О́limnen keıingi ómir

Jýyrda biz sondaı baqytqa kenelgen jandarǵa kýá boldyq. Ondaı qýanyshty syılaǵan nebári 23 jastaǵy bozdaǵynan aıyrylyp, júregi qan jylap otyrǵan ananyń muqtaj adamdarǵa balasynyń birneshe aǵzasyn berýge táýekel etip, onyń ómirin osylaı jalǵastyrýdy kóńilge medet etýi edi. Almaty qalasyndaǵy qatardaǵy №7 klınıkalyq aýrýhananyń bas dárigeri, medısına ǵylymdarynyń doktory, professor Bolat BAIMAHANOV bastaǵan otandyq mamandarymyz ekenin maqtanyshpen aıta alamyz. Mundaı kúrdeli operasııanyń jasalýy – sheteldikterden bir kem emes mamandarymyzdyń joǵary kásibı biliktiligin kórsetse kerek. Eger Qazaqstanda donor máselesi óz deńgeıinde sheshiler bolsa, qanshama adamnyń ómirin saqtap, ǵumyryn uzartýǵa bolar edi...

Qazaqstanda donor tym tapshy

Iá, búginde aǵzalardyń transplantasııasy – qazirgi zamandaǵy emdeýdiń jańa ádisi. Sol arqyly adamnyń ómirin uzartyp, ómir súrý sapasyn joǵarylatýǵa bolady. Árıne, ol úshin donorlyq dene músheleri qajet. Oǵan tiri donordan góri qaıtys bolǵan adamnyń múshelerin alý áldeqaıda tıimdi. Desek te, bul máselede ázirge tapshylyq óte joǵary deńgeıde. Kóbinese ómirden qaıtqan adamnyń múshesin alýǵa týys­tary kelispeı jatady. Sondyqtan Qazaqstanda transplantologııanyń damýy ólgennen keıin aǵzalaryn basqa naýqastarǵa beretin donorlarǵa tikeleı baılanysty. Álemdik ólshemmen qarasaq, búginde transplanttanttaý – ár sátti jasalǵan operasııamen baǵalanyp, sol memlekettegi medısına deń­geıiniń basty kórsetkishi bolyp sanalady. Eń mańyzdysy, qazir elimizde myqty kadrlyq, ıntellektýaldyq, ǵylymı jáne resýrstyq áleýet, sondaı-aq zamanaýı tehnologııalarmen jabdyqtalǵan baza bar. Shúkir, kórsetkishterimiz de jaman emes. Oǵan memleketimiz úlken qoldaý, kómek kórsetip, qomaqty qarajatyn bólip otyr. Máselen, transplantologııa Orta Azııada ázirge Qazaqstannan basqa elde qolǵa alynbaǵan. Al elimizde búginge deıin sońǵy 3 jylda 450 múshe aýystyrylǵan. Onyń 10-y júrek, 45-i baýyr, 1 uıqy bezine, qalǵany búırekke jasalǵan. Qazir Qazaqstan boıynsha 7 ortalyq múshe aýystyrýmen aınalysady. Bir aıta keterligi, Qyzylorda, Aqtóbe oblystarynda da transplantasııany qolǵa alý qýantarlyq jaıt. Onyń ishinde 108-si Almatydaı arý shahardaǵy №7 qalalyq klınıkalyq aýrýhanada sátti ótip, osynshama adamnyń ǵumyryn uzartyp otyr. Bul árıne, Bolat Bımendiuly bastaǵan myqty komandanyń ólsheýsiz izdenisteri, aýrýhanadaǵy tájirıbe men ǵylymdy ushtastyrýdaǵy eren eńbektiń nátıjesi. Olar alǵashqy múshe almastyrýdy 2012 jyly 30 mamyrda týystyq donorlyq transplantasııa arqyly búırekke jasasa, sol jyly 12 qyrkúıekte álem boıynsha AQSh, Ońtústik Koreıa, Italııadan keıin tórtinshi bolyp birinshi ret laparoskopııa tásilimen búırek pen uıqy bezin aýystyryp, ota sátti ótti.

