Elordanyń 17 jyldyq damý kórsetkishteri

* Derek pen dáıek  Astana turǵyndary men qonaqtary, búkil Qazaqstan halqy Qala kúni memlekettik merekesin qýanyshpen qarsy almaq. Osy oqıǵa qarsańynda, ótken 17 jyl ishindegi Astananyń damý úrdisin sıfrlarǵa júgine otyryp, oqyrmandar nazaryna usynýdy jón kórdik. 1998 jyly Astananyń jalpy óńirlik ónimi (budan ári – JО́О́) 60533,1 mln. teńgeni qurasa, 2014 jylǵy qorytyndy boıynsha elordanyń JО́О́ aǵymdaǵy baǵalarmen 3936996,6 mln. teńgeni qurady. Halyqtyń jan basyna shaqqandaǵy JО́О́ 1998 jylǵy 186,8 myń teńgeden 2014 jyly 3573,0 myń teńgege deıin ósti. О́tken on jeti jyl ishinde JО́О́ qurylymynda aıtarlyqtaı ózgerister boldy, eger 1998 jyly qurylys pen ónerkásiptiń úlesi tıisinshe 19,2% jáne 14,7% bolsa, 2014 jyldyń qorytyndysy boıynsha ekonomıkanyń osy sektorlarynyń úlesi tıisinshe 9,4% jáne 3,8%-dy qurady. Qala ónerkásibinde negizinen alǵanda óńdeý ónerkásibi kásip­oryndary basymdyqqa ıe, 1998 jyly mundaı kásiporyndar úlesi 46,5% bolsa, 2014 jyly 83,5%-dy qurady. О́ńdeý ónerkásibiniń qurylymynda da ózgerister oryn aldy, mashına jasaý óndirisiniń úlesi 6,8%-dan 35,4%-ǵa (Astanada dızeldi lokomotıv, jolaýshylar vagony, suıyqtyqty aıdaıtyn ortalyqtan tebetin sorǵy, kompressorlar shyǵarylyp, mashınalar men jabdyqtardy jóndeý men ornatý salasynda qyzmetter kórsetile bastady), rezeńke jáne plastmassa buıymdaryn óndirý 2,1%-dan 5,8%-ǵa, qurylys materıaldaryn óndirý 17,1%-dan 26,7%-ǵa (negizinen alǵanda, betonnan, taýarly betonnan, qurǵaq qurylys qospalarynan óndirilgen qurylys buıymdary men qurylys konstrýksııalary óndirilýde) ana­ǵurlym ósti. 17 jyl ishinde ta­maq ónimderin óndirý kólemi qolda­nys­taǵy baǵalarmen 4,7 mlrd. teńgeden 22,7 mlrd. teńgege deıin artty. Elorda ekonomıkasyndaǵy oń serpin kásipkerliktiń damýyna da qolaıly múmkindik berdi, eger 1999 jyldyń sońyna shaǵyn jáne orta bıznes salasynda tirkelgen zańdy tulǵalar sany 5782 birlikti qurasa 2014 jyldyń sońynda 47240 birlikke jetti. Astana syrt­qy, sondaı-aq ishki resýrs­tar arqyly qamtamasyz etiletin ekonomıkalyq damýdyń joǵary serpinimen erekshelenedi. 2014 jyly Astanada negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalar kólemi aldyn ala derekter boıynsha 644,1 mlrd. teńgege jetip, 1998 jylǵy kólemnen 5,9 eseden astam shamaǵa asyp tústi. Osy kezeń ishinde jeke-menshik nysandaǵy kásiporyndar eń joǵary kólemdi ıgerdi. Eger 1998 jyly onyń úlesi 22,6%-dy qurasa, 2014 jyly 55,2%-ǵa deıin ósti. Sonymen qatar, menshiktiń memlekettik nysanyndaǵy kásip­oryndar men basqa memleketterdiń, olardyń zańdy tulǵalary men azamattarynyń menshigindegi kásiporyndardyń negizgi kapıtalǵa salynǵan ınvestısııalardy ıgerý qarqynynda aıtarlyqtaı tómendeý baıqaldy. Sheteldik fırmalarmen