. Osy on bir qala tiziminde besinshi bolyp atalǵan «Chımyget» Shymkent ekeni kúmán týdyrmaıdy. Onyń ataýy derekke burmalanyp túsken dep sanaımyz.
Jońǵarlardyń Túrkistan qalasyn onda Táýke hannyń ózi áskermen otyrýyna baılanysty ala almaǵany, Tashkent óz erkimen qaqpasyn ashyp alym salyq tólegennen aman qalǵany, elshiler basqa atalǵan qalalardyń barlyǵy qarsylyq kórsetken soń talqandalǵanyn, tutqynǵa Táýke hannyń bir uly túskenin habarlaıdy. Iаǵnı, jońǵar shapqynshylyǵy kezinde shymkenttikter basqa qalalyqtar sııaqty jaýmen aıanbaı soǵysyp sol úshin qalanyń qıratylǵanyn baıqaı alamyz. Osy derekte – Shymkent aýyl-qystaq emes, qala, shahar retinde atalýymen qundy. Ońtústiktegi qalalardyń órkendeýine Táýke han tusynda kóp jaǵdaı jasalsa kerek. Búkil qazaqtyń memlekettik máselelerin talqylaý úshin qazaq elıtasy Túrkistanda, Shymkent, Saıramnyń qasyndaǵy Mártóbede jınalyp otyrǵan. N.I. Grodekovtyń qazaq bılerinen jazyp alǵan málimetterinde «Úsh júzdiń úsheýi de jyl saıyn keńesý úshin Mártóbeniń basyna jınalatyny» aıtylady. Iаǵnı, Shymkent qalasy orys derekterinde Qazaq handyǵy dáýirinde, dálirek aıtsaq, HVII ǵasyrda, Táýke han kezindegi oqıǵalarǵa baılanysty atalǵan tárizdi. Shymkent HVIII ǵasyrdyń basynda Tashkenttik saýdager N.Alımovtyń málimetinde Saıramnan keıin atalǵan Chımın atty qala bolyp keltirilgen.
Chımın Shymkenttiń qaǵazǵa burmalanyp túsken ataýy. Onda ol Uly júz hany Jolbarys (1720-1739) alym-salyq jınaıtyn qalalar tiziminde atalady. Muny biz qazirshe orys derekterindegi Shymkenttiń ekinshi atalýy dep túsinýimiz kerek. Bul qala HVIII ǵasyrda da qazaq handaryna qarasty bolǵany qujattarda naqty kórsetýimen de mańyzdy. Al 1758-1759 jyldary Qazaq eline kelgen qytaı ókilderiniń esepterinde Ćimken úlgisinde jazylǵan. Qazaq aýyz ádebıet úlgilerin jınaýshy Ábýbákir Dıvaev ataqty qazaq aqyny Maılyqojadan jazyp alǵan «Shora batyr» týraly tarıhı áńgimede Shymbastaý degen jerdi atap, ony Shymkent qalasy dep kórsetedi. Osy shyǵarmada áýlıe Muhammet Dárýish ata atalady. Mundaı áýlıeniń kesenesi Shymkent shaharynda bolǵanyn, keńestik dáýirde ony jermen jeksen etip buzyp tastaǵanyn kópshilik bile bermeıdi. Shymbastaý da jasyl, shymdy jer ekeni, onyń Shymkenttiń bir ataýy ekeni baıqalady. Iаǵnı, joǵaryda keltirilgen mysaldardyń barlyǵy Shymkent ataýynyń shyǵýy, onyń tirshilikke óte jaıly sýy mol, shymdy jerde ornalasqanyn kórsetip tur.
Shymkent ataýy Kenesary kóterilisine qatysty 6 maýsym 1840 jylǵy jazylǵan qujatta kezdesetinine de nazar aýdarǵymyz keledi. Bul orys ákimshiligine Tokın bolysy sultanynyń hat jazýshysy Qudaıqul Maılybaevtyń Kenesaryda tutqynda bolǵany, osydan Sozaq, Tashkentke qarasty biraz jerlerdi sharlap shyqqany baıandalatyny onyń jazbasha túsiniginde kezdesedi. Osy qujatta ol «búlikshil» Kenesary qazir Chım qalasynda dep kórsetedi. Qujat tilimen sóılesek, «Mıatejnık Kenesary, kak on slyshal, ýdalıaetsıa nyne v predely Hıvy, opasaıas presledovanııa otrıadov, ı nahodıtsıa nyne v gorode Chıme». Bizdiń pikirimizshe, osy jerde atalǵan «gorod Chım» degen ataý Shymkentke saı keledi. Qazir de Shymkentti Shym qala dep ataý kezdesedi. Al HIH ǵasyrdaǵy qoqandyq «Tarıh-ı Shahrýhı» atty jazba derekte «Eski-Shymkent» atalady. Osyǵan qaraǵanda Eski Shymkentpen qatar Jańa Shymkent bolýy tıis. Bular qazirgi Shymkenttegi jańa shahar men eski shahar sııaqty qala bólikteri bolǵan dep túsinýimiz kerek.
