Aýyzeki sózde dabyrasy kóp, solaı bolǵan eken, búı depti, súı depti degen ybyr-sybyry mol, uzaq ýaqyt ádebı aýanǵa, tipti pendelik nıetke túrtki salyp, muhtarshyl, sábıtshil toptyń paıda bolýyna sebepshi bolǵan aıryqsha mándi qarym-qatynastyń syryn ashýǵa bel baılap otyrmyn. Mundaı taqyrypqa barýdyń ońaı emestigi qazir keıbireýlerge qısynsyz da bolyp kóriner. Alaıda, ómir sybaǵasyn ornyna qoıý maqsatyn kózdesek shyndyqtyń ýdaı ashylyǵyna qaramaı ashyq aıtatyn zaman keldi. Ony jasamasań ádeıi burmalanǵan, sanaly túrde berekesi qashyrylǵan ómir shyndyǵyn bile almaı qatelikke urynamyz.
Men bul máseleni áńgimelegende ózimniń derekke, qujatqa súıenetin ádetime baqpaqpyn. Ulylardyń et jaqyny bolmasam da biraz ýaqyt qastarynda bolyp, aqyldaryn tyńdaǵan, is-áreketterin kózben kórgen kekseligimdi de ańǵartpaqpyn.
Qazaq ádebıeti men ǵylymy tarıhynda Muhtar Áýezov pen Sábıt Muqanov ekeýiniń arasyndaǵydaı shıelenisken qarym-qatynas basqalarda joq dese de bolady. Qaısybireýlerdiki kezeńdik dyz etpe bolyp, erteńine umytylyp jatsa, bul ulylardyń áńgimesi kúni búginge deıin sozylýda. Meniń aıtyp, jazǵanymnan bári jónge túsedi dep dámelenbeımin. Alaıda, pysh-pysh áńgimelerdiń otyn óshirýge, ádeıi jasalatyn qadamdardyń tyıylýyna sebi tıse adamı mindetimdi oryndadym dep marqaıar edim.
Meniń ústelimniń ústinde “Áýezov úıi” ǵylymı-mádenı ortalyǵynyń 1997 jyly shyǵarǵan “M.O.Áýezovtiń ómiri men shyǵarmashylyq shejiresi” degen 766 bettik qalyń kitap jaıylyp jatyr. Odan basqa da Muhańa arnalǵan eńbekter kitap sóresinde tizilip tur jáne bári de oqylǵan, qajetti kezinde paıdalanylyp otyrylady. Sonymen qatar, 60 jyl arhıvten jınaǵan eńbekterim de qasymda. Muny maqtan úshin emes, shyndyqty aıtatyn ádetimniń dáleli jáne keıbir eńbekterde sanaly, keıde bilmestikten eskerilmeı qalǵan shyndyqtardy burmalamaı paıdalanaıyn dep otyrmyn.
Sábıt Muqanov jetimdiktiń bar taqsiretin tartyp es jıǵan, etek japqanda qatarǵa turyp, qazan tóńkerisi kedeı-kepshikke, jetim-jesirlerge, halyqtyń 90 paıyzyna jaqsylyq ákele jatyr, baı-manap, bıshikeshterdiń silikpesin shyǵarmaqshy degen úgit-nasıhatqa senip, bolshevıkterdiń aıtqanynan shyqpaǵan, urandatqan, daýyldatqan, osy isim qate emes pe dep kúdiktenbegen, bárin de halqym úshin isteımin dep aıylyn jınamaǵan adam bolǵany ámbege aıan. Artyq aıtqanyn, kem soqqanyn uqqan tusta elden buryn ózi moıyndap otyrǵan pende de Sábıt Muqanov. Týra júrip kelemin, qatelikke urynyp jatqan joqpyn ba dep bir sát kúdiktenbegen adamdar bolsa, sonyń birinshisi Sábıt Muqanov bolǵanyn dáleldep jatýdyń taǵy qajeti joq.
Al Muhtar Áýezovke kelgende ýaqytpen úndes bolǵan sátterin jıi kóremiz de, árqıly qısyndardy aıtqyzǵan tustarǵa kezigemiz. 1932 jylǵa deıingi Muhań ómirbaıanyna kóz salsaq Semeıdegi muǵalimder semınarııasyn bitirmeı jatyp, 1918 jyly kóktemde Omby qalasynda ótken jas alashshyldardyń jıynyna qatysyp, sóz sóıleýi, “Jas azamat” gazetin shyǵarysýǵa qatysýy, “Abaı” jýrnaly men “Saryarqa” gazetine ultjandylyq sıpaty basym maqalalar jazýy, 1919 jyldyń qarasha aıynan 1923 jyldyń naýryzyna deıin VKP (b), ıaǵnı kommýnıstik partııanyń múshesi bolýy, 1919 jyly 20 jeltoqsanda Semeı revkomynyń ınorodcheskıı podotdeliniń bastyǵy bolyp taǵaıyndalýy, odan 3 kún buryn “kak chleny organızasııa “Alashordy”: Ermekov, Aýezov ı Dıýsebaev” úsheýiniń revkom otyrysyna qatysýy, gýbrevkom men gýbbıýronyń 1920 jylǵy 20 shildedegi otyrysynda Qazaqstan Sovetteriniń sezi jaqyndap qalýyna baılanysty buratanalar bólimshesin buratana bólimine aınaldyryp, “Tov. Aýezova naznachıt zavınotdelom ı chlenom gýbrevkoma soveshatelnym golosom” dep sheshti (Oryssha jazylǵandardy sol kúıinde beremiz jáne bul kezeńge nazar az aýdarylyp keledi). Sodan keıin 1921 jyly Orynbordaǵy Sovetterdiń búkilqazaqstandyq II sezine qatysyp, 1922 jyldan bastap úkimettiń salqyn qabaǵyn sezindi. Muny bilgen soń jeltoqsan aıynda Tashkentke kelýge áreket jasady. Partııalyq esepten shyqpaı, partbıletin poshta arqyly Orynborǵa jiberipti degen derek te bar. Jasyratyny joq, Keńes ókimeti tusynda, 20-jyldarda Tashkent qalasynda qazaq zııalylary, ásirese, alashordashylar saıası ımmıgranttar boldy degen túsinik qalyptasqan-dy.
1922-25 jyldary Tashkent qalasynda batys alashordasynyń, ıaǵnı Oıyl ýálaıaty ókimetiniń kósemi H.Dosmuhamedov qazaqtyń uly aqyny Maǵjan Jumabaev syndy qaıratkerlerge kommýnıstik partııanyń segiz múshesine minezdeme bergende, qazaqtyń uly azamaty Turar Rysqulov I.V.Stalınge 1924 jyly 29 sáýirde jazǵan hatynda “Polıtıcheskoe ı dýhovnoe vlııanıe nad kırgızskım naselenıem vo Týrkestane seıchas nahodıtsıa v rýkah alashordınskıh deıateleı. Onı ımeıýt tesnýıý svıaz s zagranıseı.” (Máskeýdegi RGASPI arhıvi, 17 qor, 85 tizbe, 77 is, 244 bet.) degen derekti aıy-kúni túgil, saǵatyna deıin baıandap otyrýymnyń syry Muhtar Áýezovtiń osy kezeńine tııanaqty kóńil bólýshiler az jáne keıbir sátter shejirege túspeı kóleńkelenip qalǵandary da joq emes.
