Táýelsizdik alǵaly beri qazaq mektepteriniń ashylyp jatqandyǵy úlken jetistigimiz ekendigi aqıqat. Bolashaqta ana tilinde erkin sóıleıtinder qazirgi qazaq mektepteriniń túlekteri. Sondyqtan olarǵa dáris beretin muǵalimder ana tilin jetik meńgerýi tıis.
Mektepke arnalǵan oqýlyqtardy qoldanysqa jibermesten buryn jan-jaqty tekserip, oqýshylardyń jan dúnıesine, sanasyna syzat túsirmeýin qadaǵalaý ǵalymdar men ádiskerlerdiń úzdik muǵalimderdiń, Bilim jáne ǵylym mınıstrligi myqtap qolǵa alatyn máselesi bolyp tur.
Mektepte oqylatyn pánderdiń ishindegi naqty da dál ǵylym páni – matematıka. Bul pánge arnalǵan oqýlyqtar, ásirese, bastaýysh synyp oqýlyqtary sapa jaǵynan syn kótermeıdi. Olardyń bári derlik orys tilinen sózbe-sóz ári saýatsyz aýdarylyp, kúlki týǵyzyp jatady. Sóılemder durys qurylmaıdy, sózder bir-birimen baılanyspaıdy. Esepterdiń sharttary túsiniksiz, tili jutań. Aıtyp otyrǵanymyz jalań sóz bolmas úshin faktilerge júgineıik. 2009-2010 oqý jylynda paıdalanylǵan jalpy bilim beretin 11 jyldyq mekteptiń ekinshi synybyna arnalǵan matematıka oqýlyǵyn qarastyryp kórelik.
Bul oqýlyqty Bilim jáne ǵylym mınıstrligi usynyp otyr. 2009 jyly basylyp shyqqan oqýlyq avtorlary: Á.B. Aqpaeva, L.A. Lebedeva, V.V. Býrovova.
Oqýlyqta myńnan astam esep bar. Osy esepterdiń jıyrma esebin ǵana qarastyraıyq.
16-shy bettegi 2-shi esep tómendegishe bolyp keledi. Mysaldar tórttigin qurastyr:
10 + 3 = 10 + 5= 10 + 2=
+ 10 = + = + =
– 10 = – = – =
– 3 = – = – =
Ekinshi synyp oqýshysynyń ornynda ózińizdi qoısańyz osy esepti qalaı shyǵarar edińiz, matematıkada “tórttik” degen uǵym bar ma?
28-shi bettegi 5-shi esepti shyǵaryp kórelik. “Anasy 12 toqash satyp aldy. Onyń 4-ine júzim, al qalǵandaryna órik qosylǵan. Anasy neshe órik qosylǵan toqash satyp aldy?”,
Ekinshi sóılemdegi “4-ine” degen qysqartylǵan sózdi oqýshy qalaı oqýy tıis: “tórteýine” dep pe, álde “tórtinshisine” dep pe? “Defıs”, “syzyqsha” degen uǵymdardy ekinshi synyp oqýshylary áli ótken joq. Sondyqtan, ony qysqartpaı-aq, “tórteýine” dep jazý kerek bolar.
Úshinshi sóılemdegi “neshe” sózi óz ornynda turǵan joq. Eseptiń jaýabynda neshe toqash satyp aldy dep aıtýymyz kerek. Sondyqtan, suraq: “Anasy órik qosylǵan neshe toqash satyp aldy?” - bolýy kerek. Eseptiń shartynda artyq sóz de, artyq san da bolmaýy tıis ekendigin eskersek, “Anasy” degen sózdi alyp tastaýǵa bolady. Esepte ol eshqandaı ról atqaryp turǵan joq. Sonymen, esep shartynyń durys nusqasyn jazaıyq:
“12 toqash satyp alyndy. Onyń tórteýine júzim, qalǵandaryna órik qosylǵan. О́rik qosylǵan neshe toqash satyp alyndy?” desek, túsinikti bolar edi.