bir­lesken kásiporyndardyń qyzmeti qala ekonomıkasyna ınvestısııa tartýǵa múmkindik beretin eko­nomıkalyq yntymaqtastyqtyń bir nysany bolyp tabylady. As­tananyń tájirıbesinde qury­lys­qa qarajat salýmen qatar, teh­nologııalar, sonyń ishinde grant­tyq tehnologııa (balalar aýrý­hanalary, perzenthana­larǵa arnalǵan medısınalyq jab­dyq­tar, halyqqa jedel járdem jáne shuǵyl medısınalyq kómek kórse­tý qyz­metine qoldaý kórsetýdegi mamandandyrylǵan avtokólik­ter) berýdiń ártúrli sharalary júzege asyryldy. О́tken jyldar ishinde sheteldik ınvestorlar Halyqaralyq áýejaı, Islam mádenı ortalyǵy, dıplomatııa­lyq qalashyq obektileri, «Áziret Sultan» meshiti, Ult­tyq kitaphana, «Han Shatyr» saý­da-oıyn-saýyq ortalyǵy jáne t.b. mańyzdy obektiler qurylysyna aıtarlyqtaı qarajat quıdy. 17 jyl ishinde Astanada 3600,2 mlrd. teńgeniń negizgi quraldary iske qosyldy. Jalpy alańy 13671,3 myń sharshy metrdi quraıtyn turǵyn úı paıdalanýǵa berildi, al osy kezeń ishindegi ósim qarqyny 8,8 esege derlik artqan. Jyl saıy­n jańa jalpy bilim beretin mektepter iske qosylyp, 41 myń oqýshyǵa arnalǵan bilim oshaqtary paıdalanýǵa berildi. 17 jyl ishinde bilim berýdiń barlyq satysyndaǵy oqýshylar sany 2,4 esege óskenin eskersek, bul mańyzdy kórsetkish bolyp tabylady. 1998 jylmen salystyrǵanda bólshek saýda kólemi 15,8 esege ósip, 2014 jylǵy jedel derekter boıynsha 615170,1 mln. teńgeni qurady, bul halyqtyń ortasha jan basyna shaqqandaǵy taýar aınalymynyń aıtarlyqtaı ósýine áser etti, eger 1998 jyly ol 40,4 myń teńgeden kelse, 2014 jyly bul kórsetkish 737,9 myń teńgeni qurady. Bólshek saýda aınalymy saý­da­nyń memlekettik emes sek­to­ry esebinen qalyptastyryldy. 2014 jyly atalǵan sektor 100%-ǵa (615170,1 mln. teńge, 1998 jyly – 12,3 mln. teńge) jetti. Resmı tirkelgen kásip­oryn­dardyń bólshek saýdadaǵy taýar aınalymynyń kólemi 2014 jyly 435042,4 mln. teńgeni qurady (bólshek saýda taýar aınalymynyń jalpy kóleminiń 67,8%-y), bul 1998 jylǵy kólemnen 19,4 esege joǵary. 2011 jyldan bas­tap Qazaqstan Respýblıkasy Ult­tyq ekonomıka mınıstrliginiń Statıstıka komıteti Keden odaǵyna múshe memleketterdiń ara­syn­daǵy ózara saýda statıstıkasy boıynsha derekter jınaýdy qolǵa alǵan. 2014 jylǵy aldyn ala derekter boıynsha Keden odaǵy elderimen syrtqy taýar aınalymy 2578 mln. AQSh dollaryn qurady, bul 2011 jylǵy kólemnen 73,2%-ǵa joǵary. Bizdiń memleketimizdiń jas astanasy retinde, zamanaýı kelbeti men ınfraqurylymy bar bas qalaǵa qyzyǵýshylyq kúnnen-kúnge artyp keledi, oǵan týrızm salasyn sıpattaıtyn kóptegen kórsetkishter dálel. Qazir Astana qalasynda 160 qonaqúı (jeke kásipkerler qyzmetin qosa alǵanda) jumys istep tur. Mysaly, 2000 jyly qalada 18 qonaqúı ǵana tirkelgen (jeke kásipkerler qyzmetin qosa alǵanda) bolatyn. 