Muhańnyń áýeli Tashkentke, sońynan Lenıngradqa, keıinnen Tashkentke qaıtyp oralǵanyn mansuqtaı aıtqandardyń biri Sábıt Muqanov bolǵany belgili. Ondaǵy negizgi tezıs – baıshyl, ultshyl, alashordashyl boldy. Ol betinen qaıtqan joq dep qazaq ádebıetine qosyp jatqan iri úlesterine, aıtýly shyǵarmalaryna mán berilmedi. Sonyń nátıjesinde, alashtyń 44 qaıratkeri 1930 jyldyń kókteminde Máskeý túrmesinde tekserilip, 13 adam atý jazasyna, qalǵandary árqıly jyldarǵa sottalǵannan keıin qazaq zııalylaryna ekinshi tolqyn soqty. Solardyń alǵashqysy bolyp, 1930 jyly 17 qyrkúıekte Tashkent qalasynda Muhań tutqyndalyp, Almaty túrmesinde 1932 jyldyń kóktemine deıin jatyp, 3 jylǵa shartty sottaldy. Sáken men Sábıt bul sottardyń birde-birine qatysqan joq. Jazdym, jańyldym dep birikken memlekettik saıası basqarmasynyń (OGPÝ) Qazaqstandaǵy ókiletti ókildigine Muhtar Áýezov: “Iа vse je po sýshestvý okazalsıa ne v lagere revolıýsıonnyh pısateleı Kazahstana, a stal odnım ız nasıonalıstıcheskı nastroennyh pısateleı. A etot pýt obektıvno vel k kontrrevolıýsıı... Iа v dannyı moment otnoshýs ne tolko k svoeı prejneı lıteratýrnoı pozısıı kak lıteratýra, no daje osýjdaıý svoı pozısıı ı v oblastı ıssledovatelskoı deıatelnostı kak ıstorıka kazahskoı lıteratýry” (128-bet), degeni 10 maýsym kúni “Sosıaldy Qazaqstan” men “Kazahstanskaıa pravda” gazetterinde daýryqtyra jarııalandy.
Sábıt Muqanov pen Muhtar Áýezovtiń Orynbor basynda janasqan sátteri tek jınalystarda bolmasa, dastarqan basynda nemese kóshede serýendegen kezderi baıqalmaıdy. Tipti ósek-aıańnyń ózi de esh habar jetkizbeıdi. 20-jyldardyń aıaǵynda Sáken Seıfýllın ózi basqaryp otyrǵan Tashkenttegi qazaq oqytýshylar ınstıtýtyna (Kazpedvýz) Muhańdy muǵalimdikke qabyldaǵan bolatyn. Al Muhań oqýyn bitirip ketkennen keıin 1928 jyldyń kúzinde S.Muqanov Lenıngradqa baryp, ýnıversıtette bir semestr oqyp, jergilikti jerde qyzmetker az degen sheshimmen bir qys “Keńes aýyly” gazetinde redaktor bolyp, 1930 jyly Máskeýge ketip, 1936 jyly oraldy. “HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti”. I-bólim (ultshyldyq, baıshyldyq dáýir) degen kitabyn 1931 jyly 28 cáýirde jazyp bitirip, 1932 jyly basyp shyǵarady. Bul kezde Muhań Almatynyń túrmesinde azap shegip jatqan-dy.
Qazaq ádebıettaný ǵylymynyń tarıhynda alashshyl aqyn-jazýshylar týraly kúni keshege deıin, ıaǵnı táýelsizdik kelgenge deıin tek qarǵaý-sileýmen kelgen Baıtursynuly Ahmet, Dýlatuly Mirjaqyp, Qarashuly Omar, Jumabaıuly Maǵjan, Toraıǵyruly Sultanmahmut, Dónentaıuly Sábıt, Kúleıuly Bernııaz, Áýezuly Muhtar, Aımaýytuly Júsipbektiń tvorchestvolyq portretterin alǵash oqýlyqqa, ǵylymı zertteýge aınaldyrǵan ǵalym Sábıt Muqanov ekendigine eshkim daý aıta almaıdy. Ras, proletarlyq dıktatýranyń aıbary men ámirine súıenip, ońdy-soldy siltegeni, keıde burmalap, tyrnaq astynan ultshyldyq-baıshyldyq qana emes, Keńes ókimetine qastandyq izdep jazǵany da belgili. О́ıtpese ol kitaptyń shyǵýy ekitalaı edi, óıtkeni sen keńes jaýlaryna obektıvti túrde nasıhat jasap otyrsyń deý qıyn emes-tin. Ondaı aıypty 1937 jyly estidi de, gazet-jýrnalda synalyp, partııadan qýyldy, qyzmetinen bosady.
Al endi Muhańnyń shejiresine qaıtadan oralaıyq. Túrmeden shyǵyp, zoovetınstıtýtta qyzmet istep júrgende 1933 jyldyń 21 aqpanynda Muhań Sábıt Muqanovtan hat alypty. M.Áýezov mýzeıindegi qoljazba qoryndaǵy jáne Tursyn Jurtbaevtyń “Besigińdi aıala” degen tarıhı-ǵylymı essesiniń 627-betinde: “Muhtar da, Sábıt te “et qyzýymen” aıtylǵan pikirlerinen qaıtyp, qatelikterin moıyndady. Sábıt Abaıdy qaralaýshysynan nasıhattaýshysyna, zertteýshisine aınaldy. Maǵjandy da, Muhtardy da moıyndady. Oǵan 1933 jyly 21 aqpanda Muhtarǵa, 1934 jyly qarashanyń 2-i kúni Maǵjanǵa jazǵan hattary dálel. Eki hatta da Sábıt pikir talastyra otyryp oıyn ashyq aıtady” (136-bet), dep sendirýi shyndyq. Qujattar dáleldeıdi.
Al osyǵan deıin, ıaǵnı ekeýi eki lagerde júrgen kezde jazylǵan “ HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti” monografııasyndaǵy Muhań portretinde ne jazylǵan eken, soǵan kóz salaıyq.