33-shi bettegi 5-shi esep: “Shatyrda 5 kógershin qonaqtap otyr. Taǵy birneshe kógershin kelip qonaqtaǵanda, olardyń sany 13 boldy. Barlyǵy neshe kógershin qonaqtap otyr?”.
“Olardyń sany 13 boldy”, – degende neni aıtyp otyrǵany túsiniksiz: jańadan kelip qonaqtaǵandar ma, álde barlyq kógershinder sany ma?
49-shy bettegi 3-shi esepti oqylyq: “Jarysqa birinshi synyptan 5 oqýshy, ekinshi synyptan 7 oqýshy qatysty. Al úshinshi synyptan ekinshi men birinshi synyp oqýshylary birge qansha bolsa, sonsha oqýshy qatysty. Jarysqa úshinshi synyptan neshe oqýshy qatysty.
Osy sóılemderdi ekinshi synyp oqýshysy turmaq, ata-ana túsiner me eken?
54-shi bettegi 5-shi esep: “Massasy 8 kg qarbyz ben massasy 3 kg qaýyn satyp alyndy. Qarbyz ben qaýynnyń massasy qansha?”.
“Massa” uǵymy jetinshi synypta fızıka páninde túsindirile bastaıdy. Oqýshylarǵa tanys “salmaq” uǵymyn nege paıdalanbasqa?
Tipti “Massany” da, “salmaqty” da paıdalanbaı-aq:
“8 kg qarbyz, 3kg qaýyn satyp alyndy. Barlyǵy neshe kg jemis satyp alyndy?” - dese bolmaı ma?
76-shy bettegi 6-shy esep: “Kórsetilgen baǵa shyǵý úshin qandaı temir teńgelerdi alý kerek?”.
Oqýlyq avtorlary, eń bolmasa, kúndelikti ómirde jıi qoldanylatyn “kúmis teńge” uǵymyn da paıdalanbaǵan. Teńge temirden jasalatyn ba edi?
95-bette qosýdyń terimdilik zańyn bylaısha anyqtaǵan:
“Eger kórshi qosylǵyshtardy olardyń qosyndysymen aýystyratyn bolsa, úsh jáne odan da kóp qosylǵyshtardyń qosyndysy ózgermeıdi”.
“Qosýdyń terimdilik zańy” degen atynan-aq belgili bolyp tur, ıaǵnı qosylǵyshtardy terip qosamyz da, olardyń ornyna qosyndysyn jazamyz.
Mysaly: 3 + 5 + 10= (3+5) + 10 = (3+10) + 5=18
100-shi bettegi 7-shi esep: “Balabaqsha alańyndaǵy 3 kúnqaǵar syrlandy. Syrlaýǵa qyzyl, jasyl jáne sary boıaýlar qoldanyldy. Barlyq jazý týra emes bolý úshin olardy qandaı túspen syrlaýǵa bolady?”.
Eseptiń shartyndaǵy “barlyq jazý týra emes bolý úshin” degen sóz tirkesin avtorlar qaıdan oılap tapqan? Oqyǵan oqýshy budan ne túsinedi?
119-shy bettegi 5-shi esep: “Qosý men azaıtýǵa mysaldar tórttigin qurastyr jáne jaz:
23 54 23 12 68
45 68 56
31
Ekinshi synyp oqýshysy osyndaı sharty bar esepten ne túsinedi dep oılaısyzdar? Oqyrman siz ne deısiz? “Tórttik” degen sóz neni bildiredi?
129-shy bettegi 5-shi esep: “Esepter boıynsha órnekter jaz:
a) Haıýanattar baǵyna v birinshi synyp, olardan s artyq ekinshi synyp oqýshylary keldi. Haıýanattar baǵyna neshe ekinshi synyp oqýshylary keldi?