2014 jyly qala qonaqúıleri 730,8 myń kelip-ketýshige qyzmet kórsetti. Astana Ońtústik jáne Ortalyq Qazaqstannyń, Batys Sibir men Oraldyń, Povolje men Reseıdiń ortalyǵymen ekonomıkalyq baılanystar arqyly negizgi kóliktik júk aǵyny toǵysatyn geografııalyq ortalyq bolyp tabylady. Búgingi Astana – respýblıkalyq avtomobıl jáne temirjoldary, áýe jelisi joldary toǵysatyn iri kólik toraby. Elordadaǵy áleýmettik-eko­nomıkalyq ósim Astana qala­syndaǵy halyq sanynyń artýyna áser etti. О́tken on jeti jyl ishinde qala halqynyń sany 300,5 myń adamnan 2015 jyldyń basynda 852,9 myń adamǵa jetti (552,4 myń adamǵa ósken), elorda halqynyń 1 sharshy metrge keletin tyǵyzdyǵy 1201,2 adamdy qurady. 17 jyl ishinde elorda halqynyń qurylymynda jynysy men jasyna qaraı eleýli ózgerister oryn aldy. Halyqtyń jalpy sanynda 0-15 jastaǵy (1998 jylǵy 23,8%-dan 2015 jyldyń basyna 26,5%-ǵa deıin, tek 2014 jyly ǵana elordada 24139 sábı dúnıege keldi) balalar úlesiniń artýy, 60 jastaǵy jáne odan asqan (10,4%-dan 6,8%-ǵa deıin) jas kontıngentiniń azaıǵany baıqaldy. Astanada osyndaı jas qury­lymy negizinen alǵanda kóshi-qon úderisi áserinen qalyptasty. Eńbekke qabiletti jastaǵy halyq sanynyń ósýi elordaǵa jumysqa ornalasý men bilim alý maqsatynda kelgender esebinen qalyptasty. 2015 jyldyń basyna eńbekke qabiletti jasqa tolmaǵan halyqtyń sany 225811 adamdy (26,5%), eńbekke qabiletti jastaǵylar – 568316 adamdy (66,6%), eńbekke qabiletti jastan asqandar sany 58755 adamdy (6,9%) qurady. Erler úlesi 1,7 paıyzdyq pýnktke ósip, (1998 jylǵy 46,6%-dan 2014 jyly 48,3%-ǵa deıin) 2015 jyldyń basyna 411582 adamdy qurady. Áıelder úlesi 53,4%-dan 51,7%-ǵa deıin ózgerdi. 2014 jyly elordada halyqtyń tabıǵı ósimi 20567 adamdy qurady, bul 1998 jylǵa qaraǵanda 15,7 esege kóp. Astanadaǵy halyq sanynyń ósýi bilim berý men densaýlyq saqtaý mekemeleriniń, ustazdar men medısına kadrlary sanynyń artýyn qajet etedi. Qalada mektepke deıingi 181 uıym jumys isteıdi, bul 1998 jylǵy deńgeıden 3,8 esege kóp, sonymen qatar tárbıelenýshiler sany 32508 balany qurap, 3,3 esege ósti. 17 jyl ishinde mektepter sany 48 birlikke artyp, 96 birlikti qurady. Memleket basshysynyń tapsyrmasyn oryndaý maqsatynda búgingi kúni qalada eki mektep – «Tuńǵysh Prezıdenttiń fızıka-matematıka baǵytyndaǵy zııat­kerlik mektebi» men «Tuńǵysh Prezıdenttiń hımııa-bıologııa baǵy­tyndaǵy zııatkerlik mektebi» ju­mys isteıdi. Mektepter daryndy bala­larǵa arnap qurylǵan. Astana qala­synyń barlyq mektepteriniń óz arse­nalynda ınteraktıvti taqtalar men mýltımedııa kabınetteri bar. JOO stýdentteriniń jalpy sany oń ser­pinge ıe, bul joǵary bilimniń be­deli men mańyzdylyq mártebesin aıǵaqtaıdy. Janar SERIKBAEVA, Astana qalalyq statıstıka departamenti basshysynyń orynbasary.