Qandaı min taýyp, kommýnıstik jala japsa da Sábıt aqyndyq, jazýshylyq kúshin alǵanda Muhtar kúshti jazýshy deıdi. “Til sulýlyǵynyń ústine, Muhtar keıipker jasaýǵa sheber. Muhtardyń keıipkerleriniń syrtqy kórinisi men ishki sezimi aıqyn kórinip otyrady. Baıshyl jazýshylardyń ishinde baılar tobynyń taptyq keskinin onyń keıipkeri arqyly kórsetý retinde Muhtardan asqany joq. Jazýǵa sheberlik jaǵynan proletarıat jazýshylaryna Muhtardan úırenetin nárse kóp” (S.Muqanov. HH ǵasyrdaǵy qazaq ádebıeti. Ekinshi basylym. 2008. 352-353 better.) degen qorytyndynyń aıtary mol, sezdireri kóp ekeni aıdan anyq.
1933 jyldyń 21 aqpanyndaǵy hattyń jalǵasy kóktem kezinde Lenıngradtan otbasyn Almatyǵa alyp qaıtqan Muhańnyń Sábıttiń Máskeýdegi jertóle jataqhanasynda túni boıyna sozylyp, kóz shyrymyn almaǵan áńgimeleri taýsylmaǵanyn Márıám Qojahmetqyzy jyr qylyp aıtyp edi. Al sonyń nátıjesi qalaı boldy?
1934 jyly 6 maýsymda Qazaqstan mádenıet qyzmetkerleriniń sezinde sóılegen sózinde Sábıt Muqanov: “Tartys”, “Oktıabr úshin”, “Túngi saryn” pesalaryn, taǵy basqa birneshe keńes taqyrybyna jazǵan áńgimelerinen keıin Muhtarǵa kúdiktenýge bolmaıdy” (Sosıaldy Qazaqstan 6.6.1934), dep kepildeme beredi. 1922 jyldan 1937 jylǵa sheıin Sábıt Muqanovtyń aıtqanyna, jazǵanyna el-jurt qana emes, bıleýshi partııa da, ókimet te qulaq qoıǵanyn esten shyǵarmaıyq.
Ortalyq partııa komıtetiniń janyndaǵy Qyzyl professýra ınstıtýtynan 1935 jylǵy jazǵy kanıkýlǵa kelgen Sábıt Muqanov eki jarym jyldan beri Muhańnyń qolynda júrgen áńgimeler jınaǵyna redaktor bolatyn adam shyqpaı jatqanda, sol “Eskilik kóleńkesinde” jınaǵyna qysqasha alǵysóz jazyp, jaýapkershiligin kótergeni úshin 1937 jyldyń qyzylkózderi Qazaqstan jazýshylarynyń partııa jınalysynda “ S.Muqanov Áýezovtiń keńeske qarsy áńgimeleriniń (“Qıly zaman”, “Qarash-qarash”) jınaǵyn óziniń redaktorlyǵymen jaryqqa shyǵarǵandyǵy” úshin aıyptaldy.
Bul az bolsa, Muhań men Sábeń 1935 jyly 20 qarashada oqý halyq komıssary T.Júrgenovke orystyń ataqty kompozıtory B. V. Asafevke qazaq operasyn jazdyrýǵa kelisim-shart jasaýdy ótinipti. 1936 jyldyń qańtar, aqpan aılarynda qazaqtyń iri ǵalymdarynyń biri T.Nurtazınniń esteligi boıynsha, Muhań men Sábeń “Lenıngradta “Evropeıskaıa” qonaq úıinde jatty. Qazaqstan kórkemóner basqarmasy Lenıngradtaǵy ataqty kompozıtor B.V.Asafevpen kelisim jasasypty. Kompozıtor “Aqan men Zaıra” degen opera jazbaq. Muhań men Sábeń Asafevpen júzbe-júz áńgimelese otyryp operanyń lıbrettosyn jasap támamdaýǵa barypty” (Muhtar Áýezov taǵylymy. 1987. 57-bet.) degeni pendelik tirliktiń tvorchestvolyq birlikke, qajet deseńiz dostyq kóńilge aýysqanyna dálel bolsa kerek. Al shyǵarmanyń syryna kelsek, “Qazaq ádebıeti” gazetinde 1936 jyly 17 mamyrda Sábıt Muqanov aqyndar men ánshiler ómirinen “Aqan men Zaıra” atty alty sýretti lıbretto jazylǵanyn habarlaıdy. Al ol M.Áýezovtiń 20 tomdyq shyǵarmalar jınaǵynyń 11-tomynda jarııalanypty.
Muhańnyń qazaq drama teatrynyń ádebı bólimin basqarýy repertýardy óz shyǵarmalarymen, sondaı-aq aýdarmalarmen baıytýdyń úlken kezeńi boldy. 1937 jylǵy aqyn-jazýshylar jıynyna qatysty. 1937 jyly 7 qyrkúıekte Almatydaǵy aqyn-jazýshylardyń “Ultshyl fashısterdiń ádebıettegi zııankestik isterimen kúresý jáne jas kadrlardy ósirý týraly” jınalysynda prezıdıýmde otyryp: “T.Júrgenov halyq ádebıetin Alashorda jolymen uǵyndyrmaq boldy jáne orys halqynyń úlken eńbegin paıdalandyrmady”, degeni de hatqa túsipti. Ol zamanda kim ne aıtpady degendi bylaı qoıǵanda, Sábıt Muqanov Muhtar Áýezov ultshyl-baıshyldardyń ishinde dep sanaǵanymen, maqalalarynda túsin tústep, atyn ataǵan sáti óte az. Osy kóńil 1932 jyly Muhań túrmeden ashyq hat jazyp shyqqannan keıin joldastyq qarym-qatynas deńgeıine jetken.
Osyndaı kúıde júrgen uly daryndardyń bir-birimen ustasqan, qaǵysyp qalǵan, synǵa alǵan sátteri 1938 jyldan keıin bastalǵan sııaqty.
1937 jyly 20 maýsymda Qazaq SSR Halyq komıssarıaty janyndaǵy kórkemóner basqarmasy dramatýrgterdiń jınalysynda Muhtar Áýezov: “Seıchas ıa zanıat nad lıbretto opery “Aıman – Sholpan”. Bolshaıa otvetstvennost na mne – eto okonchanıe pesy k Oktıabrıý” (166-bet) degeni qazirgi Abaı, burynǵy L.I.Mırzoıan atyndaǵy opera teatrynyń 1937-1938 jyldardaǵy repertýaryna enip, mýzykasyn E.Brýsılovskıı jazǵany belgili. Oǵan deıin jazylǵan “Aıman – Sholpan” komedııasy Aqtóbe, Oral oblystarynyń drama teatrynda qaıtadan qoıylatyn bolypty.