Esepti shyǵarý úshin, oqýshy, “v” jáne “s” áripteriniń ornyna qabyldanýy múmkin san qoıyp, oı eleginen ótkizeri anyq. Mysaly:
v = 20, s =3 dep alyp, esepti oqyp kórińiz. Sonda: “haıýanattar baǵyna jıyrma birinshi synyp, olardan úsh artyq ekinshi synyp oqýshylary keldi”, - bolyp shyǵady.
Onyń ústine eseptiń suraǵyndaǵy “neshe” sózi óz ornyn taýyp turǵan joq.
“Haıýanattar baǵyna” degendi de alyp tastap, esepti oqýshylarǵa túsinikti tilde mynandaı nusqada berse bolmaı ma:
“Birinshi synypta v oqýshy bar. Ekinshi synyptyń oqýshylarynyń birinshi synypqa qaraǵanda s oqýshysy artyq. Ekinshi synypta neshe oqýshy bar?”.
140-shy bettegi 7-shi esep: “Sársende qyzyl, sary jáne kók tústi 3 oıynshyq máshıne boldy. Sársende taǵy 3 oıynshyq: aıý, pıramıda, zyryldaýyq boldy. Qyzyl máshınemen ol zyryldaýyqty da, pıramıdany da, tasymaıdy. Sary máshınemen zyryldaýyqty da, aıýdy da tasymaıdy. Sársen ár oıynshyqty qaı máshınemen tasıdy?”.
Esep shartynyń tómengi jaǵynda alty oıynshyqtyń sýretteri kórsetilgen. Olardyń arasynda “pıramıda” kórinbeıdi. “Konýs” tárizdes oıynshyq bar. Ekinshi synyp oqýshylaryna “pıramıda”, “konýs” uǵymdary qajet pe? Bul fıgýralar 10-11- synyptarda qarastyrylady. Sonda balalardyń tolyp jatqan oıynshyqtarynyń attary esterine túspegen be?
Osy arada aıta keter bir nárse oqýlyqta ulttyq uǵym kemshin, til nashar sóılem alashubar. Osyny kórip turǵanda ekinshi synyp oqýshysyna obal boldy-aý demeske sharań joq.
153-shi bettegi esepti oqylyq: “Bólmeniń tórt qabyrǵasynyń árqaısysynda bir oryndyqtan turatyndaı 3 oryndyqty bólmege qalaı ornalastyrýǵa bolady?”.
Oryndyq qabyrǵada “tur ma? Oryssha oılap, “qazaqsha” jazý degen osy shyǵar.
182-shi bettegi 8-shi esep: “Úsh balyq ár túrli akvarıýmda júzip júr. Qyzyl balyq dóńgelek te, tiktórtburysh pishindi akvarıýmda da júzgen joq. Altyn balyq sharshy da, dóńgelek pishindi akvarıýmda da emes. Jasyl balyq qandaı akvarıýmda júzip júr?”.
Qoıyrtpaq sóılem degen osy emes pe?
Dóńgelek, tiktórtburysh, sharshy – jazyqtyq fıgýralary ekendigi belgili. Akvarıýmdar keńistikte ornalasqandyqtan dóńgelek, tiktórtburysh, sharshy pishindes bola almaıdy. Esep shartynyń tómengi jaǵyndaǵy kórsetilgen akvarıýmdardyń sýretterine qarap, olardyń shar, kýb jáne parallelepıped tárizdes ekenin kóremiz. Al shar, kýb, parellelepıped 11-synypta oqylady. Eseptiń sharty shubalań, oqýǵa da, túsinýge de qıyn, tilge oramdy emes.
187-shi bettegi 3 esep: “Balyqshylar 60 kg balyq ustady. Onyń 24 kg-y – móńke, 18 kg-y – sazan, al qalǵany – alabuǵa. Balyqshylar neshe kg alabuǵa ustady?”.
