Osy kúnge deıin qazaqtyń kórnekti aqyny bolyp qalyptasqan, birneshe jyr kitaptarynyń avtory, Memlekettik syılyqtyń laýreaty Kúlásh Ahmetovanyń taıaýda Astana qalasyndaǵy «Folıant» baspasynan «Orman» atty jyr jınaǵy jaryq kórdi. О́ziniń shyǵarmashylyq jolyn mahabbat, tabıǵat lırıkalarynan bastaǵan aqyn shyǵarmashylyǵyn azamattyq lırıkamen jalǵastyryp keledi. Bul kitaptaǵy óleńderdiń órnegi de ózgeshe. Aqynnyń kemeldengen, tolysqan shaǵyn beıneleıtin týyndylar. Jalpy, jaratylysqa, qoǵamdaǵy árbir qubylysqa, ultymyzdyń uly qýanyshtaryna parasat bıiginen kóz salady aqyn.
Alla – bir!
Barlyǵynan sol ǵana asqan!
Qarasam, ǵalamatqa tolǵan aspan.
Juldyzdar sherý tartyp, sheksizdikke
Táńirlik sheberlikpen ornalasqan.
Qus jolyn qundaǵymda kórsem kerek,
Qarasam bıikteıdi eńsem bólek.
Aýqymyn alys kóktiń paryqtaýǵa
Ǵaryshtyq qudiretti ólshem kerek!
Sharq uryp, tappaǵan soń teńbe-teńin,
Oıymdy Jer betimen terbetemin.
Máńgi bol,
Jaratqannyń hıkmetterin
Kótergen kógildir shar, keń mekenim.
Aqyn «Jaratylys» deıtin bul shyǵarmasynda Uly Allanyń qudiretin, sheksizdigin beıneleıdi. Mundaı taqyryptaǵy shyǵarmalar álem ádebıetinde de, qazaq ádebıetinde de bar. Pýshkınniń «Quranǵa elikteýi» men «Paıǵambarynyń» ózi asyl dinimizge degen uly qurmet. Al «Adamdy súı, Allanyń hıkmetin sez» degen Abaı da qazaq óleńine ıláhı taqyryptaǵy sara joldy salyp berdi. Al Kúlásh bolsa:
Súıiktińdeı júretin kil esińde,
Kir túsirme el degen uly esimge.
Atameken – baqyty babalardyń,
Jeńip alǵan san ǵasyr úlesinde.
Kúnderimen, túnimen, gúlderimen
О́zińdiki ol seniń, bilesiń be?
О́zińdiki aýasy, tań nury da,
О́zińdiki jazy da, jańbyry da.
О́zińdiki dalasy, taý, qyry da,
О́zińdiki mereke, án-jyry da.
О́zińdiki barlyǵy bolǵannan soń
О́zińdiki bolǵany taǵdyry da,
– dep jyrlaıdy «О́z elim» atty óleńinde. Bul týyndy Otanymyzǵa, elimizge madaq jyry bolsa, bir jaǵynan jastarǵa degen amanat ta bar. Sebebi, Otany, eli, jeri týraly árbir jastyń bilýi, ony súıýi shart. Sonymen qatar, táýelsizdigimizdi jyrlaý da aqynǵa úlken shabyt pen qaırat beredi. Negizi qazaq poezııasynda eldik múdde turǵysynan oı qozǵaý ejelgi dáýirlerden bar. Este joq eski zamandardaǵy halyq óleńderinde de bul saryn anyq baıqalady. Bul úrdis buzylmaı, shashylmaı búgingi kúnge jetti. Bir jaǵynan bul qazaqtyń barsha talantty aqyndaryna amanat. Kúlásh Ahmetova óleń aldyndaǵy da, urpaq aldyndaǵy da aqyndyq paryzyn shyǵarmashylyǵynyń eldik múdde turǵysynan oı qozǵaıtyn sáýleli kezeńderi arqyly atqardy.