Kórkemóner basqarmasynyń bastyǵy Ǵabıt Músirepovtiń buıryǵymen “Aıman – Sholpan” operasyn tapsyrý 1938 jyldyń 28-29 sáýirinde, premerasy 2 mamyrda júzege asýǵa tıis bolǵan. О́mir óz jolymen júrip jatqan ýaqytta Sábıt Muqanov 1939 jyly 27 aqpanda “Halyq qazynasyn durys paıdalanaıyq (pikir alysý retinde)” degen maqalasynda qazaq epostaryn durys paıdalaný, ásirese, teatr sahnasyna laıyqtaǵanda óńin aınaldyrmaı, obrazdyń damý, kóriný deńgeıin saqtaý jaıyna toqtalyp, “Aıman – Sholpan” pesasy men lıbrettosynda Kótibardyń beınesi saıqymazaq bolyp shyqqanyna qarsylyq bildiredi. Osyǵan baılanysty 1939 jyly 2 naýryzda jazýshylar men mádenıet qyzmetkerleriniń qalalyq jınalysy bolǵan. Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy D.Ábilov “Postanovlenıe Sovnarkoma ı SK KP(b)K o dalneıshem razvıtıı ıskýsstva ı lıteratýry” degen taqyrypta baıandama jasaǵan. Prezıdıýmda Ormanov, Bekqojın, Kýznesov, Músirepov, Tájibaev, Amangeldın otyrǵanda Sábıt pen Muhtar zaldan jaryssózge aralasypty. Ol sózder stenogrammaǵa túsipti.
Jazǵan maqalasynda da, osynda sóılegen sózinde de Sábıt Muqanov: “Iа sovershenno otrısal pýt, po kotoromý ıdet avtor ı kompozıtor v sozdanıı opery “Aıman – Sholpan”. Po moemý, eto oshıbochno, nepravılno napısannaıa, protıvorechıvaıa narodnomý folklorý, narodnomý proızvedenııý, rabota. Tov. Aýezov v svoeı otvetnoı state vchera tovarısheskýıý krıtıký prınıal ochen boleznenno ı razbrasyvalsıa vsıakımı nýjnymı ı nenýjnymı epıtetamı, sravnenııamı. Iа toje pısatel, s takım je ýspehom ıa mog vernýt tovarıshý Aýezový stolko je epıtetov, no onı nı k chemý. Est rýsskaıa poslovısa “kto rýgaet, tot ne prav” (S mesta – “Iа v svoeı state ne rýgaıýs”). Tam est takıe slova, kotorye prosto znachıt sobaka. (S mesta – Iа takıh slov ne ýpotreblıal ı ne býdý ýpotreblıat). Nı ıa, nıkto drýgoı ne govorıt, chto Vy plohoı pısatel. Iа vas senıý kak hýdojnıka, kak dramatýrga. Bylo vremıa, kogda ıa k Aýezový otnosılsıa ochen prıstrastno, eto togda, kogda Aýezov byl ne nash. Kogda on prıshel k nam v sovetskýıý lıteratýrý, menıa eto ochen obradovalo. Nahodıas v Moskve, ne vıdıa Aýezova v lıso, ıa napısal emý pısmo. “Vy bylı horoshım hýdojnıkom, ıa senıl Vas togda, kogda Vy bylı ne nashım pısatelem. Iа rad vıdet Vas v rıadý sovetskıh pısateleı. Odno vremıa ıa lıberalno otnosılsıa k oshıbkom Aýezova. Pod moeı redaksıeı vyshel sbornık rasskazov Aýezova pod nazvanıem “V tenı starogo vremenı.” Etot sbornık rasskazov Aýezov napısal togda, kogda byl ne sovetskım pısatelem. Za etot sbornık ıa polýchıl bolshoe nakazanıe, ı kogda menıa v proshlom godý ısklıýchalı ız partıı, no odnım ız pýnktov obvınenııa byl postavlen mne etot sbornık. Ne mogý je ıa vse vremıa otnosıtsıa k nedostatkom Aýezova lıberalno” (Qazaqstan Respýblıkasynyń Ortalyq Memlekettik muraǵaty. 1778-qor, 1-tizbe, 68-is, 43-46-better).
Sondaǵysyn ne deısizder ǵoı. Kótibardy mazaq etip kórsetýge bolmaıdy, halyq eposyn burmalamaý kerek degen negizgi oı ǵana. Osydan tutanǵan jalyn bara-bara qalyń órtke aınaldy. Oǵan qyzyqqandar aram sezimderin qanaǵattandyrdy, al paıda tapqysy kelgender oıyna kelgenin istedi. Tutanǵan órtti sóndirýge asyqpaı qyzyǵyna bata túskisi keldi. “Úrıt-soq” degender de az bolmady.
1937 jyldyń basynda troskııshilerdi laǵnetteýden bastalǵan kózqaras kóktemge qaraı teris aınala bastady. Ana jerden, myna jerden troskııshiler tabylyp, onyń bir sheti Qazaqstannan da kórinip jatqan tusta Sábeń ózine tán belsendilikpen biraz jınalysqa Qazaqstan Jazýshylar odaǵynyń tóraǵasy retinde resmı qatysyp, sóz sóılep júrdi. Osynyń bárin jipke tizgendeı “Kazahstanskaıa pravda”, “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetterinen qalmaımyz dep “Lenınshil jas” pen “Lenınskaıa smena” gazetteri “ótirikti shyndaı, shyndy qudaı urǵandaı” etip ońdy-soldy jazdy. Oǵan “Qazaq ádebıeti” de úles qospaqqa talpyndy. Jaz ortasyna qaraı “áshkereleıik, masqara eteıik” degen sózder endi “kózin qurtaıyq, jer betinen alastaıyq” degenge kóshe bastaǵanda Sábeń 1937 jyldyń 7 maýsymynda aıaq astynan “shabyt qysyp” demalys aldy da, Máskeý túbindegi jazýshylardyń saıajaıy Peredelkınoǵa baryp, “Jumbaq jalaý” romanynyń sońǵy taraýyn jazyp, ústinen qarap shyǵýǵa kiristi. Almatydan alysta bolýdy qalady.
Shilde aıy týa áýeli Ǵabbas Toǵjanov, onan keıin Ilııas Jansúgirov, Ábdirahman Aısarın ustalyp, túrmege jabyldy. Quryq úkimet adamdaryna da túse bastaǵan kezde Sáken, Sábıtterdiń saıası soqyrlyqtary, qapersiz-qamsyzdyqtary gazetterge jazylyp, aıaǵy Jazýshylar odaǵynyń hatshysy Muhamedjan Qarataevtyń 1937 jylǵy 29 tamyzda “Sosıalıstik Qazaqstan” gazetiniń eki betiniń etegin túgeldeı ıemdengen “Qazaq ádebıetindegi averbahovshyldyqtyń qaldyǵyn tolyq joıý kerek” degen áıgili maqalasy shyqty.
