Týǵan jerge týyn tigip, halyqtyń qurmetine bólengen, eldiń taý tulǵaly asyl azamaty atanǵan Jetisý ólkesiniń túlegi Serik Kátenuly Baıbatyrov týraly áńgimeniń ózegi ózgeshe. Ol, mine, 40 jyl boıy zańdylyqty saqtaý salasynda adal ári qajymaı-talmaı qyzmet istep keledi. Onyń qyzmetine tán bolǵan qasıetti nárse – tereń bilim, joǵary kásipqoılyq, tańdaǵan isine degen adaldyq pen shynaıy ynta-yqylas. Belgili bir sheshim qabyldaýdaǵy senimdilik pen saýattylyq, jan-jaqty habardarlyq, bilimdiligin únemi jańartyp, damytyp otyrý – zańger Baıbatyrovtyń jumys stıliniń ereksheligi.
Ádette qyzmetiniń joǵary dárejesine jetip, onyń bıigine kóterilý úshin barlyq baspaldaqtardan ótý kerek. Ol úshin jandy janyp, ter tóge eńbek etý kerektigin jaqsy túsingen Serik Baıbatyrov ýnıversıtetti bitirgennen keıin qyzmetin alys aýdannan bastady. Ol 1975 jyly sol kezdegi Taldyqorǵan oblysynyń Gvardııa aýdandyq sotyna sýdıa bolyp bardy. Bul kezde Serik 26 jasta ǵana edi. Sóıtip, búkil eldegi eń jas sýdıalardyń biri atandy.
О́tken jyldarǵa kóz jiberip, aýdannyń halyq sýdıasy, aýdandyq sottyń tóraǵasy, qalalyq, oblystyq sottardyń tóraǵasy, Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń tóraǵasy bolyp qyzmet atqarǵan ártúrli sýdıalyq eńbek jolyna taldaý jasaǵanda onyń anyq kóz jetkizgeni – kóp jyldyq jemisti jumysynyń negizi osy Gvardııa aýdandyq sotynda qalanǵan eken. Dál osy aýdanda jergilikti turǵyndar jas jigitti halyq sýdıasy etip saılap, oǵan joǵary senim kórsetti. Dál osynda ol jarqyn jolyn bastap, sýdıalyqtyń qyry men syryn úırendi. Ár adamnyń taǵdyryn óz júreginen ótkizip, ádil sheshim shyǵarýdy kózdedi. Bul jaýapkershiligi mol úlken iste usaq-túıektiń bolmaıtynyn uǵyndy. Osylaısha, tájirıbe jınaqtalyp, sheberlik ósti. Sot prosesin júrgizýdiń nebir qupııa syrlaryna qanyqty. Kún men aılar óte kele ol qylmystyq is bolsyn, meıli ol azamattyq, bolmasa ákimshilik, ózge de ister bolsyn, sýdıa óziniń kásibı deńgeıin jetildirip, senimdilikke jetetinine kóz jetkizdi. Sonyń aıǵaǵy – Serik Kátenulynyń 35 jyldyq sýdıalyq qyzmetinde birde-bir keri qaıtarylǵan is nemese ózgertilgen úkim bolmapty. Bul sot tájirıbesinde óte sırek kezdesetin oqıǵa.