Aleksandrdyń tórt múshesi tórt adamǵa ómir syılady

Bıylǵy jyldyń 5 qańtary kúni atalmysh aýrýhana búırek almastyrýdyń 107-shi, baýyr transplantasııasynyń 7-si sátti jasalǵany jóninde jýrnalısterdi jınap, baspasóz máslıhatyn ótkizdi. Onda mı qyzmeti toqtaǵan marqum, Almaty qalasynyń turǵyny Aleksandrdyń birneshe múshesi alynyp, qajetti naýqastarǵa almastyryldy. Bir búıregi men baýy­ry №7 aýrýhanada eki naýqastyń qajetin ótese, júregi arnaıy bekitilgen sanıtarlyq ushaqpen Astanadaǵy Kardıologııalyq ortalyqqa, bir búıregi Syzǵanov atyndaǵy Hırýrgııa ǵyly­mı ortalyǵyna jetkizildi. №7 aýrýhanada jasalǵan eki birdeı otany mundaǵy dárigerler óz kúshterimen júzege asyrǵan. Hırýrgter jalpy bir donordan birden 4 aǵzanyń alynýy óte sırek kezdesetinin alǵa tartýda. Sonymen, baýyr almastyrý otasy 8 saǵatqa sozylǵan. Jýrnalısterdiń ótinishi boıynsha professor Baımahanovpen birge muqııat taspaǵa túsirilgen, buryn aıtpaq túgili túsimizge kirmeıtin asa kúrdeli operasııany kórý sátine ıe boldyq. Operasııa taza jasalǵan, eshqandaı qan ketý joq. О́ıtkeni, olar buǵanǵa deıin 400-ge deıin baýyrǵa qatysty ártúrli operasııalar jasap, tájirıbe jınaqtaǵan. Al baýyrǵa transplatasııa jasaý úshin ondaı tájirıbe jınaqtaý shart deıdi. Olaı bolmasa, baýyr aýystyrýǵa árkimniń táýekeli jete bermeıtin kórinedi. Eń qıyny baýyrǵa baratyn kúre, kók tamyrdy tikkende qoldyń ebi kerek eken. О́ıtkeni, kishkene ǵana aýytqý bolsa, búkil operasııa zaıa ketpek. Bir kezde barlyq jalǵanǵan tamyrlar muqııat tekserilip, qan jiberilip, eń sońynda ót joly tigildi. Osylaısha 23 jasar donor jigittiń baýyryn almastyryp salǵanyn kórgennen keıin, jýrnalısterge 40 jastaǵy Gúlnaz Jarmuhamedovanyń ózimen suhbattasýǵa jaǵdaı jasaldy. Áńgimemiz aýrýhana palatasynda emes, dálizde ótti. Dińkeletken dertten aıyqqan eki balanyń anasy, ustaz Gúlnazdyń ózi kelip, bar yqylas nıetimen ózin ajaldan alyp qalǵan dárigerler men donordyń týystaryna rııa­syz alǵysyn bildirip, jaqynda úıine oralatynyn qýana jetkizdi. – Baýyrymnyń aýyrǵanyn birden bilmeı, ábden asqynǵanda baıqadym, – dedi Gúlnaz. – Sodan jarty jyldaı em jolyn taba almaı júrdim. Endi mine, sáti osy aýrýhanada tústi. Besinshi kún degende aıaǵymnan turyp, ózdigimnen tamaq ishe bastadym. Bul – Allanyń qudireti, odan keıin osy jerdegi myqty mamandardyń arqasy. Men osynda kelgeli Qazaqstan medısınasynyń qanshalyqty alǵa damyǵanyn