Budan keıin jıyn ústine jıyn ótip, Jazýshylar odaǵy azan-qazan boldy. 1937 jyldyń 7 qyrkúıeginde “Ultshyl fashısterdiń ádebıettegi zııankestik isterimen kúresý jáne jas kadrlardy ósirý týraly” degen taqyrypta jazýshylardyń sezd, plenýmge bergisiz jınalysy ótti. Onyń tórinde Muhtar Áýezov, Ábdilda Tájibaev, Muhamedjan Qarataev, Hamza Júsipbekov otyryp qana qoımaı, sóz sóılep, ádebıetti jaılap bara jatqan qastandyqtardy túp-tamyrymen qurtaıyq dep sheshti. Jınalysqa qatyspaǵan Sáken, Beıimbet, Sábıt, Ǵabıttiń syrtynan talaı ǵaıbattar aıtylyp, jınalys sheshimimen Sábıt Muqanov demalystan tez qaıtyp kelip, esep beretin bolsyn delindi.
Sábeń 30 qyrkúıekte Almatyǵa jetip, 1 qazan kúni Qazaqstan Jazýshylar odaǵy basshylyǵynan qýyldy. 2 qazanda onyń máselesin qaraıtyn partııa jınalysy bastaldy. Partkom hatshysy Qalmaqan Ábdiqadyrov Sábeńniń saıası qatelikterin tizip aıtqanymen, yzǵar shashpady. Sol áýenmen basqalar sóılep, sheshimge kelerde ııý-qııý boldy.
– Sábıtti ne dep partııadan shyǵaramyz? Kedeı deseń naǵyz batyraq, tapshyl deseń partııa jolynan qııa basyp kórmegen jan, qaı isti bolsa da úlken jigermen oryndaıdy. Partııa músheleriniń bári osyndaı bolsa sosıalızmdi jarqyratyp-aq jiberer edik qoı. Ázirge sógis, tipti qatań sógis bereıik, – dep pátýalasty.
Erteńinde Jazýshylar odaǵynyń tóńiregi abyr-sabyr boldy. Sábıttiń partııalylyǵy qaıta qaralatyn bolypty dep qorqyp júrgender de, renjip júrgender de bar. Keshki tórtti taǵatsyzdana kútkender kóp, tipti partııada joqtardyń ózi odaq janynda ereýildep júrdi.
Álden ýaqytta mashınadan Ilııas Qabylov, áreń qozǵalyp Ǵabıt Músirepov tústi. Jınalys bastaldy. Qyzdy. Birin-biri tyńdap jatqandary shamaly, kóptiń aýzynda keshegi sóz. Álden ýaqytta Ilııas Qabylov sózge aralasty.
– Sábıt Muqanov joldastyń mynadaı saıası qatelikteri bar. Keńes eliniń jaýy Maǵjan Jumabaevqa baryp sálem berip, jazýshylar qataryna alamyz dep sonaý Qyzyljardan Almatyǵa alyp kelip otyr. Bul ne? Dushpanǵa qol ushyn bergendik emes pe? Iá bolmasa, Sábıt joldas oqýyn bitirip kelisimen “óz qateligin ashyq hatymen moıyndaǵan, “marksızm-lenınızmdi túsingim kelmeı keńeske qarsy boldym” dep jazǵan Muhtar Áýezovtiń “Eskilik kóleńkesinde” degen jıyrmasynshy jyldardaǵy teris baǵytta jazǵan shyǵarmalaryn bastyrdy. Ony alǵashqy áńgimesinen-aq, Eýropa mádenıeti deńgeıinde jazǵan qalamger dep sonaý ımperıalıster jaılaǵan Eýropanyń saıqymazaǵyn asyra madaqtap, keńes oqýshylaryn adastyryp otyrǵanyn qalaı keshirmeksińder?! Gazetter jazǵandaı, Jazýshylar odaǵynyń saıası qyraǵylyqtan aıyrylǵan uıym ekenin búgingi sózderden anyq kórip otyrmyn, — dep pálsapashy Ilııas Qabylov ár máseleniń qısynyn taýyp, astaryn aqtara sóılegende aıtqanyna kóne salǵandar boldy. Jaqtap sóılegender dońaıbattan shoshyp, oryndaryna tez otyra qaldy. Ne kerek, ekindide, ıaǵnı saǵat tórtte bastalǵan jınalys túngi ekide Sábıtti partııadan shyǵarýmen aıaqtaldy. Apyl-ǵupyl esikten shyǵa bergen Sábıtke Ǵabıt:
– Áı Sábıt, partbıletti tastap ket! – degende:
– Ony senen alǵan joqpyn, saǵan tapsyra da almaımyn, – dep burylmapty da. Almatynyń qarańǵy túnine sińip bara jatqanda Beıimbet pen Qalmaqan ekeýi Sábıtti qýyp jetip, úıine deıin shyǵaryp salmaqqa nıettenedi. Manadan beri bastyqtardy tosyp turǵan mashına jaryǵyn jarqyldatyp Sábıtterge jaqyndaı bergende:
– Áı, Beıimbet, kel mashınaǵa, – dep Bıaǵańdy shaqyryp alypty.
Partııadan qýylý kúnkóristen aıyrylý ǵana emes, túńǵıyqtyń túbine batýdyń aldy ǵoı ol kezde. “Kezek endi maǵan da kelgen shyǵar”, dep Sábıt túrmege ala keter dúnıelerin jınatyp, tas túıin bolyp júripti. Kún ótedi, juma ótedi, jarty aı bolady, bir aı ótedi. Saqtana syrtqa shyqsa, Sábıtti anadaıdan kórgenderdiń ózi teris aınalyp, júrisin tezdetedi. Sálemdesý, sóılesý degender múldem umytylǵan sııaqty.
Omalyp úıde otyra bereıin dese qarny asha bastaǵan bala-shaǵasy qyńqyldaı beredi. Márıám olardy ebin taýyp tynyshtandyrǵanmen, Sábıtti ne dep jubatarǵa aıla taba almaı álek... Bir kúni ashtyq azaby sumdyq sheshimdi aıtqyzdy.
– Áı, Sábıt, ashtan ólemiz be?! Myna balalarǵa ıe bol, men jumys izdeıin, – degenniń aýzynan qalaı shyǵyp ketkenin ózi ańǵarmaı qalypty.
Sábıt talaı ret jazýshylardy bastap kelip, óleń oqyǵan, áńgime shertken KazPI-diń esigin qorqa ashty. Dırektory Sharafı Áljanovtyń esigin tyqyldatty. “Iá”, degen daýysty estigen soń eppen ishke kirdi. Sharafı tańdana qarady. Sábıt Muqanov kabyldaýyna kelip tur. Zulym ýaqyttyń yzǵaryna qaramaı, ornynan kóterilip, qolyn sozdy, oryndyq nusqady. Áıteýir, bólmede ekeýinen basqa eshkimniń bolmaǵany qandaı ǵanıbet edi.
