SALT-DÁSTÚRDI BURMALAMAIYQ

Qazaq salt-dástúrge baı halyq. Sonyń biri – kelin kelgende “Beta­­­shar” aıtý. Birden aıtaıyq, betashar bul izgilik pen ıbalyq, ımandylyq belgisi desek, salt-dástúr boıynsha beta­shardy sal-serilerdiń biri aıtyp, kelinge eń jaqyn nemese sol eldiń syı­ly adamdaryn ǵana tanystyryp, ıilip sálem bergizedi. Sońynda kelin­niń betin ashady. Osynyń ózinde úlken ımandylyq, jańa túsken jas kelinge degen izet jatyr. Alaıda, búginde osy betashardyń maǵynasy ózgerip ketti. Olaı deıtinim, betashar aıtýshylar ortaǵa aqsha salynatyn tabaq tolsyn deı me, álde aty atal­maǵan quda-qudaǵı, alys-jaqyn týys renjip qalar degendikten be, áıteýir báriniń aty-jónin tizbelep shyǵady. Eń soraqysy sol, aty atalǵan adam­nyń bári ortaǵa qoıǵan tabaqqa aqsha salady. Bul qaı­dan shyqqan dástúr? Betashar aıtýshy­lardyń biri Bolat Qamzın degen aza­mat óz oıyn bylaısha sabaqtaǵan. – Osydan jıyrma jyl buryn qolyma qara dombyrany alyp, tuń­ǵysh ret betashar aıttym. Toı ıesi yrym etip bir jeıde kıgizdi. Ol kezde ta­baq ustap, aqsha salý degen múlde joq bolatyn. Menińshe bul basqa ult­tan kelgen dástúr. Tabaqqa túsken aq­shany bólise almaı talasqan áıelderdi qanshama ret kózim de kórdi – deıdi ol. Endi Seıit Kenjeahmetulynyń “Jeti qazyna” kitabyna úńilsek, onda betasharǵa bylaı anyqtama berilipti. “Jańa túsken kelindi betashar dástúri jasalmaı eshkim kóre almaıdy. Ony kórý úshin ádeıi betashar jasalady. Oǵan toıǵa jınalǵan týys-týǵandar tegis qatysady. Munda “Betashar” jyry aıtyla otyryp, kelinge onyń atasy, enesi, basqa týystary tanys­ty­rylyp, kelin olarǵa sálem jasaı­dy. Sálem jasaǵan adamdar kórimdik beredi. Bet ashatyn jigit án-jyrdy jeldirte, kóńildi jyr tógýi kerek. Kelin keldi, kórińiz, Kórimdigin beri­ńiz, Anaý, mynaý demeńiz. Túsin aı­typ qoıyńyz, – dep bastaǵan ánshi jigit jas kelinniń atalǵan jaqyn­da­ryna laıyq ázil-qaljyńdaryn ara­las­tyra kórimdik surap, jurtty kó­ńildi kúlkige qaryq qylady. Betashar toıdyń basy ári sáni, jas kelinniń jańa ómirge bet al­ǵanyn bildiretin qy­zyqty, saltanatty jaqsy dástúr­ler­diń biri”. О́zińiz kórip otyrsyz, munda da ortaǵa tabaq qoıy­lyp, oǵan aqsha salynady dep jazyl­mapty. Endeshe, bul qaıdan shyqqan ádet?! О́kinishke oraı, bizdiń qazaqta mundaı dástúr joq edi ǵoı dep jurtqa ónege aıtyp jatqan taǵy eshkim joq. Qaıta osy ortaǵa aqsha salý kezinde “О́zinde barmen kózge uryp” kórinip qalǵysy keletinder de boı kórsete bas­taǵan sııaqty. О́tkende bir toıda aý­qat­ty adamnyń “men tabaqqa myń dol­lar tastaımyn” dep elirgenin de kózimiz kórdi. Eger jastarǵa syı-sııapat jasaý kerek bolsa, tabaqqa tastaımyn demeı-aq, ony jastardy quttyqta­ǵanda atap bergeni jón emes pe? Jurt aldynda, jańa túsken kelin aldynda baıly­ǵyń­dy kórsetýdiń qajeti qansha?! “Qaınaǵa ımandy bolmaı, kelin ıbaly bol­maı­­dy” degen qazaqtyń sózin umytpaıyq. Raýshan NUǴYMANBEKOVA.