kórip, tańǵalyp, Prezıdentimiz N.Nazarbaevtyń, onyń júrgizip otyrǵan saıasatyna degen kózqarasym, senimim múldem ózgerdi. Shynynda, bizge shetelge shy­ǵýdyń qajeti joq eken. Sondyqtan meniń ómi­rimdi saqtap qalǵan aýrýhana ujymyna, ony basqaryp otyrǵan «altyn qoldy» hırýrg Bolat Baımahanovqa, otaǵa qatysqan komandasyna, medbıke, sanıtarkalarǵa myń da bir rahmet. Ásirese, donorymnyń anasy men jaqyn týystaryna alǵysym sheksiz. Aleksandrdyń maǵan syılaǵan ómiri, onyń da ómiriniń jalǵasy. Gúlnazdan keıin jýrnalıstermen kezdesýge marqumnyń búıregin alǵan jambyldyq 6 balanyń ákesi 46 jastaǵy Qalmuhambet Túbirqulov ta keldi. Júrisi shıraq, etjeńdi jigitti kórip, kúrdeli operasııa jasalǵan naýqas degenge senińkiremeısiń. Qalmuhambettiń de eki búıregi jumys istemeı, bir jarym jyl boıy aptasyna úsh ret gemodıalızge qatynap qınalǵanyn aıta kele: «Qańtardyń 6-synda dárigerim shaqyryp: «Sizdiń búıregińizge sáıkes keletin donor keldi, kelisim berseńiz, operasııa jasaımyz», dedi. Árıne, qýana kelisim berdim. Eshqandaı qorqynysh bolǵan joq. Operasııa sátti shyqty. Jaǵdaıym da, tamaqqa tábetim de jaqsy. Qazir dıalızge táýeldi emespin. Sol úshin de aýrýhana dárigerleri men donordyń týystaryna shyn júregimmen alǵys bildiremin», – dedi. Ras, adamnyń eki búıregi aýyryp, jumys isteýin múldem toqtatqanda, ol naýqasqa balama em – tek gemodıalız – demeýshi em ádisi taǵaıyndalady. Gemodıalız degenimiz – qandy búırekten tys «jasandy búırek» apparaty kómegimen tazartý. Iаǵnı, naýqas aptasyna 2-3 ret 3-4 saǵattan qozǵalmaı apparatta jatyp, qanyn túgeldeı derlik tazartyp qaıta quıdyrady. Naýqas osy emdi ómiriniń sońyna deıin alady. Onyń ústine, óte qymbat em. Úkimet jylyna bir adamǵa gemodıalızge 30 myń dollar jumsaıdy. Al búırek aýystyrýǵa bir ret 30 myń dollardaı qajet. Eń bastysy, gemodıalız sııaqty azapty emnen qutylyp, qalypty ómir súredi. Bul rette ekonomıkalyq tıimdilik jaǵyn da atap ótý kerek. Al baýyrǵa ondaı balama em joq. Baýyr jedel aýystyrylmasa, naýqastyń ómiri alty, bir jyl ishinde-aq qıylady. Sondyqtan baýyr aýrýynda ólim-jitim kórsetkishi joǵary. Aýystyrylǵan jaǵdaıda tájirıbe kórsetkendaı naýqas júz paıyzǵa aıyǵyp ketedi. Máselen, jasandy júrek adam ómirin 5-6 jylǵa, al júrekti transplantasııalaý 15-20 jylǵa deıin uzartady eken. Mamandar naýqastardyń 30-40 paıyzy jańa aǵzaǵa qol jetkizbegen kúıi ómirmen qoshtasatynyn aıtady.