– Bárin bilemin, estidim, oqydym. Meniń saǵan berer kómegim – assıstenttik qyzmet. Odan joǵarǵysyn bere almaımyn. Dosent, professorlyqty da atqara alatynyńdy jalǵyz men emes, búkil qazaq biledi. Biraq saǵan dál qazir assıstenttikten basqany usyna almaımyn. Jata-jastana kóre jatarmyz, – dep bir-aq qaıyrdy Sharafı Áljanov.
Bul usynystyń ózi Sábıtti taý basyna shyǵaryp jibergendeı úıine shıraq qaıtty.
Lektorlardyń qaı kýrsty oqyǵanyn surap, qaı kezeńnen bastaý kerek degen sııaqty kúndelikti kúıbeń bastalyp, shıetteı balalarynyń yrzyǵy tabylyp jatsa da, Sábeńniń kóńili Almatydan ketkendi qalaýda. Sharafıdiń járdemimen be, álde basqalardyń uıǵarýymen be, áıteýir jańa oqý jylynda Sábıt 1936 jyly Sáken aty berilgen Semeıdiń oqytýshylar ınstıtýtyna joldama aldy. Oǵan attanǵansha “Jumbaq jalaý” romanyn baspaǵa daıyndap, Sáken jınastyrǵan “Batyrlar” jınaǵyna mándi alǵysóz jazyp, baspaǵa tapsyrdy. Ne kerek, buryn erkin adymdap, jan-jaǵyn qyzyq áńgimege batyryp júretin Sábıt baıqap sóıleý, ańdap basýdy úırene bastaǵan kezde qalalyq partııa komıtetine: “Músheligimdi qaıtyp berińder”, dep aryz jazdy. Olaı tosty, bylaı tosty, ótinishinen kúder úze bastaǵanda, 1938 jyldyń 2 naýryzynda qalalyq komıtettiń bıýrosyna shaqyryldy-aý. Keńes ókimetin janyndaı jaqsy kóretin taqyr kedeıdiń balasy emes pe edim degen úmitpen keldi. Úlken bólmeniń ishin kernep otyrǵandardyń júzinen jylylyq ańǵarylmaıdy. Oılamaǵan suraqtardy jaýdyryp esin shyǵara jazdady. Tili jetkenshe aǵynan jarylyp keńes zamanynda atqarǵandaryn táptishteı bastasa, qaısybireýleri: “Jasaǵan qastyqtaryńdy, istegen qatelikterińdi aıt. Qaı jerde shalys bastyń, halyq jaýlaryna qalaı kómektestiń?” degen sodyrly suraqtardy qoıyp jatyr. О́ńderinde kan-sól, atarǵa oǵy joq jandar tesile qaraýyn, kúdiktene sóıleýlerin tyımady. Sonda alynǵan qaýlyda:
“Mýkanov obvınıaetsıa v tom, chto v svoıh lıteratýrnyh proızvedenııah, kak-to “Syn baıa”, “Mırzabek”, “Temırtas”, “Lıteratýra XX veka”, protaskıval kontrrevolıýsıonnye nasıonalıstıcheskıe vzglıady. Mýkanov byl tesno svıazan s Seıfýllınym, Dosmýhamedovym, Asylbekovym, Aısarınym, Valıahmetovym ı Djýmabaevym, nyne razoblachennymı vragamı naroda. Reshenıem bıýro Frýnzenskogo GRK KP/b/K Mýkanov “kak aktıvnyı chlen kontrrevolıýsıonnoı nasıonalıstıcheskoı grýppırovkı, kak posobnık vragov naroda ı kak nerazorýjıvshıısıa býrjýaznyı nasıonalıst” ız rıadov partıı ısklıýchen. Mýkanov v svoıh zaıavlenııah ne otrısaet predıavlennye emý obvınenııa v dopýshennyh oshıbkah v svoeı lıteratýrnoı rabote. Vvıdý neıasnostı otdelnyh voprosov, delo o Mýkanove otlojıt ı porýchıt Holodový dorassledovat”, degenniń yzǵary arqańdy qaryǵandaı. Osyndaı kúı keshken Sábıt Muqanovtyń Almatydaǵy qyzylkózderden aýlaq júrýge tyrysýyn túsinýge bolady.
Yńǵaıyn taýyp Semeıge attanyp ketýiniń syry da osy bolsa kerek. Onda uzaq boldy ma, joq, tez oraldy ma, áıteýir Abaı murajaıyn uıymdastyrýmen aınalysyp júrgen Qaıym Muhamethanovtaı ini-joldas taýyp alǵany ras.
Qazirgishilep aıtsaq, shyǵarmashylyq jolyn bylaı qoıǵanda, kereı-ýaq bolyp kezdesti. Jazýshylar odaǵynan alǵan tapsyrmasy bar ma, álde Qaıymǵa járdemdesý nıeti jeńdi me, ne qyzyqqysh kóńili aýdy ma, áıteýir Sábıt Abaıdyń “kózin kórgen” aqsaqal-karasaqaldarmen kezdesýge, tobyqty elimen tanysýǵa asyqty. Dańǵaıyr dańqy bar Sábıtti el-jurt qýana qabyldady. Almatyda uıtqyp soqqan yzǵardyń beti qaıta bastaǵanda ómiri kórispegen aǵaıyndardyń arasyna kirip, máre-sáre boldy. Dastarqan basynda tobyqtynyń sózýar shaldary ár nárseni áńgimelep otyrǵanda: “Muhtar Abaıdyń balasy ǵoı”, degen oǵash sózdi estıdi. Onyń anyq-qanyǵyn bilýge, Qaıymnan suraýǵa mán bermepti.
Aman-esen Almatyǵa oralǵanda Sábıtti úlken qýanysh tosyp tur edi. “Jumbaq jalaý” romany shyǵyp, el-jurttyń qolyna tıe bastady. Jer-jerden Sábeńe hattar jaýyp ketti. О́mirdiń qııastyǵy, partııanyń zábiri hat topanynyń astynda qalyp, Sábeń qaıtadan dańq taýyna kóterile bastady. Osy joly shyqqan shyńy burynǵydan da bıik, kórikti jáne myǵym boldy. О́ıtkeni, qazaq ádebıetinde kórkemdigi keremet, alymy alysty qamtıtyn, ozyq eldiń shyǵarmasymen qatar qoıýǵa uıalmaıtyn tolyqqandy roman dúnıege keldi. Sábıt túlegen búrkitteı silkinip, qatarǵa qaıta kire bastady. Árıne, buǵan qýanǵandar kóp, qyzǵanǵandar da az emes.