О́ıtkeni, ol sonaý bir qıyn-qystaý jyldary quqyq qorǵaý organdary qylmys ataýlyǵa qarsy turyp, tıisti quqyqtyq tártip ornata bildi. Árıne, bul salada qıyndyqqa qaıyspaı qarsy turǵan, óziniń mártebeli mamandyǵyn ómiriniń máni etip, ony týdaı joǵary kótergen naǵyz kásipqoılar qalǵan bolatyn. Serik te sondaılardyń qatarynda edi. О́z qyzmetin tómennen – aýdandyq sottan bastap, quqyq qorǵaý júıesiniń problemalaryn jaqsy bilgen ol keıinnen ony reformalaý kezinde Prezıdenttiń ózi senim bildirgen kásipqoı zańgerlerdiń biri boldy. Ony keıipkerimizdiń Taldyqorǵan oblysynyń Gvardııa jáne Qaratal aýdandyq sottarynyń tóraǵasy, Taldyqorǵan oblystyq ádilet basqarmasynyń bastyǵy, Almaty qalalyq jáne Almaty oblystyq sottarynyń tóraǵasy, elimizdiń Joǵarǵy Soty janyndaǵy sot ákimshiligi jónindegi komıtettiń tóraǵasy, qyzmetteri anyq dáleldeıdi. Keıin Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń tóraǵasy, respýblıka Sýdıalar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy bolǵan qyzmetterdiń bárinde de Serik Baıbatyrov zańǵa qyzmet etýdi, sot júıesin nyǵaıtý, onyń mártebesin arttyrý, materıaldyq-tehnıkalyq bazasyn jaqsartý úshin óziniń kásiptik jáne qyzmettik boryshyn adal atqarýdy aldyna maqsat etip qoıdy, ári sol úshin kúresti.
1990 jyly keıipkerimizdi Taldyqorǵan oblystyq ádilet basqarmasynyń bastyǵy etip taǵaıyndaıdy. Osy qyzmette bolǵan bir jyldyń ishinde ol óziniń burynǵy qyzmettesteri on jyldar boıy isteı almaǵan talaı sharýany tyndyrady. Kóptegen aýdandyq, qalalyq sottarǵa kúrdeli jóndeýler júrgizip, olar jańa, jumys isteýge yńǵaıly ákimshilik ǵımarattarǵa aınalady. Sot úıleri alǵashqy kompıýterlermen, jańa jıhazdarmen jabdyqtalady. 2001 jyly S.Baıbatyrov Sot ákimshiligi jónindegi komıtettiń tóraǵasy qyzmetine kiriskende de Pavlodar, Shyǵys Qazaqstan jáne Almaty oblystaryn aralap, aýdandyq sottarda, tıisinshe oblys ortalyqtary men Almaty qalasynyń barlyq sottarynda bolady. Alǵan áser kóńil kónshitpeıtin edi. Sottardyń, shamamen alǵanda, 70 paıyzynyń ǵımarattary atyna zaty saı bolmaı shyqty. Tıisti atqarylǵan sharalardyń nátıjesinde sottardy materıaldyq-tehnıkalyq jaǵynan qaıta jaraqtandyrý arqyly ol Elbasynyń nusqaýlaryn tikeleı oryndap shyqty.
Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesi halyq depýtattarynyń saılaýynda jeńiske jetýi Serik Kátenuly ómirindegi eń mańyzdy kezeńderdiń biri boldy. Ol saılaý qarsańyndaǵy qatań taıtalas, básekelestik jaǵdaıynda ótken kúreste óziniń 10 qarsylasyn basyp ozyp, jeńiske jetti. Bul balamaly negizde ótken saılaýda depýtat bolyp saılanǵan eń alǵashqy aýdandyq sýdıalardyń biri bolǵan edi. Sóıtip, ol Joǵarǵy Keńestiń halyq depýtaty bolǵan kezde halyqtyń seniminen shyǵýǵa umtyldy. Joǵarǵy Keńeste júrip ol talaı tulǵaly azamattarmen, joǵary kásipqoı juldyzdar shoǵyrymen kezdesip, jaqynyraq tanysýyna týra kelgen. Olardyń ómirlik tájirıbeleri men berik ustanymdary qyzyqtyryp, kóp nárseni úırendi.