Sharıǵat múshe aýystyrýǵa qarsy emes

Bir aıta keterligi, kóp jaǵdaıda donorlyqqa adamdardyń dinı nanym-senimi kedergi bolatyn sııaqty. Ásirese, musylmandar arasynda. Biraq din ókilderi ıslamda tyıym joq dep otyr. Dindarlar múshe aýystyrýǵa qaıshy emes, eger ol adam ómirin saqtap qalýǵa tegin berilse deıdi. Kerisinshe saýapty is eken. Biraq ólgen adamnyń aǵzalary aqsha tabý maqsatynda jasalsa, oǵan túbegeıli qarsy. Mine, búgingi baspasóz máslıhatynyń ereksheligi, jıynǵa din ókilderin de osy daýly máselege qatysty óz pikirlerin bildirýge shaqyrypty. – Sharıǵatymyzda, ıslam dininde trans­plantasııaǵa, ıaǵnı múshe aýystyrýǵa ruqsat etilgen, – dedi Tastaq meshitiniń qyzmetkeri Muha­medjan Abdýlmájıtov. – Alla taǵala qasıetti Quran Kárimde: «Densaýlyq Alla taǵalanyń adamǵa bergen amanaty, nyǵmeti. Allanyń senderge bergen nyǵmetterinen sender de adamdarǵa berińder. Eger kimde kim bir adamnyń ómirin saqtap qalsa, ol búkil adamzattyń ómirin saqtaǵanmen teń. Eger adam kózi tirisinde múshe aýystyrýǵa razy bolsa, onyń týysqandary artynan onyń múshesin bireýge ruqsat ete alady. О́ıtkeni, ol qanshama muqtaj adamdardyń ómirin saqtaıdy», delingen. Biraq, sharıǵat boıynsha adam múshesin satýǵa ruqsat joq, ol aqysyz bolýy kerek. Shirkeýden kelgen din qyzmetkeri Vladımır Zavadıch te: «Biz adam ómirin saqtaý úshin aǵzalardy aýystyrýdy qoldaımyz. Biraq, túsik jasatýǵa, dene múshelerin kosmetıka salasyna qoldanýǵa túbegeıli qarsymyz. Qara bazarda satylady eken dep estımiz, al dinde músheni satýǵa tyıym salynǵan», dedi. Adam aǵzasyn qara bazarda saýdalaýdyń múmkin emestigine professor Baımahanov ta jaý­ap bere ketti. Onyń aıtýynsha, adam denesiniń múshelerin saýdalaý zańmen qýdalanady. Qazaq­stan Respýblıkasynyń «Azamattar densaýlyǵyn qorǵaý týraly» Zańynda adam aǵzasyn saýdalaýǵa ruqsat etilmegen. – Aǵza múshesin aýrýhanadan bólek jerde aýys­tyrý múmkin emes. О́ıtkeni, mundaı kúr­deli ota jasaýǵa barlyǵy 150-ge jýyq adam jumyl­dyrylady. Onyń 25-i ota zalynda jumys jasaıdy. Ol úshin arnaıy zerthana, bólme, qajetti appa­ratýra, qanshama maman qajet. «Qara bazar» týraly qaýeset shyndyqqa janaspaıdy. Qazaq­standa bul máselege barynsha gýmanıstik kóz­qaraspen qarap, sheshýshi sózdi, álbette, donordyń týys­qandary aıtady. Al tiri donordan alynǵan transplantasııa amalsyzdan jasalyp jatyr. О́ıtkeni, onyń ekinshi jaǵynda donor bergen adamnyń densaýlyǵyn da oılaýymyz kerek, – dedi bas dáriger.

Donor qalaı tabylady?

Rasynda, «Donordy kim izdep tabady?» degen saýaldyń týyndaýy zańdy. Elimizde donor izdep tabýda osydan eki jyl buryn qurylyp, jumys jasap jatqan úılestirý ortalyǵy bar. Ony bilikti de tájirıbeli hırýrg, professor J.Dosqalıev basqarady. Aýrýhanalarǵa qandaı da bir potensıaldy naýqas tússe, dereý úılestirý ortalyǵyna aqparat jiberiledi. Ortalyqtan úılestirýshi kelip, ólim týraly qorytyndy bıologııalyq ólimniń nemese mı qyzmeti toqtaǵanyn dáleldep, rastalýy negizinde ýákiletti organ belgilegen tártippen beriledi. Negizinen elimizde múshe almastyrýda kezek qarastyrylǵan. Eger naýqastyń úsh-aq aı ómir súrý múmkindigi qalsa, onda kezek alǵa jyljytylady. Demek, kezek jóninde daý bolmas úshin naýqastyń jaǵdaıy baldyq júıemen ólshenedi. Ol tizim jyl saıyn qaıtys bolyp ketkenderi, transplantasııa jasaǵandary bar, rettestirilip otyrylady. Bolat Bımendiulynyń sózine qaraǵanda potensıaldy donor jetkilikti kórinedi. Máselen, jylyna kólik apatynan shamamen 3 myńǵa jýyq adam qaıtys bolady desek, olardyń jartysy jastar. Halyqaralyq tájirıbede donor máselesi qalaı sheshilgen degenge kelsek, mamandardyń aıtýynsha, ártúrli tájirıbeler bar. Mysaly, kóp elderde azamattar júrgizý kýáligin alǵanda, qandaı da bir jaǵdaı bolyp jatsa múshesin berýge kelisetindigi kompıýterde bazada turady. Sondyqtan adam qaıtys bolǵan jaǵdaıda týystaryn izdep jatpaı-aq másele birden sheshiledi. О́ıtkeni, adam kóz jumǵannan keıin júrekti – 4, baýyrdy – 6-8, búırekti 24 saǵat ishinde basqa adamǵa salyp úlgerý kerek eken. Al keıbir elderde eger sen tiri kezinde ózińniń kelispegenińdi jazbasha qaldyrmasań, avtomatty túrde týystarynyń kelisiminsiz-aq múshesin ala beredi. О́ıtkeni, ol qarsy bolmaǵan. Qazir bul másele bizde de talqylanýda. Zańymyzda ruqsat bolǵanmen, erteń sóz etip júrmesin dep týystarynyń kelisimin alamyz. Bul – adamı áreket. Sondyqtan eń sońǵy sóz týystaryna qaldyrylǵan. «Kim donor bola alady?» degenge kelsek, ın­feksııaǵa ushyramaǵan, baýyry, búıregi, júreginiń kináraty joq kámelettik jastan 60 jasqa deıingiler.