Semeıden Almatyǵa biraz ýaqyttan keıin Qaıym kelip, Muhańnyń úıine túsedi. Ony estigen Sábeń, Qaıymǵa: “Bile bilseń, seniń túser úıiń bizdiki emes pe?! Kereı-ýaqtyń enshisi bólinbegenin bilesiń be óziń?” degen qaljyńynyń aıaǵyn úıine qonaqqa shaqyrýmen aıaqtaıdy. Semeıde talaı góláıttaǵan “seriler” attyń basyn erkin jiberedi. Aıtylmaǵan áńgime qalmaıdy. Sondaı bir jelpinis ústinde Sábeń: “Muhtar Abaıdyń balasy degen tobyqty shaldarynyń sóziniń shyndyǵyn bilesiń be?” dep surap, Qaıymdy tańǵaldyrady. Osy bir tosyn saýal eki alyptyń arasynyń ashyla túsýine sebepshi boldy. Jáne dańq tuǵyryna shabýyldaýdyń bir tusy osy. Sábıt shyǵarmashylyǵynyń kórkemdigine kúdiktene qaraý sol kezden bastalyp, barǵan saıyn órshelene tústi.
Qaıym jatqan úıine tún ortasynda oralyp, tańerteń Muhań ekeýi shaıǵa otyrǵanda kóńil kóterińkiligi áli basyla qoımaǵan edi. Muhańnan súıinshi suraǵandaı: “Sizdi Abaıdyń balasy deıdi ǵoı, sol ras pa?” dep ezýin jımaı suraıdy. Sol kezde Muhań tars jarylyp: “Muny saǵan Sábıt aıtty ma, taǵy ne estidiń?” dep qatty ashýlanady. Aıtpaǵan sózi qalmaǵan soń, Qaıym iship otyrǵan shaıyn tastap, úıden shyǵyp ketedi. Onshaqty kún áskerı týmasynyń úıin panalaıdy. Oıda joqta kóshede kezdesip qalǵanda Muhań: “Áı, Qaıym qaıda júrsiń? Osylaı da ókpeleýge bola ma?” – dep edáýir ýaqyt ashýyn basýǵa álek bolyp, aıaǵynda úıine alyp kelip, sharýasyna kómektesedi.
Muhań men Sábeńniń pendelik turǵydan ketisken sáti osy. Oǵan deıin de anaý-mynaýlar bolǵan shyǵar, biraq joǵarydaǵy qısynsyz sóz eki alyptyń eń sheshýshi aıqasyna sebep boldy.
1941 jyly 29 mamyrda Sábıt Muqanov Máskeý qalasynan Muhtar Áýezovke orys tilinde uzaq hat jazypty. Qazaqtyń eki sózgeri nege orysshalap ketken degenge jaýap: Muhań bolsa áý bastan qońyraýly adam, al Sábeń 1937 jyldan beri ańdý men arbaýdyń astynda. Olardyń árbir adymy ańdýda ekenin, onyń ústine Máskeýden jazylǵan hattyń mindetti túrde oqylatyndyǵyn, qazaqsha jazsa ár saqqa júgirtetińdigin eskerip, Sábeńniń orysshasy shyǵandap turmasa da oryssha hat jazady. Muhań da oryssha jaýap jazypty. Endi eki sóz sheberin qazaqshalap biz áýre bolmaı-aq qoıaıyq. Birinshiden, bar boıaýymen jetkize almaspyz, ekinshiden, “deıdi ekenge” úırenip qalǵan qazaqtarǵa muraǵat dúnıesin sol kúıinde jetkizsek, kúni búginge deıin jalyny basylmaı, qolamtadaǵy shoǵy byqsyp jatqan ósek sózderdiń úni ósher.
“Ekeýmizdiń shyndap tanysqanymyzǵa jáne bir-birimizge “sen” dep sóıleskenimizge sońǵy tórt-bes jyldyń ishi. Sodan beri ashyǵyraq sóıleseıin dep talaı oqtaldym, seniń shamshyldyǵyńnan (odnım ız tvoıh nedostatkov ıavlıaetsıa to, chto ty ochen obıdchıv, ınogda obıjaeshsıa nı za chto) aıta almadym. Hat jazýdy orynsyz kórdim, áli de júre berýge bar edim, “Eslı by v Moskve mne ne govorılı o tvoıh povedenııah v otnoshenıı menıa. Mne govorılı, chto ty v Goslıtızdate razıasnıl, chto “Jumbaq jalaý” Mýkanova my znaem: on plohoı, ego horoshım delal Drozdov...” Takje mne tam skazalı, chto ty, prochıtav svoıý statıý, pomeshennýıý v “Sbornıke sovremennoı kazahskoı lıteratýry” ýjasnýlsıa, chto kto-to vstavıl týda slova “odnım ız vedýshıh v kazahskoı lıteratýre ıavlıaetsıa Muqanov”, ı kogda tebe pokazalı tvoıý rýkopıs, gde ty sam pısal takıe slova, ty pokrasnel ı skazal korotko – “ıa vycherkný” degendi estigende tóbe shashym tik turdy. Qunanbaı zamanyndaǵy tobyqtylyǵyń qalmaǵan eken ǵoı dep túıdim. “Iа byl o tebe ochen vysokogo mnenııa daje togda, kogda my nahodılıs v raznyh protıvopolojnyh lagerıah. Iа tebıa schıtal (ı schıtaıý) odnım ız bolshıh talantov nashego vremenı ı odnım ız kýltýrneıshıh lıýdeı, ne tolko sredı kazahskıh pısataleı, no ı sredı pısateleı nashego mnogonasıonalnogo Soıýza, vklıýchaıa ı rýsskıh. Tvoe znanıe ıa sopostavlıaıý so znanıem samyh peredovyh pısateleı nashego vremenı, vklıýchaıa ı evropeıskıh. Eto – ne komplıment, a moe ýbejdenıe”, degendi ashýly hattyń ózinde jazýǵa Sábıttiń aqyly da, azamattyǵy da jetken kórinedi.
“Iа – rastýıýshıı pısatel” dep óziniń shyǵarmashylyq jolyndaǵy jetistigi men qate-kemshiligin ózgeden buryn ózi badyraıta aıtady da, ekeýiniń dúrdaraz bolý jaıyna myqtap toqtalady.
Qos alyptyń jazǵan hattarynyń kóshirmesi qolymda. Mashınkaǵa ıntervalsyz basqanda segiz, al eki ıntervalmen bassa 16 bet. Bir-birine aıtpaǵandary qalmaǵan. Árıne, qazir olardyń jazǵandaryna óz álimizshe qorytyndy shyǵarsaq, páleniń bári, bir sózben aıtqanda, ulylyqqa talas, danyshpandyq pen kemeńgerlikti bólise almaý. Meniń bul oıym ashylaý, rabaısyzdaý shyǵar hatty oqymaǵandar úshin, al oqyǵandardyń kelise qoımaýlary da múmkin. Sondyqtan uly jazýshylardyń “ishek-qarnyn” ózderiniń oı-pikirlerimen ashýǵa májbúrmin. Qanshama Sábıtshil bolsam da, bura tartpaı, ǵalamdyq danqy bar dep Muhańa jeńildik jasamaı, ózimniń órem jetkenshe ashy shyndyqtardy aldaryńyzǵa jaıyp salmaqpyn. Olar keıingi urpaǵynan muny kútpedi dep aıta almaımyn, óıtkeni, 1941 jylǵy jazylǵan hatqa 1960 jyly 28 naýryzda Sábıt Muqanovtyń “sel napısanııa dannogo kommentarııa k pısmý Aýezova zaklıýchaetsıa v vosstanovlenıı ıstorıcheskoı ıstıny... ı vse” deýinde birtalaı qyjyl jatqanyn ańǵarmasqa bolmaıdy. Onyń eń úlkeni 1959 jylǵy berilgen Lenındik syılyqta jatyr.