Balyqty ustamaıdy, aýlamaıtyn ba edi? Qysqartylǵan “kg-y” sózin ekinshi synyp oqýshylary qalaı oqýy kerek? Olar “defıs”, “syzyqsha” uǵymdaryn ázirge ótken joq qoı. Qysqartpaı-aq, nege tolyq “kılogramm” dep jazbasqa?
“Sırk oıynshysynyń qorabynda 10 kók jáne 7 jasyl sharık bar. Ol qaramaı qoraptan 8 sharık aldy. Eń bolmasa bir kók sharık onyń qolyna túse me? Bir aq sharık she?” – bul 203 bettegi 8-shi esep.
Eseptegi “sharık” sózi qazaqsha emes. “-ık” - orys tilindegi jurnaq. Kishkentaı shardy “sharık” desek, onda kishkentaı dopty “dopık”, kishkentaı adamdy “adamık” deımiz be? Eseptiń ekinshi suraǵynda aq shardy nege suraıtyny túsiniksiz, aq sharlar qorapta atymen joq emes pe?
2 synyp oqýshysyna arnalǵan esep túri osy. Jańa talap budan ne uǵyp, ne túsinedi?
“6 sm-den artyq, ortańǵydan 2 sm qysqa, tómengiden 4 sm uzyn bolatyndaı úsh kesindi syz” deıdi 221 bettegi 6-shy esepte.
Al túsinip kórińiz. 2 synyp oqýshysyna osy esepti usynyp otyr. Eshqandaı kesindi kórsetilmegen. Bary joǵarydaǵy bir sóılem ǵana. Sonda “ortańǵy”, “tómengi” dep neni meńzeıdi?
Ekinshi synyptyń matematıka oqýlyǵyndaǵy es tandyrar esepter osylaısha jalǵasa beredi. Mundaı mysaldardy kez kelgen betinen tabýǵa bolady desem, artyq aıtqandyq emes.
Bilim negizi bastaýysh synyptarda qalanatyny anyq. Qazaq tilinde oqýlyqtyń túri mynaý. Birden aıtalyq, tıisti oryndaǵy “myrzalar” kórmegen be, bilmegen be? Saraptan ótkizgender she? Álde qazaq mektebine bári “jarasady” dedi me eken.
Sondyqtan, sapasyz, shubar tilde jazylǵan oqýlyqtar qoldanysqa úzildi-kesildi jiberilmeýi tıis. Bilim jáne ǵylym mınıstriniń sózine qulaq túrsek, oqýlyqtar arnaıy qurylǵan birneshe komıssııanyń tekserisinen ótip, saraptalatyn kórinedi. Kózge shyqqan súıeldeı badyraıyp, kórinip turǵan qatelerdi anyqtaı almaıtyn komıssııalardyń quny qandaı bolmaq? Oqýlyqtardyń sapasyzdyǵynan oqýshylar men olardyń ata-analarynyń kórip jatqan zardaby ushan-teńiz. Bastaýysh synypta oqıtyn balalaryna repetıtor jaldaýdy buryn-sońdy kim kórgen? Biraq oqýlyq túri mynandaı bolǵan soń aqshasy barlar amalsyz soǵan barady. Qaltasy tesikter qudaı saldy, biz kóndik deıdi.
Tilge oramsyz qıyn sóılemder, túsiniksiz sózder oqýshylardyń basyn qatyryp, yntasyn túsirip, tapsyrmany óz betinshe oryndaýǵa yqylasyn joıatynyn da aıta ketsek deımin. Mindetine júrdim-bardym qarap, shubar tilde jazylǵan es tandyratyn shyrǵalań esepterdi bastaýysh synyp oqýshylaryna usynǵandardyń tirligine janyń kúıgende bul qastandyq qoı deýge bolatyn sekildi.
Ǵylym dep atalatyn záýlim úıdiń tabaldyryǵynan jańa ǵana attap, alǵashqy adym jasap jatqan jetkinshekterdiń qamyn oılap, ter tógetin shyn mamandar uıqysynan qashan oıanar eken?!
Balqash NAQANULY, matematık.