Sen – qazaqsyń!
Qazaq degen El bólek,
Qazaq salǵan soqpaq bólek, jol bólek.
Kıiz úıi Jer sııaqty jup-jumyr,
Shańyraǵy Kún sııaqty dóńgelek.
Sen – qazaqsyń!
Bir Allanyń qulysyń!
Adamǵa adam qul bolǵany – qurysyn.
Joıqyn soǵys, zulmattarda joıylmaı
Qalǵan ultsyń. Qaharmansyń, ulysyń.
Sen – qazaqsyń!
Qazaq ediń týǵanda!
Onda, dúnıe taǵylymynan úlgi al da,
Ata jurttan, Ana tilden aıyrylma,
Tóbeńde Kún, tómende Jer turǵanda! – deıdi aqyn.
Bul bizdiń tarıhı shyndyǵymyz. Al shyndyqty, aqıqatty árbir kózi ashyq azamat bilýi kerek. Aqynnyń ereksheligi de eshkimge uqsamaıtyndyǵynan, eshkimdi qaıtalamaıtyndyǵynan kórinedi.
Kúlásh Ahmetova – qazaq óleńinde ózindik orny bar kórnekti tulǵa. Soǵystan keıingi týǵandar týraly sóz bola qalǵanda Kúlásh Ahmetovanyń esimi tizim basynda júredi. Aqynnyń óleńine Elbasynan bastap qarapaıym halyqqa deıin pikiri joǵary. Shynaıy aqynnyń baqyty halyqtyń yqylasyna bólený ǵoı. О́zinen keıingi qazaqtyń aqyn qyzdarynyń da Kúlásh Ahmetovaǵa soqpaı ótkeni joq. Sebep shynaıy óleńde, taǵylymdy taǵdyrda.
Astana – elimizdiń eńseli kórinisi. Álem halyqtary aldyndaǵy memleketimizdiń aıqyn nyshany. Kún sanap qaryshtap damyp kele jatqan elimizdiń Astanasy armandar oryndalatyn shaharǵa aınaldy. Barlyǵy da halyqtyń kóz aldynda. Elbasynyń eli úshin atqaryp jatqan eren eńbegi, júrgizip kele jatqan salıqaly saıasaty ózimiz túgili, ózgege de úlgi boldy. Álemdegi damyǵan elderdiń memleket basshylary men joǵary laýazymdy qyzmetkerleri, shyǵarmashylyq adamdary men saıasatkerleri tańdaı qaǵa tamsanysty. Negizi adamzat tarıhynda memlekettiń astanasyn aýystyrý oqıǵasy jıi bolmaǵan. Al bul baqyt peıili taza, júregi jomart qazaq halqynyń mańdaıyna buıyrdy. Elbasy Astana salý ıdeıasyn ózi bastap kóterip, alyp shahardyń alǵashqy kirpishin ózi qalady. Osyndaı ulaǵatty kórinistiń barlyǵy da aqyn shyǵarmalarynan kórinis tapty.
Dúnıege nur toltyrǵan netken kún!
Hosh ıisi sebilgendeı kóktemniń.
Jahandaǵy sulýlyqqa sán qosyp,
Japan túzge jasyl orman ekken kim?
Tabıǵatty súıe almaýdyń ózi – aıyp.
Taza aýa da bara jatyr azaıyp...
Tań aldynda, tamyljyǵan toǵaıda
Túrli qustar saıraǵany – ǵajaıyp.
Astananyń ný ormanyn arala,
Jas butaqtar jas búrshigin jara ma?..
Názik gúlge nár ýyzyn usynyp,
Meıirlenip jatyr uly Jer-Ana.
Jas ormanǵa jaqqan eken jańa orta.
Tal, terekter taqqan eken jańa alqa.
Ordam qonǵan, orman bolǵan sary dala,
Ǵalamatym, saltanatym, Saryarqa!