Shymkent qalasynyń ertedegi aty keıbir zertteýshilerdiń pikiri boıynsha Nýdjıkent (keıde Nýjket úlgisinde), qytaı derekterinde osy qala ornalasqan aımaq shahar atymen Nýchıszıan dep atalypty. «Qazaqstan tarıhy týraly qytaı derektemeleriniń» I tomynda «Da Tan Sııýı szı» atty eńbekti aýdarýshy jáne túsiniktemelerin jazǵan S.Suńǵytaıdyń pikirinshe, Nýchıszıan, Nýshısze, Sınchen, Sıaoshıgo (Kishi Shash) ataýy arab-parsy derektemelerindegi Nujakath (jańa qala), Nujabahkend (aqsúıekter qalasy) degenderge saı keledi. Bul qala orny qaı jerde, qazirgi qaı qalaǵa saı keledi degen suraqqa qytaı ǵalymdary qazirgi Shymkent nemese Tashkent túbindegi Hanabad qalasy bolýy múmkin dep joramaldaıdy eken. Shymkent qalasynyń kóne ataýlaryna nazar salǵanda ataqty aqynymyz Maılyqojanyń myna joldaryna erekshe kóńil bólý kerek: «Jeti kenttiń bireýi Shymkent penen Saıramy». Shymkent qalasyn Jeti kenttiń bireýine jatqyzý – buryn zerttelmegen másele. Alaıda, naqty derekterdegi málimetter Jetikent bizdiń Ońtústik Qazaqstan aımaǵynda bolǵanyn kórsetedi. Ony Shádi tóreniń Abylaı han Tashkentke joryq jasamaı turyp Jeti kentti ózine qaratqany tómendegi óleń joldarynan baıqalady: «Tashkenniń Shymkent shahary jolynda edi, Ákimi ózi bastap alyp keldi. Ordaǵa Abylaı handy túsirip, Neshe kún bar qosynǵa taǵam berdi. Shymkentte qarar alyp az kún turyp, Odan da júrip ketti jolǵa kirip. Tashkende farmanashy Abylaı hannan, Turady jansyzdardan habar bilip. Hanmenen uryspaqqa kóńili ketti, Bekitip darbazasyn mehkam etti. Shahardyń ár shetine top ornatyp, Ár túrli aspaptaryn qup túzetti. Baǵzynyń uryspaqqa kóńili ketti, Baǵzysy qaramaqty qabyl etti. At qoıǵan Hojanııaz bir qarııasy, Bul túrli halyq ishinde sóz kórsetti. Abylaı han jeti kentke buryn keldi, Uryspaı onyń halqy úkimine endi». Sh.Ýálıhanov Abylaıdyń Tashkent jáne Hodjentpen soǵysy barysynda onyń Jeti kentti alǵanyn jazdy: «ývenchalas vzıatıem semı gorodov». HIH ǵasyrdyń basynda orystar jasaǵan jáne «Izobrajaıýshýıý step prılegaıýshýıý k Rossııskoı granıse ı zanımaemýıý Kırgız-kaısakamı bolshoı, sredneı, ı maloı ordy...» degen kartada Arys pen Badam ózeni ortasynda qala belgisi salynyp ony «gor. Jıty Kent» dep kórsetken. 1867 jyly Shymkent ýezi týraly jazylǵan orys tildi bir maqalada osy aımaqta «Djetykend (semıgrad)» atty qalalardyń bary, olarǵa Shymkent, Saıram, Mankent, Qarabulak, Qaramurt, Sýltanrabat, Djanganglyk jatatyny kórsetiledi.
Iаǵnı, Jetikent dep Shymkent jáne onyń aınalasyndaǵy eldi mekender atalǵan. Jetikent ataýyn Muhammed Haıdar Dýlatı shyǵarmasynan da kezdestirdik. «Tarıh-ı Rashıdı» eńbeginde temirlik bıleýshi Ábý-Saıd Moǵolstanda ózin jaqtaýshy Júniske 1457-1458 jyldary ıelikke Iatıkentti bergeni aıtylady. Ǵylymı ádebıette bul qala Ferǵananyń shyǵysynda dep sanalady. Ferǵanada shynymen attas qala bolǵan, ol soǵdysha Haft-deh, ıaǵnı «Jeti eldimeken» delingen. Alaıda, Ortalyq Azııanyń ortaǵasyrlyq tarıhynda attas qalalar, aımaqtar kezdesedi. Mysaly, Otyrardaǵy Farabtan basqa Ferǵanada taǵy Farab qalasy bolǵan. Qadyrǵalı Jalaırı eńbegindegi Iettı-Kent atty qala týraly mátinge qarasaq, (N.N. Mınǵýlov aýdarmasy boıynsha) onda Shý, Talas, Ystyqkól, Tekelik, Almalyq, Ile, Qaratal atty sý-ózender atalyp, Ietıkent sol tarapta dep kórsetiledi. Atalǵan ózenderdiń birde-birin Ferǵanaǵa jatqyzý múmkin emes. Iаǵnı, bul jerde atalyp otyrǵan Ietıkent-Jetikent Talas ańǵaryna, Jetisýǵa jaqyn.