Qazaqstanda múshe almastyrý tegin

«Salamatty Qazaqstan» memlekettik baǵdar­lamasyn júzege asyrý aıasynda 2012 jyly atalmysh aýrýhana aldynda múshe transplantasııasyn engizý mindeti qoıylǵan-dy. Ony oryndaý maqsatynda qala boıynsha transplantologııany damytý baǵdarlamasy qabyldanǵan. Oǵan Almaty qalasy ákimdigi men qalalyq densaýlyq saqtaý basqarmasy óte yjdaǵatty kóńil bólip, qajetti tehnologııa satyp alýǵa, ári sol kúrdeli otany jasaıtyn mamandardy álemniń eń myqty klınıkalarynda tájirıbeden ótkizip, daıarlaýda qomaqty qarjy jumsap, otandyq medısınanyń damýyna aıtarlyqtaı úles qosyp otyr. – Jalpy, transplantologııa – eń joǵary mamandandyrylǵan medısınalyq qyzmetke jatatyn, kúrdeli uıymdastyrýdy qajet etetin ashyq medısına, – deıdi Almaty qalalyq densaýlyq saqtaý basqarmasynyń basshysy, medısına ǵylymdarynyń kandıdaty Janat Qasymjanova. – Bul jerde óte joǵary kásibı biliktilik, sheberlikpen birge operasııaǵa qajetti qoldanylatyn óte qymbat qurylǵylar, tipti ár kezeńde paıdalanatyn usaq quraldardyń ózi úlken ról atqarady. Búginde elimizde múshe almastyrý qyzmeti bári tegin. Endeshe, bul operasııalardyń tıimdiligi de sonda jatsa kerek. Qazir búırek, baýy­r almastyrýdy qatardaǵy qalalyq aýrý­hananyń hırýrgteri sheteldik mamandardyń kómeginsiz ózderi atqarady. Mundaı operasııa jasaýdaǵy tehnologııa óz aldyna, al onyń úlken moraldyq jaǵy da bar. Bul jerde dárigerler tiri donor kezinde eki adamnyń ómirimen de kúresedi. О́zim dáriger bolǵandyqtan, bul operasııalardyń qanshalyqty kúrdeli ári asqan jaýapkershilikti talap etetinin jaqsy bilemin. Basty aıtarym, bul emdeý ornynyń ulttyq ǵylymı-zertteý ortalyǵy emes, qatardaǵy qalalyq aýrýhana jaǵdaıynda osyndaı biregeı operasııalarǵa qol jetkizýi – tamasha jetistik, aıtýly oqıǵa. Osyndaı kúrdeli otalardy qolǵa alyp, iske asyrǵan professor Bolat Baımahanov bastaǵan hırýrgterge rahmet. Olar bizdiń maqtanyshymyz. Ras, otandyq transplantologııanyń jyldan-jylǵa qarqyn alyp damýy kórshi elderdiń de qyzyǵýshylyǵyn týdyryp otyr. Atap aıtar bolsaq, №7 qalalyq aýrýhana respýblıkada sheteldik azamattarǵa ota jasaǵan jalǵyz medısınalyq mekeme. Búginge deıin Qyrǵyz elinen kelgen eki azamattyń búıregi aýystyrylǵan. Árıne, olar óz donorlaryn ákelgen. Ota nátıjesi óte jaqsy. Qazir О́zbekstannan da habarlasyp, ótinish jasaýda. Árıne, sheteldikterge bul qyzmet aqyly. Biraq, aqysy dúnıejúzinde eń arzan degen Úndistannan da tómen. Eýropa men AQSh-ta ortasha eseppen transplantasııa 100-200 myń dollar kóleminde. Al Qazaqstanda aǵza almastyrý quny