Ulttyń bolashaq kóshbasshysy bolatyn Nursultan Nazarbaevty alǵash ret sonda kórgen. Bul kezde Nursultan Ábishuly Qazaqstan Kompartııasy Ortalyq Komıtetiniń birinshi hatshysy edi. Onyń jurtty uıytyp tyńdata biletin sheshendigi tánti etetin. 1990 jyldyń 24 sáýirinde on ekinshi saılanǵan Qazaq KSR Joǵarǵy Keńesiniń birinshi sessııasy jumysyn bastady. Onyń jumysyna 340 halyq depýtatynyń qatarynda Serik Baıbatyrov ta qatysty. Dál osy sessııada Nursultan Nazarbaev Qazaq Keńestik Sosıalıstik Respýblıkasynyń Prezıdenti bolyp saılandy. Qazaqstannyń Tuńǵysh Prezıdentiniń tikeleı basshylyǵymen osy tarıhı sessııada Qazaqstan memlekettiligi men táýelsizdigi úshin negiz bolǵan qujattar talqylanyp, qabyldandy. Aıtýly osy Parlament qazan aıynyń 25-inde «Qazaq KSR-niń memlekettik egemendigi týraly» Deklarasııany jáne 1991 jylǵy 16 jeltoqsanda «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» Konstıtýsııalyq zańdy qabyldady. Osy Joǵarǵy Keńes 1993 jylǵy 28 qańtarda táýelsiz Qazaqstannyń tuńǵysh Konstıtýsııasyn qabyldady.
Osy negizgi zańdylyq aktileriniń, sondaı-aq ózge de kóptegen zańdardyń talqylanyp, qabyldanýyna Serik Baıbatyrov belsene qatysty. Sol kezdegi eń mańyzdy saıası oqıǵalardyń bel ortasynda boldy. Halyq depýtaty retinde Serik Kátenuly jańa mańyzdy saıası qujattardyń árbir baby tóńireginde qandaı pikirtalastardyń órbigenin óz kózimen kórdi. Joǵarǵy Keńeste belgili ǵalymdar, zańgerler, qoǵam qaıratkerleri jańa qyrynan ashylyp, tolǵaqty oılaryn ortaǵa saldy. Osynda óziniń stýdenttik kezinen bergi ustazy akademık Salyq Zımanov asqan biliktiligimen ári tamasha sheshendigimen jarqyrap kórindi. Ol Táýelsizdik deklarasııasynyń jobasyn ázirleý jónindegi komıssııany basqarǵan bolatyn. Salyq Zımanov mańyzdy saıası qujat bolyp tabylatyn «Qazaqstan Respýblıkasynyń memlekettik táýelsizdigi týraly» konstıtýsııalyq zańnyń jobasyn jasap, qabyldaýǵa erekshe belsendilik tanytty. Sóıtip, Deklarasııa men konstıtýsııalyq Zań táýelsiz memlekettiń konstıtýsııalyq-quqyqtyq irgetasyn qalady. Osy irgetasty qalasýǵa halyq depýtaty Serik Baıbatyrov ta óziniń laıyqty úlesin qosty. Jańa memleketti qurýǵa qatysýdan artyq qyzmet te, abyroı da joq shyǵar, sirá!
Bul jaǵdaı qoǵam ómiriniń zańdylyǵy da bolar. Osy uly maqsatqa jetý jolynda balalyq shaqtan bastalǵan umtylys pen talmaı izdenis, qaısarlyq pen batyldyq, ter tógip eńbek etý, ómirdegi bar jaqsyny boıyna sińirip, ony tıimdi paıdalana bilý ony alǵa jeteledi. Bir belesten ekinshi beleske kóterildi. Qyzmet baspaldaqtary da bıikteı berdi. Osy jolda qıyndyqtar men kedergiler de az kezdesken joq. Ásirese, aýdandyq sot sýdıalarynyń jumysynda mundaı jaılar jetip-artylady. Sonyń biri – bılik tarapynan qysym jasaýshylyq, ártúrli qońyraý shalýlar, sot isine zańsyz aralasý sııaqty jaǵymsyz is-áreketter. Bul jaılar Taldyqorǵan óńirinde aýdandyq sottardyń sýdıasy bolǵan kezinde jıi kezdesken. Ol kez partııalyq óktemdiktiń yqpaly kúsheıip turǵan shaq. «Aıttym boldy, kestim úzildi» degen zaman. Serik te osy partııalyq kúshtiń qysymyn kórgen. Alaıda zań álippesin berik ustanǵan ol talaıdyń arynyn basyp, alshańdaýyna yryq bermeı toqtatqan edi.