Rasynda, Shymkent pen onyń aınalasynda ornalasqan eski qalalar aımaǵy Talas ózeni ornalasqan Jambyl oblysymen shekaralas jer. Bizdiń pikirimizshe, Jetikent dep bir qalany emes, kóp qalalar shoǵyrlanǵan aımaq atalǵan. Qazaqstanda Jetijar dep naqty jetiden kóp jary bar jerdi, Jetikól dep kóp kólder bar jerdi belgilegen. Jetisý degen ataýdyń ózi naqty jeti ózeni bar ólkeni belgilemeıdi, ol sýy, ózeni kóp aımaqty belgileıdi. Arys pen Badam arasy kóne qalashyqtar qaldyqtary kóp aımaq ekeni belgili. Býddalyq monah Sıýan-Szannyń 629 jyly Úndistanǵa jasaǵan saıahatynyń jazbalaryna nazar salsaq, Taraz, Aqsý, Kúngý men Tashkent arasyndaǵy aımaqty sıpattaı otyryp, muny Nýdjeket memleketi dep sýretteıdi. Qytaı derektemesi boıynsha, «Jeri qunarly, eginshilikke qolaıly, ot-shóp, orman-toǵaı, gúl-báısheshek pen jemis-jıdekke asa baı, sondaı-aq, tym qundy baǵalanatyn júzim de kóp óndiriledi. Bul elde júzge tarta eldi meken (kent) bar, olardyń árqaısysynyń óz bıleýshisi bar. Ár qalanyń (kenttiń) óz bıligi ózinde, bir-birine ózara táýeldi emes. Ár qalanyń óz aldyna jeke shekarasy bolǵanymen, alaıda, olar birtutas Nýjket memleketi dep atalady». Tabıǵı ortasy Shymkent qalasy men onyń aınalasyna dál keletini baıqalady.
Taıaýda shyǵystanýshylar Atyǵaev pen Jandosova Iranda saqtalǵan Alam-ara-ıı Shah Ismaıl Safavı qoljazbasynda qazaqtyń hany Qasym «myńdaǵan qala men eldimekender bar» aımaqqa óz ákimderin qoıady jáne ol dalalyq aımaqtyń ońtústiginde, Tashkent pen Barkentke deıingi aýmaqta degen málimet tapty. Iаǵnı, bul «myńdaǵan qala men eldi mekender bar» aımaq Tashkentpen shekaralas jatqan qazirgi Ońtústik Qazaqstan jeri, onyń qalalary. Endi myna baılanysqa nazar salaıyq. Eski qytaı jazbalaryndaǵy «júzge saı eldimekeni – kenti bar aımaq» – Nýjket, qazaqtyń kónekóz zııalylary aıtqan kóp kentti, kóp eldi mekendi aımaq uǵymyn bildiretin Jetikentke, onyń biri bolǵan Shymkentke saı kelip tur.
Iаǵnı, orta ǵasyrdaǵy derekterde keıde naqty Shymkent dep atalmasa da Jetikent degen uǵym ishinde Shymkent qalasy bar dep sanaýǵa negiz bar. Sonymen, Shymkent qalasynyń ortaǵasyrlyq jáne Qazaq handyǵy dáýirindegi ataýlary mynalar dep aıta alamyz: Chımı-Kent, Chamankent, Shymbastaý, Chımyget, Chımın, Ćimken, Shymqala, Nýchıszıan, Nýshısze, Sınchen, Sıaoshıgo, Nujakath, Nýjket, Jetikent, Ietı-Kand, Ietı-Kent. Bul ataýlar sheteldik elshilerdiń, saıahatshylardyń, qyzmetshilerdiń tilderine oraı ózgertilip otyrǵan. Jańa tabylǵan derekter Shymkent qalasynyń Qazaq handyǵy quramyna HVI ǵasyrda Qasym han tusynda qaraǵanyn kórsetedi. Qazirgi belgili bolǵan tarıhı málimetter Shymkenttiń Táýke han, Jolbarys han, Abylaı han bılik júrgizgen kezeńderde belgili qala bolǵanyn aıǵaqtap tur.
Muhtar QOJA,
tarıh ǵylymdarynyń doktory, Q.A.Iаsaýı atyndaǵy Halyqaralyq qazaq-túrik ýnıversıtetiniń professory,
Erjan ESJAN,
tarıh ǵylymdarynyń kandıdaty, Otyrar memlekettik arheologııalyq qoryq-murajaıynyń dırektory.
Ońtústik Qazaqstan oblysy.