orta eseppen 30-35 myń dollar shamasynda bolǵanymen, qazaqstandyqtar úshin memleket kepildendirilgen tegin medısınalyq kómek kórsetedi. Máselen, №7 aýrýhanada ótkizilgen 108 transplantasııanyń bári tegin jasaldy. Úkimet tek qana ota jasaýǵa ǵana emes, operasııadan keıingi ýaqytqa da tegin dári beredi. Sebebi, olar turaqty túrde dári iship turýy kerek. Onyń ústine ár ota jasalǵan adamnyń densaýlyǵyn dárigerler muqııat baqylaýda ustaıdy. Sebebi, nátıje jiti baqylaýǵa da baılanysty. Dárini azaıtý, kóbeıtý, ýltradybystyq tekserý jasaýdy ota jasaǵan mamandar ózderi júzege asyrady. – Memleketimiz qoldan kelgen kómeginiń bárin jasap otyr, – dedi donorǵa qatysty óz oıymen bólisken Bolat Bımendiuly. – Biz de úkimettiń údesinen shyǵýǵa tyrysyp, kúndiz-túni qajetti otalardy jasap, tamasha kórsetkishterge qol jetkizip jatyrmyz. Tek halyq endi osyny túsinýi qajet. Qalaıda naýqas adam óz problemasymen qalmaýy kerek. Iá, ólim – haq. Dóreki aıtqanymdy keshirersizder, biraq máıitti jerge bergenshe, basqa adamdardyń da ómirin oılap, osyndaı áreketke barsaq – ol Allaǵa da, adamǵa da jaǵatyn saýapty is emes pe? Mysaly, Ispanııadaǵy kez kelgen shirkeýde: «О́z múshelerińdi jerde qaldyryp ket. Ol Jaratýshyǵa emes, adamdarǵa qajet», dep jazylyp qoıylǵan. Sondyqtan da ondaǵy densaýlyq saqtaý salasy, BAQ pen ulttyq transplantasııa birlestigi Ulttyq donorlyq baǵdarlama boıynsha maqsatty jumys istep, nátıjesinde búginde Ispanııa álem boıynsha mýltıorgan berýde alda keledi. «Dono» latyn tilinen aýdarǵanda «syılaımyn» degen maǵynany bildiredi. Demek, elimizde transplantologııanyń qaryshtap damýy – donorlyq aǵzalarǵa degen tapshylyqta. Mine, osy máselege halyq bolyp túsinistikpen qarasaq... * * *  ...Iá, adam ómirin eshnársemen ólsheýge bolmaıdy. Ol bárinen qymbat, sondyqtan da qunsyz. Al donor retinde ekinshi adamǵa ómir syılaý –  teńdesi joq joǵary adamı qasıet. Jýrnalıstik mamandyqtyń múmkindigi ǵoı, óz basym osy aýrýhanada aǵza almastyrýdyń nátıjesinde birneshe naýqastyń qýanyshyna ortaqtasqanym bar. Birde óziniń eki kishkentaı bópesi bola tura shynashaqtaı qyzdyń anasyna baýyryn bólip bergenine kýá boldyq. Gúlshattyń anasy Svetlananyń tiri qalyp, jer basyp júrýi úshin perzenttik mindetin, qaryzyn óziniń ómirimen ólsheýine tańǵalyp, rıza bolmasqa sharamyz qalmady. Al balasynyń osyndaı qadamǵa barǵanyna júregi eljiregen ana: «Qyzyma barlyq analardyń atynan sheksiz alǵysymdy bildiremin. Men qyzymmen maqtanamyn», degende kóńilimizdiń tolqyǵany ras… Gúlzeınep SÁDIRQYZY, «Egemen Qazaqstan». ALMATY.