Aqyn «Astananyń ormany» degen ǵajap jyrynda Astana týraly tolǵanysyn osylaı jetkizedi. Rasynda, Arqa dalasynan qala salý, jazyq daladan orman ósirý – úlken eńbek. Tipti, tańdanarlyq jaǵdaı. Ári orman tabıǵattyń tazalyǵyn saqtaıdy, dalanyń kórkin áıgileıdi. Al Astananyń ormany, tipti, áserli. Shyǵarmashylyqqa shabyt beretin kórinis.
Aqynnyń budan ózge de otanshyldyq taqyrybyndaǵy jyrlary jeterlik. Otanyn, elin, jerin sheksiz súıip, onyń árbir qasıetin jyrǵa qosqan aqyn júregindegi súıispenshiligi arqyly ǵalamdy súıedi.
Taýlardy kórdim, tarmaq ta tarmaq, tas tuǵyr.
Aspandy kórdim, arjaǵy – ǵarysh, asty – nur.
Alqapty kórdim, altynǵa malǵan abat tań.
Toǵaıdy kórdim, tolaǵaı jupar taratqan.
Ǵalamdy súıgen aqynnyń oıy men qııaly ǵaryshty kezip júr. Oıy bıik. Parasaty shalqyma, tanymy tereń. Bálkim aqyn bolý – óleń jaza berý emes shyǵar. Múmkin eldik, ulttyq múdde turǵysynan oı aıtý bolar. Ǵalamdy súıgen aqyn ǵalamnyń bir buryshynda jarqyrap turǵan Astananyń ásem kelbetin de jyrǵa qosady.
Peıish qalam, gúl raıhan, baq qalam!
Beıbit qalam, qaqpalaryn jappaǵan.
Haýyzdardan bastaý alyp, aýada
Sý jolymen syzylady áppaq án.
Alýan gúlder ashylǵany – saǵan túr,
Alaýlaıdy qyzyl qanat qalampyr...
Alataýdyń túbindegi qut – qala,
Aq tańdarmen dıdarlasyp aman tur!
Sútteı áppaq sulý túniń ýaqtyly,
El alǵysy – erlik istiń naq quny.
Sý – densaýlyq, sý – tazalyq, sý – sultan,
Sýburqaqtar – shaharlardyń shattyǵy!
Búgingi Astana – osy. Aqynnyń kózimen qaraǵanda, alyp shahar burynǵysynan da asqaqtap, burynǵysynan da aıbyndanyp kórinedi. Kezinde talaı jastar arman arqalap Alataýdyń baýraıyndaǵy Almaty qalasyna baratyn edi. Sondaı armanshyl jastardyń qatarynda Kúlásh Ahmetovanyń ózi de boldy. Ultyn súıdi. О́leńdi qadirledi. Al búgingi jastar arman arqalap Saryarqanyń tósindegi Astanaǵa barady. Bul – egemendiktiń jarqyn kórinisi, Táńiriniń qazaqqa bergen ǵajap syıy.
Aqynnyń jaqynda jaryq kórgen «Orman» poetıkalyq ári sýretti kitapshasy ulttyq poezııanyń jańa belesi. Aqyn munda jeke basynyń qamyn kúıttemeıdi. Qazaqtyń qasıetin jyrlaıdy. Kitaptyń ishinde negizgi pálsapalyq suraqtarǵa jaýaptar bar. Jalpy, dúnıe, aıshyqty Astana aqynnyń kózimen qabyldanady. Elbasynyń erligi jyrlanady. Negizi mundaı taqyrypty qamtyǵan jınaqtar ádebıette az. Al bul kitap bolashaq qalamgerlerge salynǵan sara jol. Kitaptaǵy mazmun jańashyldyǵy, óleń órneginiń ómirsheńdigi aıqyn kórinedi.
Hamıt ESAMANOV.
Jambyl oblysy.