“A” dep aýyzdy ashqan soń “B”-synan seskenbeıik.
“Teper ıa hochý obıasnıtsıa s toboı v tom, pochemý nashı otnoshenııa za poslednıe 2-3 goda natıanýlıs? Prıchıný ıa vıjý v sledýıýshem: ty v poslednee vremıa (mojet byt ı ranshe) pochemý-to ýbejden v tom, chto na svete jıvet zlodeı po ımenı Sabıt Mýkanov, kotoryı zavıdýet vsem, osobenno Mýhtarý Aýezový ı ne hochet dat dorogý nıkomý, krome sebıa. Tak ty govorıl na soveshanıı v redaksıı “Sosıalıstik Qazaqstan” v etom godý.
Iа prosıl by tebıa obıasnıt, kogda ty govorısh, chto “Mýkanov zavıdýet nam”, kto eto “nam?” Ty vzglıanı na vse kadry kazahskoı sovetskoı lıteratýry ı skajı, razve sredı nıh est hot odın, kotoromý ıa ne pomog v roste. Daje Gabıt, s kotorym natıanýty moı otnoshenııa za poslednıe 3-4 goda, ne mojet skazat, chto ıa emý ne pomog v ego tvorcheskom roste. Vse etı pısatelı ob etom pısalı neodnokratno. Bez moıh prınýjdenıı. Razve eto zavıst? Nakones, zachem mne zavıdovat tebe? Iа znaıý, chto ty v kazahskoı kýltýre voobshe, v lıteratýre v chastnostı, zanımaesh ochen bolshoe mesto. I ý menıa est svoı ýchastok, vpolne dostatochnyı dlıa razvedenııa moego hozıaıstva; tak chto tebe ne za chem boıatsıa, chto kolonızırýıý tvoı kraı”.
Sala qulash hattyń eń túıindi, ot shashyp turǵan máselesi osy: taǵy da qaıtalaıyn, ulylyqqa talasý, danyshpandyq pen kemeńgerlikti eshkimniń qanjyǵasyna baılatpaý, ataq-dańqty bólispeý nıeti ekenin jazbaı tanımyz.
Muhań da tartynbapty. “V tebe est hvastlıvost, neskromnaıa samoreklama. Eto vıdel na mnogıh sobranııah, v gazetnyh vystýplenııah, – ı est takje ochen poverhnostnoe samomnenıe, chto kazahskaıa lıteratýra – eto ty. Ty na soveshanıı v “Sosıalıstik Qazaqstan” dal nevernýıý spravký o tom, chto býdto ty nachal krıtıkovat, ı ıa obıdelsıa. Ne ýproshaı ı ne ıskajaı pravdy. Vspomnı zasedanıe partkoma v 1938 g., gde nas slýshalı tovarıshı. Iа tam govorıl, chto kajdoe proızvedenıe Sabıta, poıavıvsheesıa do sıh por nedonosheno, chto ıa nedovolen, neýdovletvoren s takım stajem, kak ý tebıa. Iа togda je ı posle byl glýboko razocharovan v tebe, zametıv tvoe vosprııatıe etogo krıtıcheskogo sýjdenııa o tvoem pısatelskom trýde na maner, skajý prıamo, Seıfýllına. Ved ý nego byla otvratıtelnaıa sıstema; krıtıký ego proızvedenıı nazyvat vrajdebnym aktom protıv Sovetskoı vlastı. On byl ımenno nastolko nahalen ı bezzastenchıv. Iа vprave obıasnıt eto eshe ne ızjıtym v tebe vlııanıem korystnyh otnoshenıı toı lıteratýrnoı grýppy, k kotoroı ty prınadlejal, ı kotorýıý vozglavıl Seıfýllın. A eto grýppa s ee grıaznymı, feodalno-rodovymı pravamı, ochen mnogo navredıla sovetskoı lıteratýre v Kazahstane. Ona mnogo navredıla ı tebe v nachalnyı perıod tvoego formırovanııa”, degen oılaryn keltirý máseleniń baıybyna barý úshin óte qajet.
Mundaı ashyq pikirlerge túsindirme berip jatýdyń ózi artyq. Bular pendelik turǵydan bolsa, endi shyǵarmashylyq jaǵynan qarastyrsaq, onda ulylyqqa talasýdyń qandaı arnamen júrgendigin birqydyrý anyq shamalaımyz.
Sábıttiń Muhtarǵa qoıǵan eń úlken kinási – keńes taqyrybyna jazǵan shyǵarmalaryń óz darynyńnyń deńgeıinen áldeqaıda tómen. “Moı krıtıcheskıe zamechanııa v otnoshenıı tvoıh otdelnyh proızvedenıı sovershenno ne ıshodıat ız moeı zavıstı k tebe, onı ıshodıat ız moego ýbejdenııa. Govorıa otkrovenno, ıa nedovolen tvoımı shagamı v lıteratýre poslednıh let. Onı ý tebıa nereshıtelny, robkı. Iа sopostavlıaıý tvoı proızvedenııa do sovetskogo ı sovetskogo perıoda. Ty ne smelyı v svoıh shagah, mnogo oglıadyvaeshsıa v storoný, boıas kak by chego ne slýchılos. Otsıýda stradaet vsıa tvoıa sovetskaıa tematıka. Svoıý sovetskýıý dýshý na novoı tematıke ty, kak hýdojnık, sootvetstvenno tvoemý talantý ı znanııý – ty eshe ne pokazal”, degeni ár qıly oı aıtýǵa bolǵanymen, ádebıettiń búgingi shyndyǵy tóńireginde shyr aınalý kerek degen sosıalıstik realızm talabyn anyq ańǵaramyz. Ony attap ótýge Sábeń barmaǵan, qaıta keıbir naýqan tusynda artyq siltep jiberetinin de jasyrmaǵan abzal. Jáne ony óz tájirıbesinde talaı synap kórgen.
Onyń naqty dáleli 1938 jyly shyqqan “Jumbaq jalaý” romany. Ony osy jaýabynda Muhań: “Eto pervyı nastoıashıı roman na nashem ıazyke” degeni shyndyq bolǵandyqtan el qýanyshyna aınalyp, halyq jappaı oqyp, ózderiniń oı-pikirlerin, qýanysh-shattyqtaryn 1937 jyly jazyqsyz jazalanǵan Sábıtt