Onyń jumys tájirıbesinde kezdesken osyndaı qıyn oqıǵalardyń keıbireýleri mynadaı: Panfılov qalasynyń (qazirgi Jarkent) et kombınatynda urlyq jasalynǵan degen kúdikpen is qozǵalady. Ony oblystyq prokýratýranyń aıryqsha mańyzdy ister jónindegi tergeýshisi júrgizedi. Is boıynsha segiz adam kináli dep tabylady. Qylmystyq istiń aýqymdylyǵy men kúrdeliligi sonshalyq – 65 tom jınaqtalyp, 258 adam kýálikke tartylǵan. Kóp tomdy bul is kórshi Gvardııa aýdandyq sotyna túsedi. Nege sol Panfılov aýdanynyń ózinde qaralmaǵan? Onyń kóp jyldyq jumys ótili bar tájirıbeli sýdıaǵa tapsyrylmaı, bir jarym jyl ǵana jumys istegen jas sýdıaǵa qaraýǵa jiberilgeni nesi? Sóıtse buǵan sebepker sol aýdandaǵy ataqty mıllıoner kolhozdyń tóraǵasy, Sosıalıstik Eńbek Eri, Joǵarǵy Keńestiń depýtaty Nıkolaı Golovaskıı bolyp shyǵady. Sońynan málim bolǵanyndaı, ol bedelin paıdalanyp, kombınatty basqarǵan óziniń burynǵy kúıeý balasyna jala japqyzyp, ony jazalamaq bolǵan eken. Elge belgili tóraǵa Panfılov aýdandyq sotyna senimsizdik bildirip, istiń ózge aýdanda qaralýyn ótingen. Biraq qylmystyq is dep sanalǵan bul oqıǵanyń búge-shigesin aqtara qaraǵan sýdıa Serik Baıbatyrov kináli delingen adamdardyń bárin de sot zalynan bosatyp jiberedi. Olardyń qyzmet babyn durys paıdalanbaǵany, jumysta salaqtyq tanytqany ǵana anyqtalady da, shartty túrde jazaǵa tartylady. Sóıtip, jas sýdıa quryǵy uzyn bedeldi adamnyń jeteginde ketpeı, ádil zańǵa súıenedi. Buǵan moıynsunbaǵan N. Golovaskıı respýblıka partııa uıymynyń Ortalyq Komıtetine shaǵymdanady. Arnaıy kelgen komıssııa S.Baıbatyrov qaraǵan isten eshqandaı kemshilik tappaı, úkim durys shyǵarylǵanyn anyqtaıdy. Osylaısha jeńis kúshtiniń jaǵynda emes, shyndyqtyń jaǵynda bolyp shyǵady.
Sot júıesinde uzaq jyldar jemisti qyzmet atqarǵan Serik Baıbatyrovty 2000 jyly Elbasynyń ózi shaqyryp alyp, Joǵarǵy Sottyń tóraǵasy qyzmetine laıyqty kórip otyrǵanyn aıtqan. Alaıda onyń bul usynysyn ártúrli sebepterge baılanysty qabyldaı almapty. Bul jóninde ol «Egemen Qazaqstan» gazeti (2011 jyl 16 jeltoqsan) tilshisiniń qoıǵan suraǵyna bylaı dep jaýap bergen: «Shyndyǵynda da, árkim úshin qandaı is bolsa da, jaýapkershilik júgin sezinýdiń mańyzy zor. Árıne, bul sheshim meniń kásibı biliktiligim nemese jınaqtaǵan tájirıbem ózgelerden tómen degen sóz emes. Másele, árkimniń ózine syn kózben qaraı bilýinde. О́z basyn ǵana oılamaı, ózińe kómek qolyn sozyp, jaqsylyq jasap otyrǵan adamnyń jáne ol Memleket basshysy bolsa, onyń abyroıyna ıneniń jasýyndaı da daq túsirmeýdi oı eleginen ótkizýdi ózimniń azamattyq paryzym, óz boryshym dep eseptedim», dep aǵynan jarylypty.
Serik Kátenuly sońǵy birneshe jyl boıy Qazaqstan Respýblıkasy Áskerı sotynyń tóraǵasy qyzmetin atqardy. Áskerı sotta azamattardyń konstıtýsııalyq quqyqtaryn zań talabyna sáıkes tıimdilikpen qorǵaý baǵytynda birqatar sharýalar tyndyryldy. QR «Áskerı qyzmetkerlerdi jáne olardyń otbasy múshelerin áleýmettik qorǵaý jáne olardyń statýsy» týraly zańyna oraı sotqa júginýshiler tarapynan shaǵym-aryzdardyń azaıýy atqarylǵan jumys nátıjesinen habar beretindeı. Ásirese, áskerı sottar shyǵarǵan sheshimder arasynda jazyqsyz jábirlengenderge arasha túsip, olardy aqtap alý baǵytynyń basym bolýy quptarlyq jaıt. Osylaısha respýblıkanyń sot júıesinde qajymaı-talmaı eńbek etken Serik Baıbatyrov sońǵy jyldary QR Sýdıalar qaýymdastyǵynyń tóraǵasy qyzmetin atqarýda. Ol sot salasynda uzaq jylǵy qyzmeti úshin «Qurmet» ordenimen marapattaldy.
Ádette, adamnyń dúnıege kelgen jeri magnıtteı tartyp turady. Kindik qany tamǵan topyraq ár adam úshin qasıetti, ystyq. Sondyqtan bolar, Serik te týǵan aýylyna aýyq-aýyq atbasyn buryp turýdy ádetke aınaldyrǵan. Kele jatyp tóbesine bult qonǵan sulý shoqyly Sýyqtóbe taýyna súısine kóz salady. Bala kezinde geografııa pániniń muǵalimi Bazarbaı aǵaıy bastap búkil synyp oqýshylarynyń taý basyna shyqqandary eske túsedi. Aýyl shetindegi móldirep aǵyp jatqan bulaqtyń qasyna kóligin toqtatyp, onyń sýynan qos alaqanyn toltyra urttaǵandy unatatyny bar. Bal tatıdy-aý! О́zińdi aıalap ósirgen aýyldyń muń-muqtajyna qaraılasý da bir ǵanıbet. Ana jyly eski mektep tozyp, ornyna jańa mektep salyndy. Qarjy jetpeı, sol mekteptiń sport zaly salynbaı qalǵan edi. Serik oblystyq sottyń tóraǵasy qyzmetinde júrgende sol kezdegi Almaty oblysynyń ákimi Shalbaı Qulmahanovqa aıtyp, sport zalyn saldyrýǵa qarjy bólgizdi. Jol jóndeý máselesine de kóńil bóledi. Sonaý qazaq-qalmaq soǵysy kezinde bıligimen de, erligimen de el esinde qalǵan Tileý, Jarylǵap babalaryn eske alyp, as berip, toıyn ótkizýge de muryndyq bolyp, kásipkerlerdi, jurtty uıymdastyrýǵa belsene aralasty. Aýyldastary da osyndaı izgilikti isteri úshin Serikteı ulyna alǵys aıtyp, maqtanysh etedi.
Jumash ARǴYMBAIULY,
Qazaqstannyń qurmetti jýrnalısi.
ALMATY.